I beynəlxalq konfrans Azərbaycan Respublikasi Təhsil Nazirliyi




Yüklə 4.39 Mb.
səhifə5/31
tarix22.02.2016
ölçüsü4.39 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   31

ƏDƏBİYYAT

1. Elscberq. Ə., Voprosı teorii literaturı, Moskva, 1957,

2. Abramoviç Q.A. Vvedenie v literaturovedenie, Moskva,1955

3.Cümhuriyyet döneminde Türk Mizahı, «Dizyaçı»,Ha zırlayanı: Aziz Nesin, İstanbul,1973

4. Sultanlı Ə., Azərbaycan dramaturğiyasının inkişaf tarixindən Bakı,1968,

5. «İnqilab və mədəniyyət» jurnalı, 1934, №4,

6. Mirəhmədov Ə., Zakirin satirası, «Azərbaycan müəllimi» qəzeti, 7 mart,1957

7. Köçərli.F., «Azərbaycan ədəbiyyatı», Bakı, «Elm», 1978,

8.Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, Bakı, Elm,1978


РЕЗЮМЕ

Как известно, традиционно в общетюркской литературе сильно развивалась восточная поэтическая система, которая способствовала появлению лучших образцов сатирической литературы. В этом смысле, в тюркской литературе и в том же контексте в азербайджанском поэтическом сознании имеет огромное значение место и значимость сатирической поэзии.

Азербайджанская сатирическая поэзия имеет богатые традиции, ценные литературные образцы. Все это обогащая азербайджанскую литературу, непосредственно влияет на литературу тюркских нарадов. На этим проблемы историки тюркской литературы должны уделять особое внимание.
SUMMARY

As it is knavn that Eastern poetic system has always been strong in Common Turkish Literature, the best versions ob satirical literature have been created as poetic works as wen.

An this meaning satire occupies an important place in Turkish Literature and Azerbaijan poetic mind.

Azerbaijan satire has rich traditions and valuable samples.

All these above mentioned featurus have enriched Azerbaijan Literature and also have made a great influence on Turkish literature to whiclı.

Bağırova Sevinc
RUS ROMANTİZMİNDƏ AZƏRBAYCAN MÖVZUSU
Azərbaycan tarixinə və mədəniyyətinə, ümumən, azərbaycanşünaslığa dair tədqiqatların mühüm qaynaqlarından biri də xalqımızın yüzillərlə təmasda olduğu Rusiya elmi, ədəbi, bədii mənbələridir. Rus alimləri və ədiblərinin, hərbçilərinin, dövlət adamlarının, səyyahların, publisistlərinin tariximizə və mədəniyyətimizə dair müşahidələri, əsərləri, xatirələri azərbaycanşünaslığa dair zəngin məlumat daşıyır və müasirlik baxımından yeni elmi dərkini tələb edir. Azərbaycan – rus əlaqələrinin müxtəlif aspektlərinə dair xüsusən sovet dövründə bir çox dəyərli əsərlər yazılsa da mövcud materialın böyük əksəriyyəti hələ də elmi təhlilə cəlb edilməyib, digər tərəfdən, kommunist ideologiyası heç də bütün məsələləri tam aydınlığı ilə şərh etməyə imkan verməyib. Günümüzün reallıqları, Şərq-Qərb məsələsinin qlobal problem kimi aktuallaşması bütövlükdə Avropa – Azərbaycan, o cümlədən, Rusiya – Azərbaycan ədəbi-mədəni əlaqələrinin tədqiqini yenidən zəruri məsələ kimi önə şıxarmışdır.

Bu baxımından, Şərq və Azərbaycan haqqında rus ədiblərinin əsərlərinin öyrənilməsi həm ədəbi, həm kulturoloji, həm də tarixi səpgilərdən əhəmiyyətli və vacib mövzulardan birinə çevrilir. Rus ədəbiyyatında qədim dövrdən izlənən Şərq və Azərbaycan mövzusu ilk dəfə məhz romantizm mərhələsində konseptuallıq qazanır, rus ədəbi-ictimai fikrinin fəlsəfi axtarışları, ideoloji əsasları ilə bağlanır. Bütövlükdə Avropa romantizmində olduğu kimi, rus romantiklərində də Şərq mövzusu və bu məcrada Azərbaycan motivləri sadəcə olaraq ekzotikaya olan maraq çərçivəsindən çıxır və milli özünüdərkin, formalaşmaqda olan imperiya təfəkkürünün konseptual anlayışlarını əks etdirməyə başlayır.

Rus romantizminə Avropa maarifçi və romantik orientalizminin, xüsusən, Russo, Volter, Bayronun güclü təsiri olsa da, bu, həlledici amil deyildi. Şərqə (Qafqaza, Orta Asiyaya, Osmanlıya, İrana, Hindistana) maraq ilk növbədə Rusiyanın bir Avrasiya dövləti kimi bu geosiyasi məkanda hegemonluq iddialarından, İstanbulu fəth, Hind okeanına çıxış istəyindən irəli gəlirdi. Digər tərəfdən, rus milli şüurunda artıq Şərq və Qərbin sintezindən ibarət yeni topluma çevrilmək ideologiyası, yəni gələcək avrasiyaçılığın meylləri təşəkkül tapmaqda idi. Romantizm təfəkkürü bütün bu siyasi və kulturoloji ideya və meyllərlə üst-üstə düşdüyündən, romantik orientalizm XIX əsrin əvvəllərindən rus ədəbiyyatında xüsusi vüsət qazandı və aparıcı ədəbi-bədii, fəlsəfi-estetik cərəyana çevrildi. Qeyd edək ki, bu prosesdə Mirzə Kazım bəyin, Mirzə Cəfər Topçubaşovun və digərlərinin fəaliyyəti də böyük rolu oynayıb.

Bu məcrada 1820-1830-cu illərdən rus romantizmində Qafqaz, o cümlədən Azərbaycan mövzusu və obrazı, Azərbaycan folkloru və ədəbiyyatı xüsusi aktuallıq qazanır, əsas temalardan biri olur. Puşkin, Qriboyedov, Bestujev-Marlinski, Lermontov, Polonski kimi ədiblərin əsərlərində Azərbaycan türklərinin obrazları, folklorumuzdan götürülmüş motiv və süjetlər, türk sözləri, ifadləri, toponimləri, yerli etnoqrafik özəlliklərin təsviri əhəmiyyətli yer tutur. A.Puşkinin “Ərzuruma səyahət”, “Hafizdən”, “Dəlibaş”, M.Lermontovun “Aşıq Qərib”, “Qafqaz əsiri”, “Zəmanəmizin qəhrəmanı”, A.Bestujevin “Ammalat Bəy”, “Molla Nur”, Y.Polonskinin “Karvan” “Tatar nəğməsi”, “Tatar qızı”, “Əkbər”, “Səttar” kimi əsərlərində Qafqazın say, tarix və mədəniyyət etibarilə əsas xalqı olan Azərbaycan türklərinin həyatından, ədəbi-folklor yaradıcılığından, dilindən götürülmüş bir çox elementlər var. Qafqazın azad, saf, məğrur mühiti, zəngin mədəniyyəti və qədim tarixi, ecazkar təbiəti ilə tanışlıq rus romantiklərinə güclü emosional təsir etmiş, onlar burada romantik ideallarına uyğun yeni aləm, mənən sıxıldıqları rəsmi-kübar Rusiyanın “kirli” ictimai durumuna, əsarət və köləlik ölkəsinə alternativ bir dünya tapmışlar. Bu emosional pafos rus romantiklərinin yerli xalqların, o cümlədən azərbaycanlıların həyatına dərin marağına, bu mövzuda əsərlər yazmasına təkan vermişdir. Bu müəlliflərin romantik ruhlu əsərlərində Azərbaycan və azərbaycanlılar haqqında canlı müşahidələrə əsaslanan bir çox maraqlı fikirlər, düşüncülər, qənaət var. Azərbaycan maarifçiliyinin görkəmli nümayəndəsi, istedadlı şair və alim Fazil xan Şeyda ilə tanışlığını Puşkin “xeyir-dualı” qismət kimi vəsf etmişdir (1, s.63). Dahi şair qədim Azərbaycan şəhəri İrəvanın fəthinə görə Erivanski titulu almış qraf Paskeviçi istehza ilə “qraf Yerixonski” adlandırmış, Rusiyanın Qafqazda, o cümlədən Azərbaycanda apardığı müharibələrə etiraz etmiş (2, s.61, 67-68), romantik pafosla azərbaycanlıların mərdlik və şücaətini vəsf etmiş, ermənilərin xəyanətkar xislətindən yazmışdır. Bu dövrdə hətta ermənilərə rəğbətlə yanaşan bir çox rəsmilər də erməni saxtakarlığıdan yazmışlar (3, s.39).

Rus romantizminin digər böyük nümayəndəsi M.Lermontovun yaradıcılığında Azərbaycan xüsusilə əhəmiyyətli yer tutur. Lermontov həm Azərbaycanla, Şuşa, Quba, Şamaxı kimi tarixi mərkəzlərimizlə tanışlığını daim xatırlamış, həm əsərlərində azərbaycanlı obrazları yaratmış, həm dilmizi öyrənmiş və əsərlərində geniş istifadə etmiş, həm də folklorumuz əsasında “Aşıq Qərib” kimi dahiyanə əsər yazmışdır. Bu əsərdə avropalının bələd olmadığı duyğular, mənəvi dəyərlər, xarakterlər yaradılmışdır. Lermontov Azərbaycan mühitinin nümunəsində öz estetik-fəlsəfi axtarışlarına, romantik ideallarına uyğun saf və təbii, boz obıvatel həyatından fərqlənən ecazkar bir aləmi təsvir edir, zahiri ekzotika, əslində, daha dərin mətləbləri, müəllifin “başqa aləm” axtarışlarını əks etdirir. Azərbaycan türklərinin mənəvi aləmi ilə tanışlıq, islam dəyərlərini mənimsəməsi Lermontovun yaradıcılığının əsas anlayışlarından olan fəlsəfi fatalizminin formalaşmasında da həlledici rol oynayır, “Zəmanəmizin qəhrəmanı”nda fatalizm ideyasının məhz müsəlmanların tale haqqında inancından qaynaqlandığı açıq şəkildə ifadə olunur.

Bestujev-Marlinskinin yuxarıda qeyd etdiyimiz və digər əsərləri, məktubları da rus romantizmində Azərbaycan mövzusunun işlənməsi, ümumən, qafqazşünaslıq və azərbaycanşünaslıq baxımından xüsusi dəyərə malikdir. Cənubi və Şimali Qafqazın müxtəlif yerlərində qulluq etmiş Bestujevin əsərlərində Azərbaycan haqqında ədəbi, tarixi-etnoqrafik əhəmiyyat daşıyan dəyərli məlumat var.

Azərbaycanla tanışlıq rus bütövlükdə klassik romantizmə aid olmasa da, rus rimantizminin emosional pafosunu, ruhunu saxlamış Yakov Polonski yaradıcılığında da mühüm yer tutur. Mirzə Fətəli Axundovla dostluğu sayəsində mədəniyyətimizə dərindən mənimsəmiş Polonskinin Azərbaycan mövzusunda əsərləri, xüsusən “Tiflisin statistik oçerki”, “Qafqaz və Zaqafqaz diyarının bəzi şəhərlərinin qısa oçerki” ədəbi əhəmiyyəti ilə yanaşı, tarixi-etnoqrafik baxımdan da dəyərlidir.

Adlarını çəkdiyimiz görkəmli ədiblərlə yanaşı, rus romantizmində, Şərq, islam dünyası, Qafqaz və Azərbaycan mövzusunda bir çox digər yazıçı və şairlərin də orijinal bədii, tarixi, memuar, səyahətnamə səciyyəli əsərləri var. XIX əsrin əvvəllərinin dövri mətbuatında dərc olunmuş bir sıra mənbələrdə, Bakı, Şamaxı, Dərbənd, Gəncə, Şuşa, Lənkəran, İrəvan, Tiflis kimi məntəqələrin islam abidələri, azərbaycanlıların güzəranı, məişəti, həyat tərzi, etnik xarakteri, mədəniyyəti təsvir olunur, romantik obrazlar yaradılır, yerli motivlərə əsaslanan süjetlər verilir.

Azərbaycan motivləri rus romantik və eləcə də realist ədəbiyyatını yalnız mövzu, motiv, obraz baxımından zənginləşdirməmişdir. Rus romantik və realist ədəbiyyatında orientalist ədəbi-bədii meylin, Şərq üslubunun təşəkkülündə də Azərbaycan folkloru və poeziyasının, xüsusən, Nizami, Xaqani kimi şairlərin böyük rolu olmuşdur. Həm romantizm dövründə, həm də sonrakı mərhələlərdə Azərbaycan mövzusu, eləcə də Azərbaycan folkloru və ədəbiyyatı rus ədəbi prosesinə təsir etmiş, onu orijinal ideyalar və üslubi vasitələrlə zənginləşdirmişdir.
Ədəbiyyat


  1. Hacılı A. Qurani Kərim rus ədəbiyyatında. B., 2009

  2. Тынянов Ю. O «Путешествии в Арзурум» // «Bpeмeнник пушкинской комиссии», вып.2, M., 1936

  3. Корф Ф. Проезд через Закавказский край // «Библиотека для чтения», том 29, 1838


Baxşəliyeva Gözəl
KİTAB ÇAPI MİR MÖHSÜN NƏVVABIN FƏALİYƏTİNDƏ MÜHÜM BİR SAHƏ KİMİ
Azərbaycan torpağının ayrılmaz parçası olan Qarabağ diyarı təkcə öz gözəlliyi, təbii zənginliyi ilə deyil, yetişdirdiyi ünlü aydınları ilə - Ü.Hacıbəyli, Y.V, Çəmənzəminli, C. Hacıbəyli, Ə. Haqverdiyev, X. Məmmədov və onlarla belə dühaları ilə tanınır. Bu siyahıda görkəmli elm adamı, böyük təfəkkür sahibi Mir Möhsün Nəvvab Ağamirzadə Qarabağinin adı xüsusi yer tutur.

Dini və dünyəvi elmlərin dərin bilicisi, ədəbiyyat, mədəniyyət tariximizdə öz işıqlı əməlləri ilə görkəmli şəxsiyyət kimi silinməz iz qoymuş M.M. Nəvvab 1833-cü ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdur. İlk təhsilini molla məktəbində alan, ərəb, fars, rus dillərini mükəmməl öyrənmiş M. M. Nəvvaba Axund Molla Abbas Cavanşir adlı görkəmli bir şəxs coğrafiya, riyaziyyat, kimya və nücum elmlərindən dərs keçmişdir.Nəvvabın özü fitri istedad idi.Yüksək rəssamlıq qabiliyyətinə malik M.M.Nəvvab gözəl şeirlər yazır, musiqini, muğamlarımızı dərindən bilir,eyni zamanda münəccimliyi də bacarırdı. Prof. Ə.Mirəhmədov yazırdı: “Azərbaycanda realist rəsm sənətinin ilk nümayəndələrindən biri olan Nəvvab 70-80-ci illərdə çoxlu divar rəsmləri və kitablara illüstrasiyalar çəkmişdir. O, şəxsi mətbəəsində litoqrafiya üsulu ilə şəkilli kitabçalar çap etmişdir. Nəvvabın rəsmləri içərisində Firdovsi “Şahnamə”si qəhrəmanlarının və dini- tarixi şəxsiyyətlərin şəkilləri olduğu kimi, təbiət mənzərələri, gül və bülbül şəkilləri də vardır. Qabarıqlığa meyl bu əsərlərin başlıca xüsusiyyətidir” (7,s.103).Qeyd edək ki, Nəvvabın rəssamlıq fəaliyyətinə işıq salan , onu araşdıran bir sıra tədqiqatçılar( N.M. Miklaşevskaya, Z.Əliyev və b.) onun öz əsərlərinə çəkdiyi illüstrasiyalar, divar rəsmləri barədə məlumat vermişlər.Tərtib etdiyimiz “M.M.Nəvvab” adlı biblioqrafik vəsaitdə görkəmli ədibin öz əsərlərinə çəkdiyi illüstrasiyaların bir çoxu, “Kəşfül-həqiqə” əsərinin I cildinə çəkdiyi “Kəpənək” rəsmi ilk dəfə olaraq rəngli şəkildə çap edilmişdir(5, s.50).

Nəvvab xalqını ürəkdən sevən bir insan idi. O, cəmiyyət həyatından kənarda dayanmır, bir sıra qəzetlərlə, o cümlədən “ Ziyayi- Qafqaziyyə” qəzeti ilə əməkdaşlıq edir, cəmiyyətin nöqsanlarından, xalqın sosial vəziyyətindən bəhs edən məqalələr yazırdı. Ədəbiyyatşünaslıq, musiqi, pedaqogika, etika, astronomiya, tarix, ilahiyyat, kimya və s. sahələrdə iyirmidən artıq fundamental əsərin müəllifi olan Nəvvabın həmin əsərlərinin siyahısı “ 1905- 1906- cı illərdə erməni- müsəlman davası” adlı əsərində verilmişdir: “Kənzül - mühən”, “Bəhrül- həzən”, “Kəşfül- həqiqə”, “Təzkireyi – Nəvvab”, “Vüzuhül -ərqam” və s.

M.M. Nəvvvabın fəaliyyəti olduqca çoxşaxəlidir. Lakin uzun illər bu fəaliyyət müxtəlif ədəbiyyatlarda çox qısa, həm də səthi şəkildə işıqlandırılmışdır. Görkəmli ziyalılarımız Nəvvab yaradıcılığını geniş təhlil etməsələr də, onun haqqında müəyyən məlumatlar vermişlər. F.Qasımzadə, F.Köçərli, Y.V. Çəmənzəminli, H.Araslı, sonralar N.Axundov, K.Məmmədov, B.Məmmədov və başqaları onun yaradıcılığından az da olsa, söhbət açmışlar. Nəvvabın çoxçalarlı elmi-ədəbi irsi müasir dövrdə də tədqiqatçıların diqqət mərkəzindədir(2,6).

Nəvvabın XIX əsr Azərbaycan kitab işinin inkişafında özünəməxsus misilsiz əməyi olmuşdur. Nəvvab görkəmli əlyazmaçı idi. Onun əlyazmalarının mühüm cəhətlərindən biri bu əsərlərin avtoqraf olmasıdır. Avtoqraflar Azərbaycan və fars dillərində köçürülür, həmçinin ərəb dilində Quran hədislərindən parçalar verilirdi. Nəvvab orta əsr Şərq əlyazma sənətinin ənənələrini davam və inkişaf etdirmiş, öz dəsti-xəttini yaradıb özündən sonrakı nəsillərə yadigar qoymuşdur.

Bu görkəmli şəxsiyyət XIX əsr təzkirəçiliyində çox böyük yeniliklər etmişdir.

Onun “Təzkireyi- Nəvvab” əsəri XIX əsr ədəbiyyat tarixini öyrənmək üçün qiymətli mənbədir. Əsər AMEA M. Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun arxivində “M-67/2365 şifrəsi altında saxlanılır. Əsərdə, əsasən, 90-dan çox Qarabağ şairi, o cümlədən M.P. Vaqif, M.V. Vidadi, Q.Zakir, X. Natəvan, F. Kəminə kimi söz ustaları haqqında məlumat verilir. Bundan başqa, müəllif qeyd edir ki, o, Azərbaycanın Bakı, Gəncə, Dərbənd, İrəvan, Ordubad, Quba və s. kimi yerlərinin şairləri haqqında təzkirə tərtib etmək fikrində olmuşdur(9.s.222). “Təzkireyi-Nəvvab” əsərinin əsas xüsusiyyəti onun avtoqraf olmasındadır.Bir çox şeirləri öz xətti ilə əsərə daxil edən Nəvvab nəinki Azərbaycan, ümumiyyətlə,Yaxın Şərq ədəbiyyatında bu sahədə yenilik etmişdir.

M.M. Nəvvab din adamı, dini elmlərin dərin bilicisi olmuşdur. Onun dini əsərləri bunlardır: “Kənzül- mühən”, “Bəhrül- həzən”, “Muxtarnamə”, “Müseyibnamə”. Bundan başqa, “Ziyaül-ənvar”, “Şəmsül- hidayə” kimi əsərlərində də dinə dair fikirlər söyləmiş, islama şərik qoşan müxtəlif dini təriqətləri (babizm və s.) tənqid etmişdir.

Etika, pedaqogika sahəsinə aid əsərlər də qələmə almış Nəvvabın “Pəndnamə” (Nəsihətnamə) adlı əsəri indi də tərbiyəvi əhəmiyyəti baxımından olduqca faydalıdır.

“1905-1906-cı illərdə erməni- müsəlman davası” adlı tarixi əsəri bu günümüz üçün xüsusilə aktualdır. Uşaqlar üçün yazdığı “Kəşfül-həqiqeyi-məsnəvi “, musiqi sahəsində “Vüzuhil-ərqam”, astronomiyaya dair “Risaleyi-üstürlab”, “Kifayətül-ətfal” əsərləri indi də öz aktuallığını qoruyub saxlamaqdadır.

“Kifayətül-ətfal” əsərində Nəvvab bir sıra təbiət hadisələrini – günəşin tutulma səbəbəbini, fəza cisimlərinin hərəkətlərini rəngli sxemlərdə göstərmişdir. Məhz bu yanaşma astronomiya elminə əsl elmi yanaşma idi. Nəvvab böyük zəhmətlə 2 üstürlab-fəza cisimlərini müşahidə üçün cihaz (teleskop) düzəltmişdir.

Azərbaycan musiqisinin banisi, dahi bəstəkar Üzeyir bəy Hacıbəyli “Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları” əsərində yazır: “Azərbaycanın XIX əsr alim, musiqişünası Nəvvab Mir Möhsün Hacı Seyid Əhməd oğlu Qarabaği (Şuşadan) özünün “Vüzuhül-ərqam” (“Musiqi istilahlarının şərhi”) adlı kitabında ... Yaxın Şərq xalqlarının qədim musiqisindən bəhs edir” (3, s.14.).

M.M.Nəvvabın kitab çapı sahəsindəki fəaliyyətinə daha ətraflı nəzər salaq.

Azərbaycanda daşbasma üsulu ilə kitab çapı Təbriz şəhərində 1832 – 1833 – cü illərdə Mirzə Saleh Şirazi tərəfindən Qurani-kərimin çapı ilə başlamışdır(10). Şimali Azərbaycan ərazisində ilk dəfə Şuşada mətbəə yarandıgı məlumdur. “Azərbaycan kitabı” biblioqrafiyasının I cildində göstərilir: “Kitabi-mizanül-həqq, yəni təşxisül-İncil vəl Quran ki, dər qəleyi- Şuşa gərdid, Səneyi-məsihiyyə1835”(1, s.41) Göründüyü kimi, hələ XIX əsrin 30-cu illərində Şuşada mətbəə olmuşdur. Nəvvab özü də Şuşada mətbəə açmışdır. Onun mətbəəsinin dəqiq açılma tarixi məlum olmasa da, bunun XIX əsrin 80-ci illərinə təsadüf etdiyi məlumdur.Yenə “Azərbaycan kitabı” biblioqrafiyasının I cildinin müqəddiməsinə müraciət edək. “Haşımzadə Ağa Mir Mehdi Xəzani Şəraitül- İslam. Dər Şərhi Şuşə, Qarabaği Dər mətbəeyi-Ağamirzadə Qarabaği. 1302 h. (1884), 48 s. 21x13 sm. Daşbasması. (1, s.17)

Qeyd edildiyi kimi, çapçılıq, kitabxana və kitabçılıq işi Nəvvabın ədəbi irsinin tərkib hissələridir. “Mir Möhsün Nəvvab xəttatlıq, rəssamlıq, nəqqaşlıq, miniatür və cildləmə işlərinin hamısını özü görmüşdür” (4, s.1).Nəvvab çap işinin mahir ustası idi.O, kitabın çapından tutmuş, yayılıb təbliğ olunmasına qədər olan işlərin hamısını özü görürdü.

M.M. Nəvvabın fəaliyyəti həm maraqlı, həm də çoxşaxəlidir. O, əlyazma kitab sənətində qazandığı uğurları, çapçılıq sənətində də inkişaf etdirmişdir. Şuşadakı şəxsi mətbəəsində Nəvvab daşbasma üsulu ilə həm öz əsərlərini, həm də uşaqlar üçün dərsliklər çap etmişdir. Bu əsərlər aşağıdakılardır:

1. Dəvaz dəh bənd. – Şuşa, 1897. – 24 s. ərəb əlif.

2. Divan.- Şuşa. 1897. – 128 s. ərəb əlif.

3. Əşar: Şeirlər. – Şuşa, 1897. – 46 s. Azərb. d.

4. Kəşfül- həqiqə I c. - Şuşa, 1897. – 92 s.

5. Kəşfül-həqiqə II c. – Şuşa, 1897. – 60 s., şəkilli

6. Kəşfül-həqiqə III c. – Şuşa, 1897. – 70 s.

Bu əsərlərin çapı haqqında Ə.Nəcəfov, T.Kərimli, Ə.Əliyevin birlikdə yazdıqları “Mir Möhsün Nəvvabın əsərlərinin nəşri və tədqiqi tarixindən” adlı kitabda da məlumat verilir. Lakin burada bir sıra qüsurlara yol verilmişdir. Belə ki, burada “Orucov qardaşları mətbəəsi”ndə çap olunan kitablar da həmin siyahıya salınır, lakin burada Nəvvabın çapçılıq fəaliyyəti bir qədər geniş şərh edilir (8, s 16).

Orta əsr kitab işi ənənələrini davam və inkişaf etdirmiş Mir Möhsün Nəvvabın bizə qoyub getdiyi ədəbi irsin içərisində çapçılıq, kitabxana və kitabçılıq işi çox mühüm bir hissəni təşkil edir. Bu ədəbi irsin dərindən araşdırılması ölkəmizdə kitab çapı sahəsindəki ənənələrin yaranması və inkişafı tarixinin öyrənilməsində böyük əhəmiyyətə malikdir.



ƏDƏBIYYAT


  1. Azərbaycan kitabı (biblioqrafiya). – B, 1963. – Ic., 219 s.

  2. Hacıyeva Aytən. M.M. Nəvvabın ədəbi-bədii irsi. – B.: Nurlan,

  3. 2004. – 211s.

  4. Hacıbəyov Ü. Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları. – B, 1950. – 117 s.

  5. Qayıblı G. Görkəmli əlyazmaçı // Elm, 1989. – 5 avqust, s.1 İsmayıl qızı Gözəl.

  6. Mir Möhsün Nəvvab: biblioqrafik vəsait. – B. Nağıl evi, 2001. – 105s.

  7. Kərimli Tahir. Mir Möhsün Nəvvabın pedaqoji görüşləri. (dissert.)– B, 2005. 67s.

  8. Mirəhmədov Ə. XIX əsr Azərbaycan mədəniyyəti // Tarix və fəlsəfə institutunun əsərləri. – 1955 – s.57 – 105

  9. Nəcəfov Ə, Kərimli T., Əliyev Ə. Mir Möhsün Nəvvabın əsərlərinin nəşri və tədqiqi tarixindən. – B, 1997. – 58 s.

  10. Təzkireyi – Nəvvab (Azərbaycan və fars dil). – B.: Orucov qardaşlarının elektrik mətbəəsi, 1892. – 245s.

  11. Щеглова О. П. Иранская литографированная книга. – М.: «Наука», 1978. – 251 с.



РЕЗЮМЕ

В статье рассмотрено литературной, художественной и научной деятельности М.М.Навваба, исследовано также его деятельность в области изобразительного и издании книг. Показано, что он открыл в Шуше личное издательство, здесь напечатал литографированным способом свои произведения, также произведения других авторов. Он рисовал иллюстрации своим произведениям. С этим он сделал большие дары не только азербайджанской книжной культуре, в том числе книжному делу в Ближном Востоке. Эти исследования могут иметь важные значение в области изучении книжной деятельности М.М.Навваба, в том числе в изучении истории в области книжного дела в нашей стране.


SUMMARY
In article is considered M.M.Navvaba's literary, art and scientific activity, it is investigated also its activity in the field of graphic and the edition of books. It is shown, that he has opened personal publishing house in Shusha , here has printed by litogragh way his works, also works of other authors. He drew illustrations to these works. With it he has made the big gifts not only to the Azerbaijan book culture, including book industry in Middle East. These researches can have important value in area studying of book activity of M.M.Navvab, including in studying of history in the field of book edition in our country.

Cəbrayılzadə Sevinc,

Ələkbərova Xatirə
TEMATİK AXTARIŞ KATALOQLARINDAN VƏ

AXTARIŞ MAŞINLARINDAN İSTİFADƏ

Tematik axtarış kataloqlarından istifadə
İnternet-mənbələrindən istifadə etmək üçün onun ünvanını bilmək lazımdır. İnternet daima inkişaf edib yeniləşdiyi üçün bu şəbəkədə vahid kataloq yoxdur, lakin lazımı məlumatı tapmağa imkan verən məlumat-axtarış sistemləri var. Bunlar kimi tematik kataloqlar, axtarış serverləri metaaxtarış maşınları, xüsusi axtarış xidmətləri ola bilər. Axtarış mexanizmləri çox vaxt adi kitabxana işinə oxşayır.

Əgər sizə hər hansı mövzu və ya onun konkret istiqaməti haqqında ümumi məlumat lazımdırsa, tematik axtarış kataloqlarından istifadə etmək məqsədəuyğundur.

Kataloqlardan istifadə edənlər axtarışa ümumi mövzudan və ya müvafiq tematik kataloqdan başlayırlar. Sonra addım-addım axtarış dairəsini məhdudlaşdırırlar. Məsələn, tədris layihəsinə material axtaran istifadəçi “Təhsil" kateqoriyasından başlamalıdır. Sonra isə tədricən ”Metodlar” və “Layihələr metodu” kateqoriyalarına keçməlidir.

Kataloqun lazımı bölməsinə tez keçmək üçün ümumi sözlərdən istifadə etmək lazımdır. Bunun üçün sorğu sətrində ümumi sözü (cümləni) yazmaq və Search düyməsini basmaq lazımdır. Axtarışı yerinə yetirdikdən sonra ekranda sistem kataloqunda müvafiq bölmənin olub-olmaması haqqında məlumat əks olunacaq.


Daha çox tanınmış Tematik kataloqlar


Ukrayna

Rusiya

Dünya

Seçilənlər”kataloqu:

http://www.favorites.com.ua/



İnternet portal:

http://www.era.com.ua



Ukrayna portalı (Ukraynanın sayt kataloqu http://www.uacenter.com/

Silver kataloqu:

http://www.silver.kiev.ua/



Ualist kataloqu:

http://www.ualist.com/



Runetu uşaq mənbəəsi kataloqu:

http://www.kinder.ru



Federal portal „Российское образование”: http://www.portal.edu.ru

Məktəb dünyası: təhsil mənbələri kataloqu: http://school.holm.ru

Russia on Net: http://www.ru

List.ru: http://www.list.ru

Max.ru: http://www.max.ru Weblist.ru: http://www.weblist.ru MavicaNET: http://www.mavica.ru

Yahoo! – mənbə kataloqu

(ingilis dilində):

http://www.yahoo.com



Yahooligans –Uşaqlar üçün veb- bələdçi

(ingilis dilində):

http://www.yahooligans.com



internetin aşıq kitabxanası:

http://www.ipl.org



Look Smart:

http://www.looksmart.com/



Aşıq kataloq:

http://dmoz.org/



WebBrain:

http://www.web-sitebraіn.com




Axtarış maşınlarından istifadə

Əgər konkret ad, cümlə və ya nəşr tarixi məlumdursa onda məlumatı əldə etmək üçün axtarış maşınlarından istifadə etmək lazımdır.

Bu maşınlarda İnternet veb-saytlarının köməyi ilə kataloq veb-səhifələrinin axtarışı, bu məqsədlə hazırlanmış xüsusi proqramlarla aparılır.Bununla yanaşı axtarış maşınlarının məlumat bazasının həcmi, tematik kataloqların məlumat bazasının həcmindən qat-qat böyükdür və tez-tez yeniləşirlər.

Axtarış maşınlarının işi üç mərhələdən ibarətdir. Birinci mərhələdə məlumat məkanı axtarılır. Sonra alınmış məlumat bazası (axtarış nəticələri) sürətli axtarış apara bilmək üçün sistemləşdirilir. Üçüncü mərhələdə isə axtarış maşınları istifadəçidən sifariş alır və öz məlumat bazalarında axtarış apararaq, nəticələri veb-səhifədə əks etdirirlər.


Ən tanınmış axtarış maşınları


Azərbaycan

Rusiya

Dünya











www.google.az: www.bakililar.az

Rambler: www.rambler.ru Yandeks: www.yandex.ru Aport: www.aport.ru Metabot: www.metabot.ru

Google: www.google.com AltaVista: www.altavista.com AskJeeves: www.askjeeves.com Lycos: www.lycos.com

SciSeek (elmı məlumat axtarışı):

www.sciseek.com



All Web: www.alltheweb.com

Excіte: www.excіte.com

Hotbot: hotbot.lycos.com

Northern Light: www.northernlight.com



Metaaxtarış maşınlarından istifadə
Əgər məlumat axtarışı üçün bir neçə məlumat bazasını təhlil etmək lazımdırsa, onda metaaxtarış maşınlarından istifadə məqsədəuyğundur.. Bu sistemlər özləri heç nə axtarmırlar. Onlar yalnız tematik kataloqlara və axtarış maşınlarına tapşırıqlar ”verirlər”, sonra axtarışının nəticəsini toplayırlar, təkrarları ləğv edirlər və istifadəçiyə ümumiləşdirilmiş nəticəni təqdim edirlər. Metaaxtarış maşınları bütün axtarış nəticələrinin daxil olunmasını gözləmirlər - ilkin məlumatlarla kifayətlənirlər.
Daha çox tanınmış metaaxtarış maşınları






Metabot.ru:

http://www.metabot.ru


metaaxtarış sistemi”:

http://grigam.wallst.ru/metapoisk.htm


Dogpіle:

http://www.dogpіle.com


Vivisimo Clustering Engine:

http://vіvіsіmo.com/



360.ru:

http://www.360.ru


AskJeeves!:

http://www.askjeeves.com


Metacrawler

http://www.metacrawler.com



Xüsusi məlumat axtarışı üçün ixtisaslaşdırılmış axtarış maşınlarından istifadə etmək daha yaxşıdır.


Daha çox tanınmış ixtisaslaşdırılmış axtarış maşınları


Rusiya

Dünya







Onlayn qəzet və jurnalların axtarış sistemi „Virtual kitabxana”: http://www.vlibrary.ru

Məlumat portalı

Qramota.RU: http://www.gramota.ru Rubrikon: http://www.rubricon.ru/ Prima:

http://www.primavista.ru/dictionary/

index.php

Rambler: http://top100.rambler.ru/top100/Science/ index.shtml.ru

Ensiklopediya dünyası: http://www.encyclopedia.ru/ encyclopedias.html

Onlayn lüğətləri və ensiklopediyaları:

http://dic.academic.ru/



Informatione: http://іnfomіne.ucr.edu/

Language Tools:

http://www.іtools.com/lang/



Research It!:

http://www.іtools.com/research-іt/



Təhsil məsələləri üzrə axtarış mənbələrinin xüsusi sistemi: http://info.studyweb.com

Elmi məlumatların axtarışı:

http://www.sciseek.com






Axtarış üsullarının təkmilləşdirilməsi

Bir sözün axtarışı bir çox hallarda veb-səhifələrin böyük siyahısına gətirib çıxarır. Ona görə də bir sözlə axtarış səmərəli deyil. Bir neçə sözlə axtarış daha yaxşı nəticə verir. Lakin burada vacib olan qaydalar var.

Səmərəli axtarışı təmin etmək üçün ümumi sözlərlə axtarış sisteminə ayrı-ayrı sözləri bağlayan əmrlər vermək lazımdır. Axtarış sistemində bu əmrlər xüsusi, bir qayda olaraq, sadə sorğulardan ibarət olur.

Hər axtarış sisteminin öz “dili” var. Buna görə axtarış metodlarını həyata keçirmək üçün məlumat səhifəsindəki məlumatı diqqətlə öyrənmək lazımdır.


Axtarış sistemindəki əmrləri təyinata görə üç qrupa bölmək olar.

  • Sadə axtarış üçün. Sorğular çətin olmayan metodlarla yaradılır, lakin bu, nəticənin həddindən artıq çoxluğuna gətirir və lazım olan məlumatın seçilməsini çətinləşdirir.

  • Geniş axtarış üçün. Belə əmrlər lazımı sənədi daha dəqiq təsvir etməyə imkan verir.

  • Xüsusi axtarış üçün. Bu əmrlər sənədlərin məzmununa görə yox, əksinə, veb-saytların adlarına, ünvanlarının fraqmentlərinə, veb-saytlarda rast gələn ünvan istinadlarına görə axtarışı təmin edirlər.

Axtarış sistemində işin daha tez və optimal görülməsi üçün müəyyən sorğunun yazılması qaydalarından istifadə olunur. Bir çox hallarda axtarış serveri üçün belə qaydaların tam siyahısını serverin özündə „Kömək” və s. bölmələrdə tapmaq olar.
Sadələşdirilmiş geniş axtarışdan istifadə

Bəzi axtarış sistemləri axtarış üçün ən vacib hesab olunan sözlərin qarşısına “+” simvolu qoymaqla onları müəyyən edirlər. Əksinə, sözün önündə “-” simvolu göstərilsə, o söz axtarış vaxtı nəzərə alınmayacaq.



Sadələşmiş geniş axtarış nümunəsi

+məməlilər + siçan –kompüter






Cümlə ilə axtarış
Dəqiq cümlənin (bir neçə söz) axtarışı üçün bu cümləni “dırnaq” işarəsi arasına almaq lazımdır.
Dırnaq” işarəsindən istifadə etməklə axtarış
„müasir musiqi”

+ „müasir musiqi” + Azərbaycan




Axtarışda qrup əməliyyatından istifadə

Əgər siz axtarışa eyniköklü, müxtəlif sonluqlu sözlər verəcəksinizsə, sözün kökünü və “*” (ulduz) simvolunu daxil edin.


Axtarışda qrup əməliyyatından istifadənin nümunəsi
Yağ * (nəticədə alınacaq „yağ” „yağlı” „yağış” „yağıntı”, „yağlamaq” ).
Məlumatın müxtəlif axtarış maşınlarının köməyi ilə geniş axtarışı
Bu axtarışı icra edərkən internetdə layihənizin portfoliosu üçün faydalı olan məlumat mənbələri tapa bilərsiniz. Onları “Favorites” (seçilmiş) qovluğunda saxlamaq lazımdır. Bunu necə etmək lazım olduğu isə aşağıda yazılıb.

1. Layihənizin mövzusunun internetin veb-səhifələrində axtarılması üçün lazım olacaq ümumi sözləri, cümlələri və adları müəyyən edin.  

 







2.  Brauzerin pəncərəsini bağlayın.
3.  Eyni tapşırığı müxtəlif axtarış sistemlərində ardıcıl olaraq yerinə yetirərək cədvəli doldurun:




İş ardıcıllığı

Birinci

axtarış maşını


İkinci

axtarış maşını

1.

Ünvan sahəsində axtarış sisteminin ünvanını daxil edin

www.google.com

www.meta.ua

2.

Search sahəsinə layihənizə aid olan ümumi sözü əlavə edin. Enter klavişini basın.







3.

Neçə veb-səhifə tapılmışdır?







4.

Veb-saytların təsvirlərinə yenidən baxaraq axtarışın səmərəliliyini müəyyən edin*.







5.

Axtarış sisteminin ana səhifəsinə qayıtmaq üçün Back (Geri) düyməsinə basın.







6.

Search (Axtarmaq) sahəsinə ümumi sözlə birgə “dırnaq” arasına alıb lazımı cümləni yazın. Enter düyməsini basın.







7.

Neçə veb-səhifə tapılmışdır?







8.

Bu axtarış səmərəli oldumu?







9.

Axtarış maşınının ana səhifəsinə qayıdın.







10.

Sorğuya axtarış üçün ümumi sözdə cümlənin qarşısına „–” simvolunu əlavə edin. Enter düyməsini basın.







11.

Neçə veb-səhifə tapılmışdır?







12.

Bu axtarış səmərəli oldumu?






* Səmərəli axtarış, axtarılan məlumatı özündə saxlayan saytların tapılması ilə bitməlidir.

İki müxtəlif axtarış maşınının köməyi ilə alınmış nəticələri müqayisə edin. Axtarışların səmərəliliyindən nəticə çıxarın.

4 Tapılmış veb-səhifələrdən layihəniz üçün faydalı olan lazım Portfolionuzun qovluğunda olan əlavə _materiallar qovluğunda saxlamaq olar.

Q

eyd:
Müxtəlif axtarış maşınları və tematik kataloqlar müxtəlif nəticələr verirlər. Əgər siz lazımı məlumat əldə edə bilmədinizsə, onda axtarış sorğusunu dəyişmək və başqa axtarış maşınına və ya tematik kataloqa müraciət etmək lazımdır.

5.  Bundan sonra Məktub yaz əmrini seçin və elektron məktubları göndərmək üçün lazımı sahələri doldurun

- Kimə:
- Surəti

- Mövzu:


6. Məktubun mətnini daxil edin və Göndər düyməsini basın.
İnternet vasitəsilə tədqiqat təşkil edərkən, şagirdlərə Ümumdünya şəbəkəsindən alınmış materialları qiymətləndirməyi öyrətmək vacibdir. Şagirdlər çox vaxt elə fikirləşirlər ki, internetdə olan məlumat hər zaman dəqiq və səhvsizdir. Onları, saytda olan məlumatların dəqiq, dolğun, köhnəlməmiş, etibarlı olub-olmamasını təyin etməyə və alınmış məlumatları tənqidi qəbul etməyə, təhlil etməyə öyrətmək lazımdır.


РЕЗЮМЕ

В работе рассматривается практическая значимость действий направленных на тематический поиск в паутине глобальной сети Интернет. В средней школе и в процессе обучения стадии бакалавр необходимо правильно и с определенной точностью обучать и школьников и студентов точному и правильному использованию практических действий для поиска источников тематики в работе сети Интернет. Даны точные и краткие последовательные шаги для поиска тем. Даны различные варианты для поиска тем.



SUMMARY

In work the practical importance of actions directed on thematic search in a web of a global network the Internet is considered. In high school and in the course of training of a stage the bachelor it is necessary correctly and with certain accuracy to train and schoolboys and students in exact and correct use of practical actions for search of sources of subjects in work of a network the Internet. Exact and short consecutive steps for search by that are given. Various variants for search by that are given.



Cəfərova Nabat
İBTİDAİ SİNİFLƏRDƏ MORFOLOGİYANIN TƏDRİSINİN LİNQVİSTİK ƏSASLARI

Morfologiya qrammatikanın əsas şöbələrindən biridir. Morfologiyada sözün morfoloji-qrammatik səciyyəsi əsasdır. Mor­fo­logiyanın tədqiqat obyektinə daxil olan anla­yışlardan bəhs edərkən qrammatik ka­teqoriyalar üzərində dayanmaq lazımdır. Qram­matik kateqoriya-müəyyən qrammatik mənanın paradiqmatik planda, xüsusən sözdəyişdirici şəkilçilərlə sistem şəklində ifadəsinə deyilir. Qrammatik kateqo­riyaların varlığı hər bir dilin səciyyəvi xüsu­siyyətini təşkil edir. Azərbaycan dilində qrammatik kateqoriyaları əhatə dairəsinə görə iki yerə bölmək olar: ümumi qram­matik kateqoriyalar, xüsusi qrammatik kateqo­riyalar.

Morfologiyanın əsas anlayışlarından biri də nitq hissələridir. Nitq hissələri əsas və köməkçi olmaqla iki qrupa bölünür. Əsas nitq hissələri müəyyən lüğəvi məna daşıyır, morfoloji formaya malik olur, cümlədə konkret sintaktik vəzifə daşıyır, köməkçi nitq hissələri isə ancaq qrammatik mənaya malikdir. İsim, sifət, say, əvəz­lik, fel, zərf əsas nitq hissəsi; qoşma, bağlayıcı, ədat, modal sözlər və nida köməkçi nitq hissəsidir.

Elmi ədəbiyyatda isim daha geniş tədqiq edilmiş nitq hissələrindən biridir. Elmi qrammatikalarda isimlər "bütün varlıqların adlarını bildirən sözlər", "canlı və cansız əşyaların adlarını bildirən" sözlər kimi xarakterizə edilir.

Dilimizdə ümumi qrammatik kateqoriyalar aşağıdakılardır:

1. Kəmiyyət kateqoriyası. 2. Mənsubiyyət kateqoriyası. 3. Hal kate­qori­yası. 4. Xəbərlik kateqoriyası.

Bu ümumi kateqoriyalar, yalnız isimlərə aid deyildir: bunlar sifət, say, əvəzlik, fel və köməkçi nitq hissələrinə aiddir. İsimlərə daha çox aid olduğu nəzərə alındıqda bunların isim bəhsində izah edilməsi münasib­dir. (4, 42).

Bu fikirlə razılaşmaq olmaz, çünki hal və mənsubiyyət kateqoriyası yalnız ismin morfoloji əlamətidir. "Sifət, say və başqa nitq hissələri öz-özlüyündə yox, yalnız əşyalaşdığı zaman hal kateqoriyasını qəbul edir" (4, 50).

Kəmiyyət və xəbərlik kateqoriyaları ümumi kateqoriyalar kimi xarakterizə edilə bilər, çünki həmin kateqoriya şəkilçilərini qəbul etdikdə nitq hissələri öz keyfiyyətlərini itirmirlər.

Elmi ədəbiyyatda sifət əşyanın əlamət və keyfiyyətini bildirən nitq hissəsi kimi xarakterizə edilir.

Sifət məzmunu öz ifadəsini birinci növbədə sifət anlayışı ilə bağlı olan ayrı-ayrı lüğət vahidlərində aşkara çıxarır, yaxud birinci növ təyini söz birləşmələrinin tərkibində daşıdığı vəzifə ilə müəyyənləşir. Belə sifətlər çox zaman isimlərlə uyğun gəlir. Məsələn: acı badam, şirin meyvə, uzun yol, qırmızı parça, ağ tut, dar küçə, al bayraq və s.

Bunun kimi tərkiblərin birinci tərəfi, əsasən, ikinci tərəfin müəyyən xü­susiyyətlərini və əlamətlərini bildirir. Qızıl qaşıq, gümüş saat, taxta sandıq, mis kəf­kir, yun parça kimi tərkiblərin də birinci tərəfi vəzifə etibarilə birincidə olduğunun eynidir. Bu oxşarlığa baxmayaraq acı, şirin, uzun sifət, qızıl, gümüş taxta isim olaraq qalır.

Əlbəttə, sifətlərin özünəməxsus morfoloji əlamətlərinin olması, sifətin isimlə eyniyyət təşkil etmədiyini göstərir. Çünki isimlər hər hansı bir əşyanın və ya əşyalıq məfhumu daşıyan sözlərin adını bildirdiyi halda, sifət kateqoriyasına daxil olan sözlər həmin əşyanın əlamətini, keyfiyyətini, xasiyyətini bildirir

Ə.Fərəcov elmi qrammatikalarda sifətin əlamət və keyfiyyət bildirməsini, dərsliklərdə sifətin necəlik bildirməsi kimi xarakterizə edilməsini qəbul etmir. Müəllif yazır: "Əvvələn, necəlik sözü bir elmi termin kimi yaramır: necəlik ismi necə sual əvəzliyindən əmələ gəldiyi üçün onun, lüğəti mənasında suallıq çalarlığı qalır. Sual isə bu və ya digər qrupa məxsus sözlərin formal əlaməti olsa da, həmin sözlərin lüğəti mənasını açmağa, onları müəyyən­ləşdirməyə xidmət edə bilmir. Necəlik sözü üslubi cəhətdən də yaramır. Biz əşya bildirən söz, kəmiyyət bildirən söz, hərəkət bildirən söz deyə bildiyimiz halda, necəlik bildirən söz deyə bilmirik" (3, 71). Belə ki, "Əlamət məfhumu sifətin bütün məna cəhətlərini, o cümlədən, key­fiyyətini də əhatə edir. Gerçək aləmdə əşyalar öz rənglərinə, həcmlərinə, dadına, maddi əsaslarına və s. görə bir-birindən fərqlənir. Bütün bu cəhətlər nəticə etibarı ilə əşyaların əlamətləri kimi çıxış edir. Sifəti başqa nitq hissələrindən ayıran əlamətlərdən ən başlıcası onun dərəcə­ləridir. Azərbaycan dilində sifətin üç dərəcəsi vardır: 1) adi dərəcə; 2) çoxaltma dərəcəsi; 3) azaltma dərəcəsi

Elmi qrammatikada sifətin qoyuluşu və həllinə uyğun olaraq şagird­lər sifətin aşağıdakı əlamətlərini mənimsəyirlər: 1) sifətin əşyanın əlamətini bil­dirməsi; 2) sifətin sualları (necə? nə cür?); 3) sifətin dərəcələri; 4) düzəltmə sifətlər; 5) sifətin sintaktik rolu.

Saylar lüğəvi məna etibarilə əşyanın kəmiyyətini, miqdarını, sırasını bildirir. Say sözləri birləşmə daxilində tutduğu yerinə və daşıdığı məzmuna görə sifət­lərə daha çox oxşayır, çünki birləşmə daxilində sifət olan bu və ya digər bir söz özündən sonra gələn sözün –ismin keyfiyyətini və ya əlamətini bildirir. Say özündən sonra gələn sözün miqdarını və ya sırasını bildirir, başqa sözlə desək, ismi kəmiy­yətcə təyin edir. Bu cəhətdən sayla sifət arasında müəyyən qədər bənzəyiş vardır. Sayların mənası indiyədək aşağıdakı kimi təsnif edilir: miqdar, sıra, kəsr və qeyri-müəyyən saylar.

"Miqdar sayı əşyanın ya dəqiq, ya da qeyri-müəyyən miqdarını, ya da bütövün müəyyən hissəsini bildirir. Buna görə də miqdar sayları üç yerə bölünür: a) müəy­yən miqdar sayı, b) qeyri-müəyyən miqdar sayı, c) kəsr sayı" (1, 74).

Ə.Fərəcov sayın ənənəvi "əşyanın miqdarını və sırasını bildirən nitq hissəsinə say deyilir" tərifi ilə razılaşmır. Müəllif yazır: "…tərifdə elə növ fərqi gös­təril­məlidir ki, o say qrupuna daxil olan bütün sözləri əhatə edə bilsin; belə bir növ fərqini "kəmiyyət" termini ilə əhatə etmək mümkündür" (3, 132). Bu tərif, həqi­qətən, sayın bir nitq hissəsi kimi daha xarakter xüsusiy­yətini əks etdirmiş olardı.

Morfologiya bəhsində öyrənilən əsas nitq hissələrindən biri də əvəz­likdir. Əvəzliklər məna və vəzifə cəhətdən demək olar ki, özünəməxsus­luğunu həmişə saxlamışdır. Tarixi inkişaf prosesində əvəzliklər ya səs cəhətdən dəyişikliyə uğra­mış, ya da bəzi əvəzliklər yeni əvəzlik sözlərlə işlənmişdir.

"Müasir Azərbaycan dili" kitabında əvəzliyin tərifi belə verilmişdir: "Əvəzlik başqa nitq hissələrinin (isim, sifət, say və zərfin) yerində işlənən, mənaca onu əvəz edən və həmin sözün funksiyasını yerinə yetirən nitq hissəsidir".(4)

Əvəzlik isim, sifət, say və zərfdən fərqli olaraq, əşya, əla­mət, keyfiyyət və s. bildirmir. Ancaq onlara işarə edir. Əvəzliklər məhz konkret əşya, əlamət, kəmiyyət ifadə edə bilməməsi ilə digər nitq hissələrindən fərqlənir. Ona görə də əvəzliklər nitqdən kənar çox ümumi və mücərrəd məna kəsb edir. Əvəzliyin mənası başqa nitq hissələrinə nisbətən işləndiyi mətndən çox asılı olur.

Əvəzlik lüğəti-semantik əlamətinə, sintaktik vəzifəsinə, formal əlamətinə görə başqa nitq hissələrindən fərqlənir. Belə ki, o, şəxs və ya əşyanı adlandırmır, ancaq işarə edərək onu əvəz edir. Lakin onu da qeyd etmək lazımdır ki, əvəzlik həmişə əvəz etmir, çox vaxt bu və ya digər əşyaya işarə edir (məsələn, işarə əvəzlikləri).

Beləliklə də, əvəz etdiyi nitq hissəsinin mənası ilə əlaqədar olaraq müxtəlif sintaktik funksiya ifadə edir. Bu nitq hissəsi öz həqiqi mənasını cümlə içərisində tapır. Əvəzlik mətndən kənarda götürüldükdə tamamilə mücərrəd olub, konkret bir anlayış ifadə etmir. Bu halda onlar ümumi mənada ya əşyaya, ya da onun xüsusiy­yətinə, əlamətinə işarə edir

Əvəzlik haqqında deyilənlərə nəzərən belə bir qənaət hasil olur ki, əvəzliyin ilk funksiyası adından göründüyü kimi digər nitq hissələrini əvəz etməsidir, daha sonra işarə etmək, ümumilik bildirmək əvəzliyin xarakter xüsusiyyətləri kimi özünü göstərir. Dil funksiyasına nəzərən belə bir fikir özünü doğruldur ki, əvəzlik isim, sifət, say və zərfləri əvəz etməklə yanaşı, felləri də əvəz edə bilir. Buna görə də əsas kursda əvəzliyin isim, sifət, say, fel, zərfdən sonra tədrisi daha məqsədəuyğundur. Azərbaycan dili dərsliklərində isə əvəzliyin aşağıdakı tərifinin verilməsi məqbul hesab edilməlidir:

"İsim, sifət, say, fel və zərfin yerində işlənməklə onları ümumi şəkildə ifadə edən nitq hissəsinə əvəzlik deyilir" (2, 112).

Fel Azərbaycan dilinin orijinal, tarixi inkişaf prosesində əsas xüsusiyyətlərini qoruyub saxlayan leksik cəhətdən zəngin nitq hissəsidir.

Əlbəttə, Azərbaycan dilinin milli özünəməxsusluğunun simvolu olan fellərin məktəb kursunda tədrisi müəyyən qədər çətin və çoxcəhətlidir. Çünki feli tədris etmək üçün ona xas bütün əlamət və xüsusiyyətləri bilmək lazımdır. Şagirdlərə fel haqqında hərtərəfli bilik vermək üçün fellərin nəzəri cəhətdən diqqətlə araşdırıl­ması, öyrənilməsi, felə dair tədqiqatlarla tanışlıq vacibdir. Nəzəri və metodik ədə­biyyatda, felə verilən tərif və xarakteristikadan məlum olur ki, fel ən mürəkkəb nitq hissələrindən biridir. "Fel əşyanın iş, hərəkət və halını bildirən bir nitq hissəsidir" (4, 133).

…Fel semantik cəhətdən son dərəcə dolğun, ən incə məna çalarlarını ifadə etmək imkanı olan, cümlədə konstruktiv, təşkiledici rola malik bir nitq hissəsidir" (3, 78).

Deyildiyi kimi, fellər hərəkət (məsələn, gəlmək, getmək, qaçmaq), iş (mə­sələn, yazmaq, silmək, yoğurmaq), hal-vəziyyət (məsələn, ağarmaq, bozarmaq, sa­ral­maq), nitq (məsələn, danışmaq, qışqırmaq, pıçıldamaq), təfəkkür (məsələn, dü­şünmək, fikirləşmək, anlamaq) və s. prosesləri ifadə edir. Fellər mənaca nə qədər müxtəlif olsa da, onların hamısında hərəkət anlayışı vardır.

Ona görə məktəb kursunda fellər hərəkət bildirən nitq hissəsi kimi tədris olu­nur. Buna baxmayaraq felin digər ifadə vasitələri praktik şəkildə şagirdlərə çatdırılmalıdır.

Fellərin qrammatik kateqoriyaları onları digər nitq hissələrindən fərqləndirən əlamətlərdir. Fel hal və hərəkət bildirir, zamana görə dəyişir, nə edir? nə etdi? nə edəcək? suallarına cavab verir, cümlədə xəbər olur.

Başlanğıc mərhələdə felin məhz bu şəkildə tədrisi doğrudan da qənaətbəxş­dir. Felə dair bu və digər məsələlərin tədrisi əsas kursda nəzərdə tutul­malı­dır. Başlanğıc kursda felin qeyd olunan xüsusiyyətləri ilə yanaşı onun (felin) cümlədə, əsasən, xəbər (predikat) olması, yəni sintaktik rolu da misallar üzə­rində şagirdlərə çatdırılmalıdır.

Zərf əsas nitq hissələrindən biridir. İş və hərəkətin tərzini, zamanını, yerini, miqdarını, əlamətini, səbəbini bildirən nitq hissəsinə zərf deyilir.

Bir nitq hissəsi kimi zərfin əsas qrammatik semantikası əlamətdir: zərf həmişə hərəkətin və əlamətin əlaməti kimi səciyyələndirilir. Düzdür, zərfin bilavasitə özünəməxsus forma göstəriciləri azdır. Ancaq bu, həmin nitq his­səsinin leksik-qrammatik müəyyənliyini inkar etmir.

Zərfin də başqa nitq hissələri ilə şəkilcə eyniliyi vardır. Bunları bir-birindən ayırmaq üçün cümlədəki yerini, daşıdığı vəzifəsini, əşyaya və ya hərəkətə, hadisəyə aid olmasını nəzərə almaq lazımdır. Sifət əşyaya, zərf isə hərəkətə (felə) aid olur. Zərflərin mənaca dörd növü vardır: 1) tərzi-hərəkət zərfi; 2) zaman zərfi; 3) yer zərfi; 4) kəmiyyət zərfi.Məktəb kursunda isə yuxarıda göstərilən məna növlərinə səbəb və məqsəd zərfləri əlavə edilmişdir.

Ə.Fərəcov göstərir ki, məktəbdə zərfin tədrisi prosesində aşağıdakı xüsusiy­yətlər nəzərə alınmalıdır: 1. Zərf hərəkətin əlamətini bildirən nitq hissəsidir. Başqa sözlə, zərflər hə­rəkətin icra tərzini, zamanını, yerini, miqdarını, səbəb-məqsədini bildirir. 2. Zərf də­yişməyən, yəni sözdəyişdirici şəkilçi qəbul etməyən nitq hissəsidir. 3. Zərflər cüm­lədə, adətən, fellə ifadə olunmuş cümlə üzvünə aid olur. 4. Zərflər cümlədə, əsasən, zərflik olur. 5. Zərflər quruluşca üç növə ayrılır; sadə, düzəltmə, mürəkkəb (3,81).Uzun müddət başlanğıc kursda (ibtidai siniflərdə) zərf tədris olunma­mış­dır. Bunun səbəbi bəlkə də zərfin bir nitq hissəsi kimi başqa nitq hissələrindən semantik differensiallaşma yolu ilə əmələ gəlməsi və Azərbaycan dilçiliyində zərf kate­qoriyasının yaranma prosesinin düzgün izah edilməməsi olmuşdur.

Başlanğıc kursda zərfin tədrisi digər nitq hissələri ilə müqayisəli şəkildə aparıldığı üçün şagirdlərin linqvistik duyumunun güclənməsinə, morfologiyaya dair biliklərin daha dolğun mənimsənilməsinə güclü təsir göstərir. Zərfin tədrisi şagirdləri Azərbaycan dilinin zənginliyi ilə tanış edir, onların morfologiyaya və sintaksisə dair biliklərini daha da genişləndirir.

Köməkçi nitq hissələrinə gəlincə isə onların adlarının (qoşma, bağlayıcı, ədat, modal sözlər, nida və yamsılamalar) və nitq prosesindəki rolunun şagirdlərin nə­zə­rinə çatdırılması zəruridir. Köməkçi nitq hissələri haqqında prof. Y.Seyidovun fikirləri böyük maraq doğurur. (5) Prof. Y.Seyidov yazır: "Köməkçi nitq hissələri" adı ilə lüğəvi mənası olmayan sözlərin hamısını nəzərdə tuturuq. Bu sözlərin "köməkçi nitq hissələri" və "xüsusi nitq hissələri" adları ilə iki qrupa ayrılmasını istər elmi baxımdan, istərsə də tədris baxımından əsaslı hesab etmirik. "Köməkçi nitq hissələri" ifadəsi anlaşıqlıdır. Mənası odur ki, bu nitq his­sələrinin əhatə etdiyi sözlər nitqin təşkilində bilavasitə iştirak etmir, onlar nitqin təşkilində köməkçi rol oynayırlar.




ƏDƏBİYYAT

  1. Azərbaycan dilinin qrammatikası, 2 hissəli, I hissə (morfologiya), Bakı: Elm, 1960, 320 s.

  2. Bayramov İ.O. Azərbaycan dili morfologiyası tədrisinin elmi-metodik əsas­ları. Bakı: Maarif, 1983, 220 s.

  3. Fərəcov Ə.D. Qrammatik məfhum və onun mənimsənilməsinin bəzi mə­sələləri. Bakı: Maarif, 1970, 134 s.

  4. Hüseynzadə M.H. Müasir Azərbaycan dili. 4 hissəli. III hissə (Morfologiya). Bakı: Maarif, 1983, 320 s.

  5. Seyidov Y.M. Azərbaycan dilinin qrammatikası. Morfologiya. Monoqrafik dərs vəsaiti. Bakı: Bakı Universiteti, 2000, 375 s.

  6. Zeynalov F.R. Türk dillərində nitq hissələrinin ənənəvi bölgüsü. Bakı: Azər­bay­can Dövlət Universiteti, 1957, 64 s.


РЕЗЮМE

Практика показывает, что лингвистическое обучение морфологии в начальных классах должно проводится с соблюдением определенной системе в педагогических и литературных критериях. Именно лингвистические основы обучения морфологии в начальных классах являются основным и обязательным фактом.



Джафаров Телман
ЕВРАЗИЙСТВО И АЗЕРБАЙДЖАНСТВО: ТОЧКИ СОПРИКОСНОВЕНИЯ И ПЕРСПЕКТИВЫ СБЛИЖЕНИЯ
Обсуждение проблем современного евразийства и азербайджанства (или азербайджановедения) в одном контексте может показаться парадоксальным. С одной стороны, евразийство как научно-теоретическое направление разработано русскими учёными и в первую очередь отвечает интересам России, с другой, – сегодня его актуальность ещё недостаточно осознана ни в Азербайджане, ни в других тюркских государствах. В то же время есть геополитические, культурно-исторические, социально-этнические и другие аспекты изучения указанных научных сфер и идеологий, которые до сих пор заставляют нас говорить и дискутировать.

Во-первых, Азербайджан как географический регион и историко-культурный ареал представляет собой своеобразную евразийскую модель. Хотя территория Азербайджана не входит в так называемую степную зону - изначальную территорию евразийского культурно-исторического ареала – она вбирает в себя почти все климатические полосы даже самого материка.

Во-вторых, все великие переселения и кочевья на Евразийском материке в той или иной степени охватили исторические рубежи нашей Родины, разведывательные экспедиции, торговые и караванные пути с Запада на Восток, с Севера на Юг или в обратных направлениях проходили через азербайджанские земли. Вспомним маршруты Джэбэ и Субутая - полководцев Чингисхана, европейских путешественников Плано Карпини, Рубруквиса, русских купцов-путешественников Афанасия Никитина и Федота Котова, план создания Великой империи Александра Македонского, карту «мировой империи» Тимура и даже план «Барбаросса» Гитлера. Азербайджан находился на пересечении границ величайших цивилизаций и империй, возникших на территории Евразии. Границы Византийской империи, Хазарского каганата и Арабского халифата соприкасались друг с другом именно на месторасположении Азербайджана.

В-третьих, культурологический аспект сравнительного исследования Евразии и Азербайджана открывает перед учёными-евразийцами новые горизонты для научных поисков. Изучение величайших памятников Средневековья в сравнительном плане с азербайджанским эпосом «Книга деда моего Коркута» выявило много интересных моментов для совместного исследования образца нашей письменной литературы в одном ряду с немецкой «Песней о Нибелунгах», французской «Песней о Роланде», восточнославянским «Словом о полку Игореве» и др. А сколько параллелей и сходств обнаруживает сравнительный анализ сюжетов азербайджанских героических и любовных дастанов с фольклорными образцами других народов Евразии! Вспомним близость азербайджанского любовного дастана «Ашыг Гариб» русской былине об Алёше Поповиче в контексте «бродячих сюжетов».

Однако нами были выявлены некоторые неточности в постулатах и предположениях евразийцев.

Среди основных евразийских культур (типов культуры) нет тюркской, хотя этому вопросу посвящены специальные работы классиков евразийства (Трубецкого, Савицкого). Имеются в виду статьи «Евразийская концепция русской истории» и «Туранские элементы в русской культуре». Английский историк Арнольд Тойнби перечисляет мировые цивилизации, дошедшие до XX столетия (1, с. 40). Но в его списке тюркская культура или же цивилизация не указана. К большому сожалению, этот стереотип проявляется в работах азербайджанских авторов. В частности, А.Агаоглу в книге «Три культуры» в списке мировых культур и цивилизаций «тюркскую» не называет (2). В картах, представленных евразийцами, Азербайджан не входит в «Туркестан». Территория Турции вообще не представлена на картах евразийского ареала. Если исходить из простого расчёта, что все натиски, передвижения и кочевья степняков из Зауралья и Забайкалья на пустынной и степной полосе Евразии (имеется в виду не материк, а ареал) не обходились без этих пунктов и завершались оседанием тюркских племён именно на этих территориях, то некоторые выводы и аргументы евразийцев вызывают недоумение. С другой стороны, классики евразийства, в своих теоретических воззрениях признавая примат культуры, в то же время замалчивают о культурологическом аспекте проблемы. Этот вопрос уже неоднократно рассматривался нами (3), и тем не менее мы считаем, что он требует более подробного изучения.

Камнем преткновения при обосновании евразийской концепции применительно для всего ареала, включая всю историческую территорию Туркестана, Монголии, Турции и Азербайджана, стала идея превосходства западной (романо-германской) культуры, её несомненного преимущества перед остальными евразийскими культурами. Преобладание западнических настроений в работах не только самих западников, но некоторых славянофилов и евразийцев (Тойнби, Шпенглер, Данилевский, Страхов), а также многих азербайджанских мыслителей и писателей (А.Агаоглу и др.) вызывает у нас несогласие, потому что такая точка зрения оставляет древние цивилизации и культуры региона в тени. Своеобразной ответной реакцией на общие методологические просчёты названных исследователей стала статья профессора Джавада Хейята «Влияние исламской культуры на развитие западной культуры» (4). В ней выдвигается научно обоснованная мысль о том, что истоками современной процветающей западной культуры были не римская и византийская культуры, а восточная исламская и тюркская. Тем не менее думаем, что известный деятель южноазербайджанской культуры и редактор журнала «Варлыг» доктор Джавад Хейят, будучи объективным в своих аргументах в пользу воздействия ислама на средневековую западную культуру, в то же время проявляет односторонний подход и однозначно отрицает роль античных культур.

На наш взгляд, подобное отрицание равносильно и равнозначно позиции западников. В отличие от нашего современника в произведении Ахмед бека Агаоглу «Три культуры», изданном в 1927 году в Турции, утверждалась противоположная точка зрения. По его мнению, и исламская, и Брахманская (индийская) культуры стали подражать западной. Но это утверждение было продиктовано объективным положением дел в первой трети XX века. «Европейская культура, идущая мощным потоком и не встречающаяся ни с каким препятствием, убирает на своем пути всё. Единственный выход из этого состояния - принятие данной культуры» - писал А.Агаоглу (2, с. 30). Начиная с М.Ф.Ахундова, данной позиции придерживались многие деятели азербайджанской культуры и литературы второй половины XIX - начала XX века. Но ни М.Ф.Ахундов, ни Н.Б.Везиров, ни Н.Нариманов, ни А.Агаоглу, будучи приверженцами западничества, в то же время не отрицали роль и значение азербайджанского средневекового ренессанса. Ведь неприятие М.Ф.Ахундовым такого мастера слова, как М.Физули, не было отрицанием азербайджанской средневековой литературной мысли вообще, а лишь вопросом художественного вкуса.

Что касается отставания исламской и индийской культур от западной, то это - многовековая проблема противостояния, не имеющая однозначного ответа на поставленный вопрос. Нет ответа на вопрос «Что появилось раньше: яйцо или курица?». Здесь же уместно вспомнить ответ Ф.М.Достоевского противопоставившим Россию и Европу славянофилам и западникам: «Тут вышла одна великая ошибка с обеих сторон, и прежде всего та, что все эти тогдашние западники Россию смешали с Европой, приняли за Европу серьёзно и – отрицая Европу и порядок её, думали, что то же самое отрицание можно приложить и к России, тогда как Россия вовсе была не Европа, а только ходила в европейском мундире, но под мундиром было совсем другое существо. Разглядеть, что это не Европа, а другое существо, и приглашали славянофилы, прямо указывая, что западники уравнивают нечто непохожее и несоизмеримое и что заключение, которое пригодно для Европы, неприложимо вовсе к России, отчасти и потому уже, что все то, чего они желают в Европе, - все это давно уже есть в России, по крайней мере в зародыше и в возможности, и даже составляет сущность её, только не в революционном виде, а в том, в каком и должны эти идеи всемирного человеческого обновления явиться: в виде божеской правды, в виде Христовой истины, которая когда-нибудь да осуществится же на земле и которая всецело сохраняется в православии» (5).

Эта мысль так же легко применима к исламскому и тюркскому миру, в частности к Азербайджану, что отчасти и нашло отражение в указанной статье профессора Джавада Хейята. В данном случае было бы уместно напомнить историческую миссию православной христианской и исламской религий, идентифицировать их роль в сохранении евразийских ценностей. Али бей Гусейнзаде в статье «Кто такие тюрки и кто их составляет?» (6) указал на исторические победы в Евразии тюркских народов и этносов под предводительством величайших полководцев Чингисхана и Тимура, фактически обосновал необходимость отсчёта евразийских идей со времён первого Великого Монгольского хана. Как видно, и в политическом, и в научном плане идея евразийства не может обойтись без признания роли исламско-тюркского фактора. Прослеживание азербайджанской литературы конца XIX – первой трети XX века выявляет истинную реакцию культурно-общественной мысли Азербайджана на западничество. На примере работ А.Агаоглу и А.Б.Гусейнзаде мы убедились в том, что эта реакция была неоднозначной. Но Мамед Эмин Расулзаде, автор публицистических размышлений под названием «Сиявуш нашего века», прекрасно ориентирующийся среди западнических, туранских и тюркских настроений своих современников, выдвинул идею азербайджанства и назвал Азербайджан истинным наследником Востока (Ирана и Турана).

Мы согласны с мнением Н.Джафарова о том, что азербайджановедение является органической частью тюркологии и невозможно представить его в отрыве от иранистики, семитологии, кавказоведения. Изучение азербайджанского языка, литературы и культуры вне тюркологического контекста приводило «...к весьма вольным и вульгарным толкованиям, однозначно серьёзным и грубым ошибкам. В подтверждение тому напомним общеизвестный пример – длительное изучение творчества великого Низами в узких рамках иранистики. Однозначное игнорирование древних общетюркских источников творчества поэта привело к тому, что и по сей день нас тяготит гнетущая неизученность истоков философско-эстетических идей великого мыслителя», - отмечает автор труда «Основы азербайджановедения» (7, с. 101). Мы бы расширили круг проблем и добавили бы в него вопрос необходимости дальнейшего изучения азербайджанской культуры в контексте евразийства. Ведь творчество того же Низами, мир его идей и героев невозможно вместить в узкие рамки. Оно представляется в широком евразийском контексте с этническим и топонимическим разнообразием художественного мира поэта. «Если обратимся к письменной литературе, известным поэмам великого азербайджанского поэта XII века Низами Гянджеви («Семь красавиц» и «Искендернаме»), то обнаружим в них мотивы своеобразия национальных культур и идеи объединения народов под единой системой управления («идеал справедливого государя»)», - пишет проф. К.М.Абдуллаев (8, с.7). Об этом же свидетельствует и текст эпоса азербайджанских огузов «Книга деда моего Коркута».

Конечно, мы вовсе не сторонники механического слияния азербайджановедения с тюркологией и евразийством. Азербайджановедение – это очень перспективная и многоплановая наука. Кроме базовых и теоретических вопросов в нем немало сфер прикладного характера. Здесь мы, первую очередь, подчёркиваем проблему этнокультурного образования с азербайджанским компонентом на школьном и вузовском уровнях. Должны быть выработаны единые образовательные стандарты для всех учебных заведений, нацеленных на усвоение азербайджанского языка, литературы и культуры. Но азербайджноведение должно питаться не только идеологией азербайджансва и тюркского единства. Перспектива перерастания и слияния азербайджановедения с тюркологией и евразийством нами видится в создании науки в науке, мира в мире. Это виртуальное единение по горизонталям и диагоналям.

Кроме того, мы бы хотели коснуться туранского направления неоевразийства, представителем которого выступает президент Казахстана Н.Назарбаев. В своих аргументах он исходит из нашумевшей книги О.Сулейменова «АЗ и Я». «Казахстан начал рассматриваться в качестве государства, способного под эгидой евразийства, а если быть более точным, то туранского неоевразийства, консолидировать тюркские народы бывшего СССР», - пишет автор монографии «Евразийство. Геополитический дискурс» Ф.Алиев (9, с.82). Здесь же им приводятся слова С.Серикбая о том, что «евразийство Казахстана и России – это две стороны одной проблемы, суть которой заключается в длительном неравноправном совместном сосуществовании» (9, с.82). Нам кажется, что без учёта интересов других жителей евразийского дома, исторического прошлого и реалий всего ареала невозможно добиться многосторонней экономической интеграции, культурно-информационного обмена, создания единого гуманитарного пространства. Только в этом случае оправдал бы себя евразийский подход к глобализации, перестали бы говорить об опасной политической подоплёке неоевразийских идей А.Дугина. Мысли последнего о том, что «существование русского народа как органической исторической общности немыслимо без имперостроительного, континентального созидания. Русские останутся народом только в рамках Новой Империи. <...> Новая империя должна быть евразийской, великоконтинентальной, а в перспективе – Мировой» (Цит. по кн. Ф.Б.Алиева, с.79) опасны тем, что они навеяны политической теорией «Москва – третий Рим» церковных кругов России. Эти бредовые планы могут привести Россию к расчленению. Идею спасения и существования России как евразийской державы высказывал гениальный евразиец Л.Н.Гумилёв: «По секрету скажу Вам, что если Россия будет спасена, то только как евразийская держава и благодаря евразийским идеям» (10). В отличие от политика Александра Дугина Лев Гумилёв в своих тезисах руководствовался долгими и плодотворными разысканиями в области этногенеза и этнокультурной истории Евразии, в том числе Древней Руси и Великой Степи.

Перспективы и ориентиры развития евразийства в Азербайджане чётко обозначены в объёмной статье проф. К.М.Абдуллаева «Евразийство в Азербайджане: проблемы и перспективы развития» (8, с. 3-18). Мы солидарны с мнением автора о том, что наиболее приемлемой для Азербайджана является экономическая и культурная интеграция с евразийским пространством, с его заключением об осознанном и системном изучении евразийской проблематики в Бакинском славянском университете (БСУ). В данном уникальном вузе, созданном по идее общенационального лидера азербайджанцев Гейдара Алиева, прекрасного знатока интеграционных процессов в Евразии и во всем мире, широко представлены исторические, культурные, литературные и языковые связи тюркских и славянских народов. Приятно констатировать тот факт, что в результате плодотворной деятельности научно-исследовательской лаборатории «Тюрко-славянские связи» при БСУ был подготовлен и издан уникальный научный сборник под названием «Восток-Запад» (11). В данном сборнике наряду с другими историографическими, литературоведческими, лингвистическими и ориентальными вопросами подробно освещаются проблемы классического и современного евразийства, а также проблемы и перспективы его развития в Азербайджане.

На наш взгляд, житель сегодняшнего Азербайджана уже не стоит перед дилеммой об определении своей причастности «к передовой Европе или отставшей Азии», как это было сделано автором романа «Али и Нино», Курбаном Саидом (12, с.7). Рассмотрение евразийских идей, евразийского контекста глобализации, а также привлечение к анализу западнических, славянофильских, тюркских и исламских настроений создают дополнительную сферу для более серьёзных и системных исследований в области азербайджанства и азербайджановедения. Именно в этом заключается перспектива развития нашей национальной идеологии.

ЛИТЕРАТУРА


  1. Тойнби А. Постижение Истории, М., Прогресс, 2001.

  2. Ağaoğlu Ə. Üç mədəniyyət, Bakı: Mütərcim, 2006, 154 s.

  3. Джафаров Т.Г. Евразийские идеи в русской средневековой литературе // Материалы II Международной научной конференции «Сравнительное литературоведение (Литература в контексте)», Баку, Бакинский славянский университет, 24-25 ноября 2006 года, с.14-17; Евразийские идеи в русской литературе // Azərbaycan Dillər Universitetinin Elmi Xəbərləri, 2007, № 2, s. 170-174; Идеи евразийства в литературных памятниках русского Средневековья // Материалы III международной научной конференции Сравнительное и литературоведение: «Стереотипы в литературах и культурах», Bakı, 21 noyabr. 2008, səh. 31-32; Avrasiyaçılıq ideyaları müasirlik prizmasında // «Mədəniyyətlərin ipək yolu» elmi məcmüəsi. Konfrans materialları. Bakı, Atatürk mərkəzi, 2009.

  4. Cavad Heyət. İslam mədəniyyətinin Qərb mədəniyyətinin inkişafına təsiri // 525-ci qəzet, 2010, 19 mart.

  5. Достоевский Ф.М. Дневник писателя: Избранные страницы, Москва: Современник, 1989, 557 с.

  6. Hüseynzadə Ə. B. Türklər kimdir və kimlərdən ibarətdir? - Bakı, Mütərcim, 1997, s.210-218.

  7. Джафаров Н. Основы азербайджановедения // Mütərcim, 2005, № 2-3, с. 98-114.

  8. Абдуллаев К.М. Евразийство в Азербайджане: проблемы и перспективы развития // Восток-Запад. Сборник научно-исследовательских работ сотрудников научно-исследовательской лаборатории «Тюрко-славянские связи» Бакинского славянского университета, Баку, 2004, с. 3-18.

  9. Алиев Ф.Б. Евразийство: геополитический дискурс, Баку: Mutardjim, 164 s.

  10. Гумилев Л.Н. Ритмы Евразии: эпохи и цивилизации. Спб.: СЗКЭО, ООО «Издательский дом «Кристалл», 2003.

  11. Восток-Запад. Сборник научно-исследовательских работ сотруд­ников научно-исследовательской лаборатории «Тюрко-славянские связи» Бакинского славянского университета, Баку, 2004, 160 с.

  12. Qurban Səid. Əli və Nino, Bakı, Şərq-Qərb, 2006, 208 səh.



XÜLASƏ

Məqalədə azərbaycançılıq ideyası və azərbaycanşünaslıq elmi avrasiyaçılıq ideyaları müstəvisində nəzərdən keçirilir, yaxınlaşma nöqtələrinə və eyni prizmadan araşdırılma perspektivlərinə toxunulur.


SUMMARY

In this article the idea of Azerbaijanism and Euroasianism is considered and it touches upon the searching perespectives.




Eyyubov Ramazan,

Abulova S.P.,

Abbasova M.S.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   31


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə