I beynəlxalq konfrans Azərbaycan Respublikasi Təhsil Nazirliyi




Yüklə 4.39 Mb.
səhifə9/31
tarix22.02.2016
ölçüsü4.39 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   31

Hacıyev İsmayıl
HEYDƏR ƏLİYEV VƏ AZƏRBAYCAN TARİXİ MƏSƏLƏLƏRİ
Görkəmli dövlət xadimi, Ümummilli Lider Heydər Əliyev Azərbaycan xalqının tarixi taleyinə, onun mənəvi, siyasi və ictimai həyatına misilsiz xidmətlər göstərən dahi bir şəxsiyyət kimi daxil olmuşdur. Heydər Əliyev şəxsiyyətinin, müdirikliyinin böyüklüyü ondadır ki, onun düşüncələri də əməli fəaliyyəti də təkcə bu günlə məhdudlaşmır, uzaq gələcəyə ünvanlanmış olur.

«Heydər Əliyev bütün əzəli keyfiyyətləri ilə xalqa məxsusdur, ölkəmizin canlı tarixi, əsl vətənpərvər azərbaycanlı, zəngin ictimai-siyasi fəaliyyət təcrübəsinə malik beynəlxalq miqyasda nüfuzlu bir dövlət xadimi olmuşdur»1. Onun nüfuzu, şöhrəti birinci növbədə bu böyük şəxsiyyətin fitri istedadı, zəkası və fədakar əməyindən qidalanmışdır.

Heydər Əliyev elə insanlara mənsubdur ki, onlar tarixi yazmırlar, tarixi yaradırlar. «Tarix tarixi şəxsiyyətləri yox, şəxsiyyətlər tarixi yaradır» - dedikdə böyük alman filosofu Fridrix Nitsşe tamamilə haqlı idi. Heydər Əliyev də tarixi yaradan şəxsiyyətlərdən idi. Azərbaycanın əlli ilə yaxın bir dövrü Heydər Əliyevin adı ilə bağlı olmuşdur və tariximizin açılmamış səhifələri həmin illərdə araşdırılıb öyrənilmişdir.

Heydər Əliyev Azərbaycana rəhbərlik etdiyi bütün illərdə öz zəngin təcrübəsi, yüksək intellekti, milli mədəniyyətimizə və mənəviyyatımıza dərindən bələd olduğu üçün milli inkişaf konsepsiyasını işləyib hazırlamış və onu dönmədən həyata keçirmişdir. Onun hakimiyyətdə olduğu dövr Azərbaycan iqtisadiyyatının, xalq təsərrüfatının, elm və mədəniyyətinin sürətli inkişafı ilə yadda qalmışdır.

Azərbaycan xalqının dili, ədəbiyyatı, mədəniyyəti, incəsənəti haqqında olduqca dəyərli fikir və tövsiyyələr irəli sürən, bu sahələrdə misilsiz əməli işlər görən Heydər Əliyev Azərbaycan tarixi ilə də daim maraqlanmış, onun öyrənilməsi, tədqiqi və təbliği məsələlərini ön plana çəkmişdir.

Heydər Əliyev qeyd etmişdir ki, «xalq gərək daim öz kökünü xatırlasın, tarixini öyrənsin. Gərək biz tariximizi heç vaxt unutmayaq, onun hər səhifəsinə hörmətlə, ehtiramla yanaşaq. Tarixə düzgün qiymət vermək, onu düzgün təhlil etmək lazımdır»2.

Dünyada təsadüfi heç nə yoxdur. Həyatda baş verən bütün hadisələr görünməz tellərlə bir-birinə bağlıdır. Azərbaycanın tarix yaradacaq şəxsiyyətinə çevrilmiş Heydər Əliyev bəlkə elə buna görə də Azərbaycan Dövlət Universitetinin tarix fakültəsini bitirmişdir. O, ixtisasca tarixçi olsa da, tarix yazan tarixçi deyil, tarix yaradan tarixçi oldu3.

Keçən əsrin 70-ci illərinin əvvəllərindən Azərbaycanın iqtisadi, ictimai-siyasi, mədəni tarixində həqiqətən yeni bir dövr başlanmışdır. Bu illərdə Azərbaycan tarixinin ən müxtəlif problemlərinin öyrənilməsinə, milli təfəkkürün oyadılmasına xüsusi əhəmiyyət verilirdi. Heydər Əliyev üçün tarix yalnız «üzü keçmişə səyahət» deyildi, həm də daha çox millətin öz həqiqi keçmişini dərindən öyrənib gələcəyə getməsi üçün bir məktəb, ilham mənbəyi idi.

Azərbaycan xalqının mənşəyi, formalaşması, təşəkkülü kimi mühüm tarixşünaslıq problemləri məhz 70-ci illərdə bütün elmi-ideoloci təhlilə çəkilmiş, bununla bağlı müşavirələr, mızakirələr keçirilmişdi. Bu gərgin axtarışlar Azərbaycanın milli mənafeyi naminə Heydər Əliyevin irəli sürdüyü ümumi prinsiplərə uyğun getmişdir. Nəticədə, bu istiqamətdə yeni elmi konsepsiya formalaşmış və ilk tədqiqat əsərləri ortaya çıxmışdır. Azərbaycan xalqının mənşəyi ilə bağlı formalaşan yeni konsepsiya ictimai həyatımızda artıq özünə yer tapmaqdadır.

Ötən əsrin 70-ci illərinin ortalarına yaxın respublikamızın rəhbərinin diqqət və qayğısı sayəsində Azərbaycan tarixinin üçcildlik akademik nəşri tamamlanıb nəşr edilmişdi. Tarixçilər qarşısında çoxcildlik Azərbaycan tarixinin yazılması vəzifəsi qoyulmuşdu. Lakin Heydər Əliyevin Moskvaya SSRİ hökumətində ən yüksək vəzifəyə getməsi ilə əlaqədar başqa sahələr olduğu kimi, bu sahə də diqqətdən kənar qaldı. Onun Azərbaycana ikinci dəfə siyasi hakimiyyətə qayıdışından sonra önəm verdiyi vacib məsələlərdən biri də çoxcildlik Azərbaycan tarixinin nəşri idi. Heydər Əliyevin qayğısı nəticəsində yeddicildlik Azərbaycan tarixi ilə yanaşı, orta və ali məktəblər üçün oricinal Azərbaycan tarixi dərslikləri və dərs vəsaitləri də nəşr edildi.

Azərbaycan tarixinin son yarım əsrlik dövrü ümummilli lider Heydər Əliyevin adı və şəxsiyyəti, dövlətçilik təfəkkürü və yorulmaz fəaliyyəti ilə sıx bağlıdır. 70-ci illərdən Azərbaycanda sağlam milliyətçilik ideyalarının yayılmasında, xalqda milli mənlik və milli qürur hissinin tərbiyə olunmasında Azərbaycan dövlətinin başçısının xidmətləri msilsiz idi. O, heç nədən, heç kimdən çəkinmədən Azərbaycanı istər iqtisadi, istərsə də mədəni-intellektual cəhətdən dirçəltmək, onun qədim xalqını öz torpaqlarının, öz tarixi irsinin və taleyinin həqiqi sahibinə çevirmək yolundakı mübarizəsini ardıcıl şəkildə davam etdirirdi. Onun üçün «... tarix sosial-siyasi tarixlə məhdudlaşmırdı. O, milli dil, ədəbiyyat, mədəniyyət və s. tarixinin problemləri ilə maraqlanır, mütəxəssisləri səfərbər edirdi»4.

Heydər Əliyev tələb edirdi ki, Azərbaycan tarixi ümumdünya tarixi kontekstində tədqiq edilməli və burada sosial-iqtisadi, ictimai-siyasi və mədəniyyət tarixi öz əksini tapmalıdır. Ümummilli lider tarixçilərə müraciət edərək deyirdi: «Bizim tariximiz – həm qədim tariximiz, həm orta əsrlər tariximiz, həm də son dövrlərin, yəni XVIII, XIX və XX əsrlərin tarixi istənilən səviyyədə yazılmayıb... Tarixin hər bir dövrünü olduğu kimi yazmaq lazımdır. Bu, tarixçilərimizin əsas vəzifəsidir. Xalqımız qədim xalqdır, böyük tarixə, böyük mədəniyyətə malik olan xalqdır. Bu mədəniyyətimizi, onun qədimliyini, dünya miqyasında böyük şöhrətə malik olduğunu xalqımıza nə qədər dərindən çatdıra bilsək, bir o qədər də xalqımızda vətənpərvərlik hissini, Azərbaycançılıq hissini yüksəldərik»5.

Ona görə də unudulmaz rəhbər göstərirdi ki, Azərbaycanın qədim tarixini, əsrlər böyu keçdiyi yolu gərək həm öz vətəndaşlarımıza, həm də bütün ölkələrdə olan elm adamlarına, respublikamıza maraq göstərənlərə tanıtmaq borcumuzdur. Bu sahədə də tarixçilərimizin qarşısında çox böyük vəzifələr durur, onların üzərinə böyük məsuliyyət düşürdü. Ümummilli lider dəfələrlə göstərirdi ki, tarixi təhrif etmək olmaz. Biz tariximizin qara tərəflərini də, ağ tərəflərini də göstərməliyik, faciəni də, nailiyyəti də, uğurları da qeyd etməliyik. 70 illik sovet dövründə tarix, ümumiyyətlə, dünya tarixi, o cümlədən Azərbaycan tarixi, habelə keçmiş Sovetlər İttifaqının ərazisində yaşayan digər millətlərin tarixi təhrif edilib. Ona görə də «tarixi olduğu kimi qəbul etmək, dərk etmək və olduğu kimi qiymətləndirmək lazımdır, tarixi təhrif etmək olmaz, tariximizdəki qara ləkələri, qara səhifələri unutmaq da olmaz»6.

Keçən əsrin 70-ci illərinin əvvəllərindən Azərbaycanın ümumi yüksəlişi fonunda xalqımızın tarixinə maraq artmış, bu sahədə də dirçəliş başlamışdır. Bu illərdə Azərbaycan tarixinin bir sıra problemləri araşdırılmışdır: Azərbaycan xalqının təşəkkülündə türk etnoslarının həlledici rol oynaması, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tariximizdəki rolu, Azərbaycan cümhuriyyəti xadimlərinin tariximizdə xidmətləri, Cümhuriyyət dövrünün xadimlərinin fəaliyyətinə obyektiv qiymət verilməsi, Şimali Azərbaycanın çar Rusiyası tərəfindən işğalı və sairə.

Bütün bunlar barədə obyektiv tədqiqatlar aparılmağa başlanıldı və nəticədə bir sıra tədqiqat əsərləri işıq üzü gördü. Bu istiqamətdə tarixçilərin axtarışları XX yüzilliyin sonları və XXI yüzilliyin əvvəllərində də davam etdirildi. Ölkə başçısının diqqət və qayğısı sayəsində ilk Azərbaycan ensiklopediyasının və tarixi xəritələrinin hazırlanmasına başlanıldı. İlk dəfə olaraq Azərbaycan tarixi xəritələri hazırlandı və çap olundu. 1972-ci ildə Ensiklopediyanın Baş redaksiyası görkəmli Azərbaycan şairi Rəsul Rzanın redaktorluğu ilə «Azərbaycan SSR xəritələri» (Azərbaycan və rus dillərində) adlı atlas nəşr etdi. Akademik Cəmil Quliyevin rəhbərliyi ilə 10 cildlik Azərbaycan Ensiklopediyası tamamilə çap edildi. Burada Azərbaycan tarixi ilə bağlı yüzlərlə məqalə öz əksini tapdı. Halbuki əvvəllər respublikamızda «Azərbaycan Ensiklopediyası nəşr etmək üçün dörd dəfə təşəbbüs göstərilmiş, lakin heç bir nəticə olmamışdır»7.

İyirmi ilə yaxındır ki, Azərbaycan müstəqil dövlət kimi yaşayır, inkişaf edir və güclənir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev ümummilli liderin siyasi kursuna sadiq qalaraq uğurlu daxili və xarici siyasət yeridir. Dövlət başçısı Azərbaycanın 25 cildlik Milli Ensiklopediyasının nəşri barədə də sərəncam vermiş və artıq ilk cildlər çap olunmuşdur.

Azərbaycan tarixinin bir sıra dövrlərinin və problemlərinin obyektiv işləməsinə Heydər Əliyev diqqət yetirmiş və tarixçilər qarşısında bunu bir vəzifə olaraq qoymuşdu. Hələ ötən əsrin 80-ci illərində Heydər Əliyev Azərbaycanın qədim tarixinin öyrənilməsi səviyyəsi ilə maraqlanır və göstərirdi ki, «dünyanın ən böyük kitabxanalarında, muzeylərində turizmi əks etdirən zəngin kitablar, əlyazmalar, tarixi sənədlər var. Ancaq bizim tarixçilərimiz onlardan səmərəli istifadə edə bilmirlər»8. Ümummilli lider tarixçilərin diqqətini həm də Azərbaycanın XIX-XX əsrlər tarixinin öyrənilməsinə yönəltmişdir. Bu, heç də təsadüfi deyildi. «Başqa dövrlərdən fərqli olaraq XIX-XX əsr tariximiz daha çox təhrif edilmişdir»9. Bu bir həqiqətdir ki, populizm, diletantlıq, nihilizm, konyukturaçılıq meylləri geniş yayılmışdır. Elə bu səbəbdəndir ki, belə vəziyyəti nəzərə alan Heydər Əliyev Azərbaycanın XIX-XX əsrlər tarixinin yenidən yazılmasını, yeni təfəkkür tərzində tədqiq edilməsinin zəruriliyini dəfələrlə qeyd etmişdir. Heydər Əliyev 1997-ci il yanvarın 31-də respublika Elmlər Akademiyasının rəhbərliyi, həqiqi və müxbir üzvləri, Elmlər Akademiyası institutlarının direktorları, aparıcı alimləri ilə görüşündə tarixçi alimlərimiz qarşısında Azərbaycanın XIX-XX əsrlər tarixinin subyektivlikdən uzaq, təhriflərə yol vermədən, olduğu kimi yazmaq, həm də ən başlıcası bu dövr tarixini heç bir çətinliyə baxmadan araşdırmaq vəzifəsini qoymuşdur. Çoxəsrlik Azərbaycan tarixi uzun illər qərəzli şəkildə, məlum ideologiyanın təsiri ilə tədqiq olunub. XIX-XX əsrlər Azərbaycan tarixinin ən çox təhrif olunmuş dövrüdür. Azərbaycanın qonşu dövlətlər tərəfindən işğalı, xanlıqların guya çar Rusiyasına könüllü birləşdirilməsi məsələlərinə obyektiv yanaşılmayıbdır. Azərbaycanın çar Rusiyasına birləşdirilməsi heç də könüllü olmayıbdır. Azərbaycanda iqtisadi inkişaf ötən əsrin oktyabr siyasi çevrilişinin hədiyyəsi kimi qiymətləndirilib. Bakını çıxmaq şərti ilə Azərbaycan XIX əsrin sonlarında feodal-patriarxal kəndli ölkəsi kimi xarakterizə olunub. Müxtəlif araşdırmalar sübut edir ki, XIX əsrin 60-70-ci illərindəki islahatlardan sonra Azərbaycanda feodal münasibətləri laxlamış, kapitalist münasibətləri formalaşmağa başlamışdır. İndi sübut olunur ki, «Bakıdan 300-400 km uzaqlarda elə sənaye müəssisələri fəaliyyət göstərirdi ki, heç Rusiyanın bir çox yerlərində bunlar yox idi»10.

Tarixçilərin təlatümlü və ziddiyətlərlə dolu XX əsrə münasibəti də birtərəfli olub. 1918-1920-ci illərin siyasi hadisələri – AXC-nin yaranması, fəaliyyəti və süqutu da təhrif edilmiş, onun obyektiv təhlili verilməmişdir. Bu təhriflər hər bir Azərbaycanlını narahat etmiş, tarixçilərdən obyektiv tədqiqatlar aparmağı gözləmişlər. Ölkə rəhbəri Akademiyada alimlərlə görüşündə bu məsələyə çox ciddi yanaşaraq qeyd etmişdi ki, müxtəlif dövrlərdə Azərbaycan tarixinə dair qərəzli, subyektiv fikirlər söylənilib. Ona görə də tariximiz yenidən işlənilməli, həqiqət üzə çıxarılmalıdır.

Heydər Əliyev 1993-cü ildə ziyalılarla görüşündə qeyd etmişdir ki, tarixin hər bir dövrünü olduğu kimi yazmaq lazımdır. Bu, tarixçilərimizin əsas vəzifəsi olmalıdır.

Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyev hakimiyyətdə olduğu dövrlərdə elmə, ədəbiyyata, incəsənətə və mədəniyyətə daim diqqət göstərmişdir. Onun qayğısı sayəsində respublikamızda tarix elmi inkişaf etmiş, alimlərimiz tərəfindən fundamental əsərlər yazılmışdır. Bu illərdə geniş profilli, yüksək ixtisaslı kadr potensialı yaradılmışdır.

Heydər Əliyev Azərbaycan tarixində, mədəniyyətində, ictimai fikrində görkəmli yer tutan siyasi xadimlərin, tanınmış simaların obyektiv qiymətləndirilməsi, onlara layiq olduqları qiymətin verilməsi üçün əlindən gələni etmişdir. Sosializm ideologiyasının hakim olduğu bir dövrdə Azərbaycanın bəzi siyasi xadimlərinin ünvanına lazımsız, xoşagəlməz fikirlər söylənilir və məqsədli olaraq onlar həqqında mənfi rəy formalaşdırılırdı. Belə siyasi xadimlərdən biri də Nəriman Nərimanov idi. Onun adı əllinci illərin ikinci yarısında rəsmi surətdə təmizə çıxarılsa da, böyük soydaşımızın şəxsiyyəti hələ layiq olduğu qiyməti almamışdı. Onun mədəni-siyasi və mənəvi həyatımızın ayrılmaz faktına çevrilməsi məhz yetmişinci illərin əvvəllərinə təsadüf edir ki, bu da bilavasitə ölkə rəhbərinin adı ilə bağlıdır. Heydər Əliyev demişdir: «N.Nərimanovun 100 illiyi 1970-ci ildə tamam oldu, yubileyini isə 1972-ci ildə keçirdik. Bu yubileyi keçirmək üçün iki il mübarizə aparmaq lazım gəldi. Çünki N.Nərimanova «millətçi» damğası vurulmuşdu... Millətçi ruhlu ermənilər belə bir rəy yaradırdılar ki, guya o, yubileyi keçirilməyə layiq bir şəxsiyyət deyil...»11.

Heydər Əliyevin qətiyyəti və əzmkdarlığı sayəsində Nəriman Nərimanovun 100 illiyi qeyd edildi. Onun Bakıda əzəmətli heykəli, Tbilisidə, Bakıda ev muzeyi açıldı, Ulyanovskda heykəli qoyuldu və prospektlərdən birinə onun adı verildi. Sonralar da bilavasitə Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə N.Nərimanovun 110 və 125 illiyi dövlət səviyyəsində qeyd edildi. Heydər Əliyev bütün sədləri yararaq N.Nərimanovu Azərbaycan xalqının dahi oğlu kimi qoruyub saxlaya bildi. Təkcə belə bir faktı qeyd etməliyik ki, son 30 ildə N.Nərimanovun həyatı, siyasi və ədəbi fəaliyyəti, publisistikası ilə bağlı onlarla elmi-tədqiqat əsərləri12 çap olundu, seçilmiş əsərləri13 nəşr edildi. Azərbaycanın böyük oğlu N.Nərimanov hələ vaxtilə demişdir: «Tarixə nəzər salsanız, yəqin edərsiniz ki, heç bir millət qılınc-tüfənglə qabağa getməyibdir. Hansı millət ki, qabağa gedib, tərəqqi edibdir, ancaq elmin gücünə xoşbəxt olubdur».

N.Nərimanovun Azərbaycan tarixində mövqeyi və nüfuzunun əsaslandırılmasında Heydər Əliyevin böyük xidməti vardır. «Bir vaxtlar M.Ə.Rəsulzadə, Ə.Topçubaşov, F.X.Xoyski və başqaları inkar edilirdi. İndi isə bəzi əsərlərdə N.Nərimanov kimi böyük bir şəxsiyyətin fəaliyyəti saxtalaşdırılır, böhtanlara məruz qalır».14

Tariximizdə siyasi və dövlət xadimlərinin tarixi roluna, fəaliyyətinə və xidmətlərinə obyektiv qiymət verilməsinin çox böyük əhəmiyyəti vardır. Heydər Əliyev tədqiqatçılardan bunu tələb edirdi. O, tarixi şəxsiyyətlərin rolundan bəhs edərək göstərmişdir: «...Məmməd Əmin Rəsulzadə və onunla bərabər Azərbaycan Respublikasının böyük şəxsiyyətləri XX əsrin əvvəllərində və xüsusən 1918-ci ildə Azərbaycan Demokratik Respublikası qurarkən böyük şücaət göstərmişlər, böyük iş görmüşlər... Belə çıxır ki, bir vaxtlar deyirdilər, tariximizdə Lenindən, Stalindən savayı heç kəs yoxdur. Burada da deyirlər ki, Məmməd Əmin Rəsulzadədən başqa heç kim yoxdur. Bəs Fətəli xan Xoyski, Nəsib bəy Yusifbəyov, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Behbud bəy Şahtaxtinski və başqaları?...»15.

Tarixi inkişafın hər dövründə fəaliyyət göstərən tarixi şəxsiyyətlərə obyektiv qiymət verilməsi tarixçilərimizin əsas vəzifələrindən biri olmalıdır. Bu zaman tarixi şərait, məkan və dövr amili mütləq nəzərə alınmalıdır.

Görkəmli dövlət xadimi, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ilk sədri Fətəli xan Xoyskinin də adı uzun illər diqqətdən kənar qalmış, onun həyatı və siyasi fəaliyyəti tədqiq edilməmişdir. Fətəli xan Xoyskinin tariximizdəki yeri və rolunun düzgün qiymətləndirilməsi də Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. Fətəli xan Xoyskinin 120 illik yubileyinin keçirilməsi üçün Heydər Əliyev xüsusi sərəncam imzalamışdı. Bundan sonra Fətəli xan Xoyskinin Azərbaycan tarixindəki tutduğu yer obyektiv araşdırılmış, dövlət səviyyəsində onun yubileyi keçirilmiş, bir sıra tədqiqat əsərləri yazılmış16 və onunla bağlı sənəd və materiallar çap edilmişdir.17 Bununla da F.X.Xoyski layiq olduğu qiyməti almışdır.

General Tomson öz xatirələrində Azərbaycan hökumətinin başçısı F.X.Xoyskinin fəaliyyətinə, dövlətçilik bacarığına yüksək qiymət verərək yazırdı ki, o nəinki Azərbaycan kimi kiçik bir ölkəni, hətta Britaniya imperiyasını da idarə edə biləcək şəxsiyyət idi...

Azərbaycan tarixində vaxtilə qadağan olunmuş onlarla mövzu var idi ki, bunların tədqiqata cəlb edilməsi, onlar haqqında obyektiv söz deyilməsi yenə də Heydər Əliyevin bu məsələlərə diqqət yetirməsindən sonra mümkün olmuşdur.

Ümumilli liderin diqqət və qayğısı sayəsində bir əsrə yaxın «zindanda məhbus olan» Cənub mövzusu, Təbriz mövzusu azadlığa çıxdı. Unudulmaz rəhbərin Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının VII qurultayında (1981) dediyi tarixi sözlər indi də aktual səslənir: «Qanlı çar və qanlı şah recimi xalqımızı iki yerə parçalamışdır. Lakin torpaq birdir, ədəbiyyat birdir...»18.

Biz ilk dəfə Cənubi Azərbaycanın adını məhz onun dövründə ucadan çəkə bildik, cənubda yaşayan milyonlarla soydaşlarımızın dərdləri, qayğıları ilə yaxından tanış ola bildik. Məhz onun respublikaya rəhbərliyi dövründə «Cənubi Azərbaycan» sözünün üstündən yasaq götürüldü.

Heydər Əliyev Cənubi və Şimali Azərbaycan arasında ədəbi və mədəni əlaqələrin yaranmasına çalışırdı. Bilavasitə Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Azərbaycan EA-nın Ədəbiyyat İnstitutunda Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı, Şərqşünaslıq İnstitutunda Cənubi Azərbaycan şöbələri yaradıldı, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqında Cənubi Azərbaycan üzrə katiblik təsis olundu.

Bundan sonra ikiyə bölünmüş xalqın mənəvi-mədəni birliyi uğrunda ilk və mühüm addımlar atıldı. Yeri gəlmişəkn qeyd etməliyik ki, Amerika tarixçisi, «Sovet İttifaqı və İran Azərbaycanı. Milli mənsubluqdan siyasi nüfuzetmə vasitəsi kimi istifadə» monoqrafiyasının müəllifi Devid Nismann Azərbaycanın cənubu ilə şimalı arasında əlaqələr yaradılması baxımından Heydər Əliyevin hakimiyyəti dövrünü ən məhsuldar və intensiv mərhələ adlandırır.19 Digər məşhur tarixçi Roy Medvedyev də Heydər Əliyevin Cənubi Azərbaycan problemi ilə İkinci dünya müharibəsindən az sonra ciddi şəkildə maraqlandığını və regionda bir sıra çətin vəzifələri yerinə yetirdiyini yazır.20

Yaranmış şəraitin nəticəsində tarixçilərimiz Cənubi Azərbaycan probleminə diqqət yetirmiş, həmin problemin tədqiqinə yüzlərlə məqalə, kitab və monoqrafiya həsr etmişlər21. Cənubi Azərbaycan tarixinin Şimali Azərbaycan tarixi ilə birlikdə tədqiq olunmasına başlanılmışdı. Orta ümumtəhsil məktəbləri üçün hazırlanmış «Azərbaycan tarixi» dərsliklərində Cənubi Azərbaycan tarixinə də geniş yer verilmişdi.

Azərbaycanın İkinci Dünya müharibəsində iştirakı nə qədər əhatəli öyrənilsə də, 1990-1993-cü illərdə bu problemə düzgün qiymət verilməmiş, müharibə veteranlarının ön və arxa cəbhədəki qəhrəmanlıqları lazımınca qiymətləndirilməmişdir. Qeyd etməliyik ki, bu problemin obyektiv təhlil edilməsi, ona düzgün qiymət verilməsi Heydər Əliyevin ölkəyə rəhbərlik etdiyi illərdə olmuşdur. Hələ 70-80-cı illərdə Azərbaycanın İkinci Dünya müharibəsində iştirakı hərtərəfli öyrənilməyə başlanılmış, bu problemə yüzlərcə əsər22 həsr edilmişdir. Böyük öndərin diqqət və qayğısı sayəsində odlu illərin salnaməsi – sənədlər və materiallar məcmuəsi23 hazırlanmış və kollektiv əsərlər24 yazılmışdır.

Müharibə veteranlarına diqqət və qayğı göstərilir, onların xatirəsi əbədiləşdirilirdi. İkinci Dünya müharibəsində Azərbaycanlılardan ibarət 416-cı diviziyanın qəhrəmanlığını əbədiləşdirmək üçün Taqanroq şəhərinin yaxınlığında əzəmətli memorial yaradılmışdır. Dövlətimizin başçısı həmin memorialın açılışında iştirak etmiş və nitq söyləmişdir. Kerçdə, Krımda həlak olmuş minlərlə Azərbaycanlının şərəfinə Simferopolun Sapunqora yaxınlığında 77-ci Simferopol atıcı diviziyasına xatirə kompleksi ucaldılmışdı.

Lakin 1990-1993-cü illərdə elə adamlar tapıldı ki, tariximizin bu dövrünü təhrif etməyə başladılar, müharibə iştirakçılarının qəhrəmanlığını lazımi səviyyədə qiymətləndirmədilər. Bir sözlə, bu problemə hörmətsiz yanaşdılar.

Heydər Əliyev 1996-cı ildə müharibə və əmək veteranları ilə görüşündə tariximizin bu illərinə münasibət bildirərək demişdir: «Qələbinin 50 illiyi münasibəti ilə Moskvada keçirilən təntənəli mərasimlərdə dünyanın ən böyük dövlətlərinin başçılarından hamısı iştirak edirdi... İndi görün bunun nə qədər böyük ümumdünya əhəmiyyəti var. Ona görə də belə bir hadisəni unutmaq, yaxud onun üstündən xətt çəkmək, ona siyasi qiymət vermək – bunu kim edə bilər? Buna heç bir nəslin ixtiyarı yoxdur. O ki qaldı 1990, 1991, 1992-ci illərdə Azərbaycanda mövcud olan adamlara, onların danışmağa heç bir haqqı yoxdur. Onların hansı mənəvi haqqı var? Azərbaycanın bu qədər tarixini silmək, pozmaq mümkün deyil. Mən bunları təkcə sizə görə demirəm. Bəs cəbhədən qayıtmayan 300 min insanın xatirəsi? 1945-ci ildən indiyədək dünyasını dəyişmiş müharibə iştirakçıları? O illərdə Azərbaycan xalq təsərrüfatını, iqtisadiyyatını işlədən, yaradan, respublikamızın neft mədənlərində gecə-gündüz çalışan və bu məhsulu əzab-əziyyətlə cəbhəyə göndərən insanlar? Bu qələbinin bəşəri nöqteyi-nəzərdən siyasi mənası nə qədər böyükdür...»25.

1997-ci ilin may ayında Rusiyanın 40-a yaxın məşhur hərbçisinin, görkəmli mədəniyyət xadiminin Heydər Əliyevə göndərdikləri müraciətdə deyilir: «Bu bayram günündə biz yada salırıq ki, Sizin sayənizdə tarixi ədalət bərpa edilmişdir və 9 may günü Azərbaycanda yenidən qələbə günü kimi qeyd olunur.

Biz onu da xatırlayırıq ki, faşizm üzərində qələbə kimi ümumi işə Azərbaycan xalqı çox böyük və misilsiz töfələr vermişdir. Azərbaycan sakinlərinin beşdə biri bizim ümumi vətənin müdafiəsinə qalxmışdır – 3,4 milyon əhali arasından 680 mindən çox kişi və qadın cəbhəyə getmiş, onların 300 mindən çoxu qəhrəmancasına həlak olmuşdur...»26.

Heydər Əliyev «Yeni 2001-ci il, yeni əsr və üçüncü minillik münasibəti ilə Azərbaycan xalqına müraciəti»ndə bu məsələ ilə bağlı demişdir: «Biz fəxr edirik ki, dünyanın bu taleyüklü probleminin həll olunmasında – faşizm üzərində qələbədə Azərbaycan xalqının da mühüm payı olmuşdur»27.

Heydər Əliyevin Naxçıvan dövrü fəaliyyəti (1990-1993) Azərbaycan tarixi üçün bir sıra maraqlı məsələlərin həlli ilə də əlamətdardır: milli dövlətçilik ənənələrinin dirçəldilməsi, muxtar respublikanın adından «sovet», «sosialist» sözlərinin çıxarılması, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağının Naxçıvan Muxtar Respublikasının dövlət bayrağı kimi qəbul olunması, 19-20 yanvar 1990-cı il faciəsinə siyasi qiymət verilməsi, Naxçıvan əhalisinin SSRİ-nin saxlanması barədə referendumda iştirakından imtina etməsi, muxtar respublika ərazisində Kommunist Partiyası yerli orqanlarının fəaliyyətinin dayandırılması, 31 Dekabr gününün Dünya Azərbaycanlılarının həmrəylik günü kimi elan olunması, nəhayət, böyük Vətəndən – Azərbaycandan ayrı düşmüş Naxçıvanda amansız hərbi-iqtisadi blokada şəraitində, Vətən torpağının düşmən hücumlarından qorunub saxlanılması28 və s.

Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi olan Naxçıvanın muxtariyyəti məsələsi də ölkə başçısının daim diqqət yetirdiyi Azərbaycan tarixi məsələlərindən biri idi. Azərbaycanın tərkibində Naxçıvanın muxtariyyət statusu Moskva və Qars beynəlxalq müqavilələri ilə təsdiq olunmuşdur. Moskva müqaviləsinin üçüncü bəndinə əsasən Naxçıvan vilayəti «Azərbaycanın qəyyumluğu (protektoratı) altında muxtar ərazi olurdu, bir şərtlə ki, Azərbaycan bu qəyyumluğu üçüncü dövlətə güzəştə getməyəcəkdir»29. Eləcə də Qars müqaviləsinin beşinci bəndində yazılırdı ki, «Naxçıvan vilayəti bu müqavilənin üçüncü əlavəsində müəyyən olunan sərhədlərdə Azərbaycanın himayəsi altında muxtar ərazi təşkil edir»30. Bu beynəlxalq müqavilələrə baxmayaraq daxildəki bəzi qüvvələr Naxçıvanın muxtariyyət statusunun ləğv edilməsini istəyirdilər. Uzun illərdir ki, ermənilər bu müqavilələrin ləğv edilməsinə çalışır və Naxçıvan Muxtar Respublikasını işğal etmək üçün dəridən-qabıqdan çıxırlar.

1992-ci ilin mart ayında Naxçıvan MR Ali Məclisinin Sədri işləyən Heydər Əliyevin Türkiyəyə səfəri zamanı Qars müqaviləsi söhbət mövzusuna çevrildi. 1921-ci ildə RSFSR ilə Türkiyə arasında və Cənubi Qafqaz Respublikaları ilə bağlanmış və heç kim tərəfindən ləğv olunmamış Moskva və Qars müqavilələrinə əsasən, «Türkiyə Naxçıvanın ərazi bütövlüyünün təminatçısıdır» - fikri bir daha vurğulandı. O dövrdə Türkiyənin baş naziri olan Süleyman Dəmirəl bəyan etdi ki, «Moskva və Qars müqavilələrinə əsasən Naxçıvan Muxtar Respublikasının statusunda bir dəyişiklik edilərsə, Türkiyə burada səs sahibidir»31.

1998-ci ilin yanvarın 14-də Konstitusiya Komissiyasının iclasında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyev yekun nitqində demişdir: «Mən hesab edirəm ki, Naxçıvanın muxtariyyəti tarixi nailiyyətdir, biz onu qoruyub saxlamalıyıq. Naxçıvanın muxtariyyəti Naxçıvanın əldən getmiş başqa torpaqlarının qaytarılması üçün ona xidmət edən böyük bir amildir. Biz bu amili qoruyub saxlamalıyıq»32.

Prezident Heydər Əliyev «Naxçıvan Muxtar Respublikasının 75 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında» xüsusi fərman vermiş və bu fərmana uyğun olaraq tədbirlər həyata keçirilmişdir. Əslində həmin fərman bu diyarın tarixinin öyrənilməsi və qorunub saxlanılması üçün böyük tarixi və siyasi əhəmiyyət daşımışdır. Yaradılmış Dövlət Komissiyasının iclaslarının birində Naxçıvanın qədim tarixinin öyrənilməsi ilə bağlı maraqlı fikirlər söyləyən ölkə prezidenti tarix elmi qarşısında duran vacib məsələləri xatırladaraq demişdir ki, «...bundan sonra da elə əsərlər yaratmalıyıq ki, o əsərlər indi Ermənistan yerləşən həmin torpaqların Azərbaycana məxsus olmasını daim ardıcıl surətdə sübut etsin. Biz bunu etməliyik. Biz gələcək nəsillər üçün bir yol açmalıyıq»33. Bundan sonra bu diyarın tarixinə diqqət artmış, tədqiqatlar aparılmış və maraqlı əsərlər işıq üzü görmüşdür. Professor Vaqif Piriyevin rəhbərliyi ilə Naxçıvanın tarixini, mədəniyyətini, onun əzəli və əbədi Azərbaycan torpaqları olmasını araşdıran qrup maraqlı tədqiqat işləri aparmışdır. Naxçıvanın hərtərəfli öyrənilməsi və onun geosiyasi vəziyyətini əsas götürən Heydər Əliyevin xüsusi sərəncamı ilə 2002-ci il avqustun 7-də Azərbaycan MEA Naxçıvan Bölməsi yaradıldı. Bu bölmənin yaradılması ilə bağlı Naxçıvanda keçirilən müşavirədə böyük öndərimiz giriş nitqində demişdir: «Naxçıvanın qədim, zəngin tarixi Azərbaycan tarixinin çox parlaq səhifələrindəndir. Əgər Azərbaycanın tarixi haqqında, ümumiyyətlə, bir çox işlər görülübsə, Naxçıvanın tarixi haqqında, qədim tarixi haqqında və Naxçıvanın bir diyar kimi öyrənilməsi – həm təbiətinin, həm adət-ənənələrinin, etnoqrafiyasının öyrənilməsi barədə çox az iş görülübdür. Bunları nəzərə alaraq mən bu sərəncamı vermişəm»34.

Müşavirədə «Gəmiqaya» abidəsinin və buradakı təsvirlərin öyrənilməsi zəruriliyini irəli sürən ulu öndər qeyd etmişdir ki, bununla da «Azərbaycanın qədim tarixini təsdiq edən sübutlar tapacaqsınız»35. Ona görə də «...bizim böyük məqsədimiz Naxçıvanın tarixini bütün, hərtərəfli öyrənmək, tədqiq etmək, onları həm elmi kitablarda dərc etmək, həm də təbliğat materiallarında istifadə etməkdir»36.

Heydər Əliyevin diqqət və qayğısı, siyasi uzaqgörənliyi öz nəticəsini vermiş, Naxçıvan ensiklopediyası37, Naxçıvan abidələri ensiklopediyası38, Naxçıvan: tarixi və abidələri39, Soraq-məlumat kitabları40 yazılmış, Naxçıvan tarixi atlası hazırlanmış41, Naxçıvanın tarixinə aid beynəlxalq simpozium və elmi konfranslar42 keçirilmiş, bir sıra tarixi qaynaqlar43 oxuculara çatdırılmış, məqalələr toplusu44 və məcmuələr45 hazırlanmış, namizədlik və doktorluq dissertasiyaları müdafiə edilmiş46, onlarla kitab və monoqrafiyalar47 yazılmış, yeni curnallar48 çap edilmişdir. Bütün bunları Heydər Əliyevin qarşıya qoyduğu vəzifələrə əməli işin təsdiqinin ifadəsi kimi qiymətləndirmək olar.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin «Naxçıvan Muxtar Respublikasının 80 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında» 9 fevral 2004-cü il tarixli sərəncamında qeyd olunduğu kimi «...Azərbaycanın qədim və çoxəsrlik dövlətçilik ənənələrinə malik olan bu diyarının tam dolğun, obyektiv tarixi xalqımıza, habelə dünya ictimaiyyətinə olduğu kimi çatdırılmalı, erməni siyasətçilərinin tarixi saxtalaşdırmaq cəhdlərinə tutarlı cavab verilməlidir»49.

Heydər Əliyev Azərbaycan tarixinə müstəqil Azərbaycan dövlətinin memarı və onun Konstitusiyasının yaradıcısı kimi daxil olmuşdur. Müstəqil Azərbaycan dövlətinin Konstitusiyası ölkə başçısının rəhbərliyi altında işlənilmiş və qəbul olunmuşdur. Dünyanın ən qabaqcıl ölkələrinin demokratiya sahəsində əldə etdiyi ən yaxşı nailiyyətlərə istinad edən, milli xüsusiyyətlərimizi nəzərə alan bu Konstitusiyada insanların hüquq və azadlıqlarına olduqca geniş yer verilmişdir. Azərbaycan tarixində indiyə qədər qəbul edilmiş konstitusiyalar içərisində bu konstitusiya öz demokratikliyi ilə daha çox seçilir.

Heydər Əliyevin hakimiyyətinin birinci dövründə Azərbaycan dili ilk dəfə dövlət dili statusu almışdır. Bu tarixi akt müstəqil ölkəmizin yeni Konstitusiyasında da təsbit edilmişdir. Bu, ölkə başçısının uzaqgörən siyasətinin nəticəsində mümkün olmuşdur.

Müasir tariximizin ən ağrılı problemi olan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə münasibətin dəyişməsi və düzgün qiymət verilməsi də Heydər Əliyevin fəaliyyəti ilə bağlıdır. Məhz Heydər Əliyevin ağıllı və uzaqgörən siyasətinin nəticəsidir ki, Dağlıq Qarabağ problemi yalnız Azərbaycanın problemi deyil. Bu, artıq beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətində olan bir məsələdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Avropa Şurasının Parlament Assambleyasında, BMT-nin Baş Məclisində və başqa beynəlxalq təşkilatlarda etdiyi çıxışlarda dünya ictimaiyyətinə qətiyyətlə çatdırmışdır ki, bu problem Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində, beynəlxalq hüquq normalarına uyğun həll edilməlidir, Azərbaycan ərazi itkisi ilə heç vaxt barışmayacaqdır. Xalqımız qəti olaraq inanır ki, gərgin diplomatik fəaliyyət, uzaqgörənlik, siyasi iradə və qətiyyət öz bəhrəsini verəcəkdir. Artıq dünya ictimaiyyəti Azərbaycan-Ermənistan, Dağlıq-Qarabağ münaqişəsi haqqında obyektiv məlumat əldə etmişdir.

Tariximizin böyük himayədarı olan Heydər Əliyev böyük tarixi dəyəri olan və bir sıra hallarda Azərbaycan tarixində öz obyektiv təhlilini tapmayan məsələlərə həsr edilmiş mühüm fərman və sərəncamlar imzalamışdır. Bu fərman və sərəncamların verilməsi də təsadüfi deyildir. Burada əsas məqsəd ondan ibarətdir ki, həmin problemlər daha obyektiv araşdırılsın və nəticədə xalqımız, gələcək nəsil öz keçmişini, kimliyini dərk etsin, beynəlxalq ictimaiyyətə isə bu barədə doğru-düzgün məlumat verilsin. Həmin fərman və sərəncamların sadəcə adını qeyd etməklə bu məsələnin əhəmiyyətini yəqin etmiş oluruq. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanının 1300 illiyi haqqında», «1948-1953-cü illərdə Azərbaycanlıların Ermənistan SSR ərazisindəki tarixi-etnik torpaqlarından kütləvi surətdə deportasiyası haqqında», «Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 80 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında», «İslam sivilizasiyası Qafqazda» mövzusunda beynəlxalq simpoziumun keçirilməsi haqqında», «Azərbaycan Respublikasının dövlət atributlarının təbliği işinin gücləndirilməsi haqqında», «Azərbaycanlıların soyqırımı haqqında», «Dünya Azərbaycanlılarının I qurultayının keçirilməsi haqqında», «Azərbaycan Respublikasında arxiv işinin təkmilləşdirilməsi haqqında», «Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında», «Azərbaycan əlifbası və Azərbaycan dili gününün təsis edilməsi haqqında», «Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında» qanunun qüvvəyə minməsi haqqında», «Şabran şəhəri» tarix və mədəniyyət abidəsinin qorunması haqqında», «Bakı şəhərində İçərişəhər tarix-memarlıq qoruğunun mühafizəsi və bərpası ilə bağlı bəzi tədbirlər haqqında», «Xaricdə yaşayan Azərbaycanlılarla bağlı dövlət siyasəti haqqında» və b. fərman və sərəncamlar bu qəbildəndir.

Heydər Əliyevin tariximiz, mədəniyyətimiz və sosial həyatımızla bağlı irəli sürdüyü ideyaların yerinə yetirilməsi xalqımız qarşısında prioritet vəzifə kimi dayanır. Ölkə Prezidenti cənab İlham Əliyevin imzaladığı sərəncamlar məhz həmin vəzifələrin bundan sonra da qətiyyətlə həyata keçiriləjəyinə dərin inam hissi yaradır. Cənab İlham Əliyev «Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının nəşri haqqında», «Naxçıvan Muxtar Respublikasının 85 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında», «Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında», «Azərbaycan Milli Ensiklopediyası» Elmi Mərkəzinin yaradılması haqqında», «Azərbaycan Respublikasında sosial-iqtisadi inkişafın sürətləndirilməsi tədbirləri haqqında», «Azərbaycan Respublikası regionlarının sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramının (2004-2008-ci illər) təsdiq edilməsi haqqında», «Azərbaycan Respublikasında ümumtəhsil məktəblərinin informasiya və kommunikasiya texnologiyaları ilə təminatı Proqramının (2005-2007-ci illər) təsdiq eilməsi haqqında» və başqa fərman və sərəncamları ilə Heydər Əliyev ideyalarının dönmədən həyata keçirilməsinə sadiqliyini bir daha göstərir.

Tariximizin hamisi və himayədarı olan Heydər Əliyev tarixçi alimlərimizdən də öz diqqət və qayğısını əsirgəməmişdir. Bir sıra tarixi əsərlər Dövlət mükafatına layiq görülmüş, milli tarixçi kadrların hazırlanmasına daim diqqət yetirilmiş və bu sahə ilə məşğul olan elmi-tədqiqat müəssisələrinə, onların fəaliyyətinə və maddi-texniki bazalarının möhkəmləndirilməsinə daim fikir verilmişdir. Elə bunların nəticəsi idi ki, tariximizin ən qaranlıq səhifələri araşdırılmış, yüzlərlə yeni əsərlər yazılmış, elmi simpozium və konfranslar keçirilmiş və bu işlər bu gün də davam etdirilir.

Dövrümüzün böyük dövlət xadimi olan Heydər Əliyev yeni minilliklərin qovuşuğunda xalqımıza müraciət etdi və bununla da bu dahi insan həm də qüdrətli bir tarixçi olduğunu göstərdi. Elmi təfəkkürümüzün inkişafında xüsusi səhifə olan bu müraciətdə XIX-XX yüzilliklərin tarixinə xüsusi diqqət yetirilir. Xalqımızın siyasi dirçəlişi və dövlətçiliyimizin bərpası uğrunda mübarizəsində, tarixi taleyimizdə çox mühüm rolu olmuş, eyni zamanda ayrı-ayrı prosesləri, hadisələri, tarixi şəxsiyyətlərin fəaliyyəti dəhşətli dərəcədə təhrif edilmiş XX yüzilliyin Heydər Əliyev tərəfindən qiymətləndirilməsi və təhlilinin verilməsi xüsusilə diqqətəlayiqdir. «Ömür yolu bu əsrdə keçmiş, ağır və keşməkeşli mübarizələrlə dolu bir həyat yaşamış, Azərbaycanın, SSRİ-nin və ümumiyyətlə, dünyanın tarixi taleyində qüdrətli bir dövlət xadimi kimi mühüm rol oynamış və həmin əsrin ən nadir tarixi şəxsiyyəti zirvəsinə yüksəlmiş Heydər Əliyevin XX yüzilliyin tarixini araşdırması, onun ayrı-ayrı dövrlərinə, hadisələrinə, proseslərinə qiymət verməsi, əslində, gələcəkdə həmin tarixin doğru-düzgün işıqlandırılması üçün çox qiymətli bir ilk mənbə, istiqamətverici elmi xəzinə olacaqdır»50.

Heydər Əliyev ictimai-siyasi həyatımızın salnaməsi olan bu müraciətdə ilk dəfə olaraq dərin elmi-nəzəri təhlil əsasında XX əsr tariximizin elmi dövrləşdirilməsini vermiş və onu dörd mərhələyə ayırmışdır: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurulması üçün tarixi zəminin yetişməsi mərhələsi, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti mərhələsi, 1920-ci ilin aprel işğalından 1991-ci il oktyabrın 18-də «Müstəqillik haqqında» Konstitusiya aktının qəbul olunmasına qədərki mərhələ, Müstəqilliyimizin bərpası mərhələsi51.

AMEA-nın müxbir üzvü, pofessor Yaqub Mahmudovun qeyd etdiyi kimi, «...xalqımızın XX yüzillikdəki tarixini Heydər Əliyev elə dövrləşdirmişdir ki, bu tarixi başqa cür dövrləşdirmək, ümumiyyətlə, mümkün deyil. Və yaxud bu dövrləşdirmədən kənara çıxmaq, sadəcə olaraq, tarixi saxtalaşdırmaq demək olardı»52.

Dünyanın nadir şəxsiyyətlərindən olan, fitri istedad sahibi, siyasət nəhəngi, dövlət idarəçiliyinin kamil ustadı Heydər Əliyev həm də tariximizin hamisi, yaradıcısı və qayğıkeşi idi. Böyük rəhbər Azərbaycanımız üçün fövqəladə işlər gördü, bu ölkəni və xalqı, onun tarixini və mədəniyyətini dünya miqyasında tanıtdı. Dahi rəhbərimizin siyasi kursu etibarlı əllərdədir. Milyonlarla Azərbaycanlı qəti olaraq inanır ki, Heydər Əliyev siyasi məktəbinin layiqli davamçısı möhtərəm Prezidentimiz İlham Əliyev dahi şəxsiyyətin ideyalarını həyata keçirərək Azərbaycanın müstəqilliyini daha da möhkəmləndirəcək, ərazi bütövlüyünü təmin edəcək, xalqımıxı coşqun tərəqqiyə qovuşduracaq, tariximizin hələ tam və əhatəli öyrənilməmiş neçə-neçə problemlərinin üzərinə işıq salacaqdır.


1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   31


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə