HÜseyn (huseyn) VƏ başqalari azərbaycana qarşI məhkəmə işi




Yüklə 492.91 Kb.
səhifə5/8
tarix10.04.2016
ölçüsü492.91 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8

b) Ərizəçilər
149. Ağır cinayətlərə dair işlər üzrə məhkəmənin hakimlərinin iddia edilən qərəzliliyinə gəldikdə, ərizəçilər bildirdilər ki, CPM-in 109.1.7-ci maddəsi qeyd-şərtsiz tələb edir ki, hakim cinayət prosesinin hər hansı iştirakçısı ilə, o cümlədən ittiham tərəfindən olan iştirakçı ilə, habelə belə iştirakçının qanuni nümayəndəsi və ya nümayəndəsi ilə qohumluq, yaxud şəxsi asılılıq münasibətində olduqda işə baxılmasından kənarlaşdırılmalıdır. Ərizəçilər qeyd etdilər ki, hakim Ələsgərovun qardaşı 80308 saylı cinayət işi üzrə istintaq qrupunun üzvü olaraq 16 oktyabr 2003-cü ildən həyata keçirilmiş istintaq hərəkətlərində birbaşa iştirak etmiş və bir sıra prosessual sənədləri imzalamışdı, onların işinə aid dəlillər onun aktiv iştirakı ilə toplanmışdı. Üç aydan artıq müddət ərzində (istintaq qrupunun tərkibindən çıxarılana qədər) o, şəxsən çoxsaylı dindirmələr aparmış və işin araşdırılmasında digər formada aktiv iştirak etmişdi. 26 yanvar 2004-cü ildə hakim Ələsgərovun qardaşı cinayət işindən kənarlaşdırılsa da, müttəhimlərə qarşı dəlillərin çoxu həmin tarixədək toplanmış və istintaq hərəkətlərinin çoxu həmin tarixədək həyata keçirilmişdi. Onun istintaqda iştirak etdiyi müddətdə toplanmış dəlillər son nəticədə məhkəmə araşdırması zamanı təqdim edilmişdi.

150. Ərizəçilər Hökumətin bu iddiası ilə razılaşmadılar ki, hakim Ələsgərovun qardaşı konkret olaraq ərizəçilərin 80365 saylı cinayət işi çərçivəsində birləşdirilmiş işlərinin araşdırılmasında heç vaxt iştirak etməyib. Ərizəçilər qeyd etdilər ki, 80365 saylı cinayət işi sadəcə sonradan on beş müxtəlif hissəyə bölünmüş 80308 saylı ilkin cinayət işinin bir hissəsi idi və yeni, müstəqil iş deyildi. Ərizəçilər qeyd etdilər ki, 80365 saylı cinayət işi istintaqın yekunlaşdığı barədə onlara məlumat verildikdən az sonra, 1 mart 2004-cü ildə ilkin cinayət işindən ayrılmışdı. Müvafiq olaraq, bu yeni yaradılmış işlə əlaqədar çox az istintaq hərəkətləri həyata keçirilmişdi, ona görə ki, ərizəçilərin ittiham aktının əsasını təşkil edən dəlillərin böyük əksəriyyəti 80308 saylı ilkin cinayət işi çərçivəsində artıq toplanmışdı. Sadəcə ərizəçilərin digər müttəhimlərdən ayrılması faktı və onların işinə yeni nömrə təyin olunması faktı o demək deyildi ki, onlar tamamilə fərqli cinayət işinin subyektinə çevriliblər.

151. Yuxarıdakı mülahizələrə istinadən ərizəçilər iddia etdilər ki, hakim Ələsgərovun qardaşı cinayət təqibində rəsmən iştirak edib və ittiham tərəfinin işinə yetərincə töhfə verib, hakim Ələsgərov prosesdə qardaşının rolu barədə məlumatlı olduğunu özü etiraf edib və istintaq qrupunun üzvü ilə onun bu qədər yaxın qohumluq əlaqəsi nəzərə alınaraq, o, işə baxılmasında qərəzsiz sayıla bilməzdi.

152. Hakim İbayevin qərəzsiz olmadığı barədə iddialarına gəldikdə, ərizəçilər qeyd etdilər ki, onun oğlu nəinki Baş Prokurorluqda müstəntiq işləmişdi, həm də ərizəçilərin işi üzrə istintaq qrupunun rəhbəri cənab Kazımovun birbaşa tabeliyində idi. Hətta hakim İbayevin oğlu şəxsən onların cinayət işinin araşdırılmasında iştirak etməsə belə, bu fakt hakim İbayevin qərəzsizliyinə dair ciddi şübhələr yaradırdı.

153. Aldıqları hüquqi yardımın səmərəliliyi məsələsinə gəldikdə, birinci, üçüncü və dördüncü ərizəçi icraatın ilkin mərhələlərində vəkillə görüşmələrinin gecikdirildiyini qeyd etdilər. Bundan başqa, ərizəçilərin hamısı iddia etdilər ki, vəkilləri istintaq materialları ilə kifayət qədər tanış ola bilməyiblər və məhkəmə zalından kənarda misli görünməmiş fiziki və mənəvi təzyiqə məruz qalıblar. Belə bir şəraitdə onlar ərizəçiləri səmərəli şəkildə müdafiə etmək iqtidarında deyildilər. Konkret olaraq, vəkillərin üzləşdikləri maneələr müdafiə tərəfinin adından yekun nitqlə çıxış etmələrinin qarşısını alıb və buna görə də vəkillərin hamısı yekun çıxışından imtina ediblər. Ərizəçilərin yekun nitqlə özlərinin çıxış etməsinə icazə verilməsi barədə vəsatət verməkdən başqa seçimləri qalmayıb, amma vəsatətləri rədd edilib ki, bununla da onlar mühüm müdafiə hüquqlarından birini həyata keçirmək imkanından məhrum ediliblər. Onların ittiham tərəfinin arqumentlərinə cavab vermək (replika) hüququnu həyata keçirmələrinə icazə verilsə də, bu “cavab hüququ” əhatəli yekun nitqinə bərabər deyildi, ona görə ki, bu hüquqa şifahi çıxışlar zamanı qarşı tərəfin bildirdiyi müxtəlif konkret arqumentlərə dair qısa etiraz və ya qeydlər bildirmək hüququ kimi anlayış verilmişdi. Üstəlik, müdafiə tərəfinin hüquqlarının məhdudlaşdırılmasını belə fakt ağırlaşdırırdı ki, ittiham tərəfinə şifahi çıxışını hazırlaması üçün verilən müddət iki dəfə uzadılmışdı.

154. Şahid ifadələrinin və digər dəlillərin araşdırılmasına gəldikdə, ərizəçilər iddia etdilər ki, Ağır cinayətlərə dair işlər üzrə məhkəmə qərarlarını hüquqi cəhətdən əsaslandırarkən və sübutları qiymətləndirərkən açıq-aydın səhvlərə yol vermişdi. Onlar bildirdilər ki, Konvensiya sadəcə müəyyən şahidlərin çağırılıb-çağırılmadığının və çarpaz dindirilib-dindirilmədiyinin yoxlanılmasını deyil, həm də sübutlara verilən qiymətin ədalətsiz və əsassız olmamasını tələb edir.

155. Ərizəçilər qeyd etdilər ki, Ağır cinayətlərə dair işlər üzrə məhkəmə onların bir sıra şahidləri dindirmələrinə icazə versə də, dindirilməsini istədikləri bir sıra digər şahidlərin çağırılması barədə vəsatətlərini rədd etmişdi.

156. Ərizəçilər qeyd etdilər ki, məhkəmə araşdırmasına qədər ərizəçilərə qarşı verdikləri ilkin ittihamedici ifadələri geri götürmüş şahidlərin məsələsinə baxarkən çox vaxt Ağır cinayətlərə dair işlər üzrə məhkəmə sübutlarla bağlı müxtəlif məsələlərin qiymətləndirildiyi 15 və 16 oktyabr 2003-cü il hadisələri ilə bağlı əvvəlki (ərizəçilərin iştirak etmədiyi) məhkəmə araşdırmalarında qəbul edilmiş qərarlara istinad etmiş, həmin qərarlara təkrarən baxılmasının “res judicata” (artıq həll edilmiş işə təkrarən baxılması) xarakteri daşıyacağını qeyd etmiş və bununla da nəticə etibarı ilə ərizəçiləri öz məhkəmə araşdırmalarında sübutların ədalətli qiymətləndirilməsi hüququndan məhrum etmişdi. Ağır cinayətlərə dair işlər üzrə məhkəmə müxtəlif şahidlərin məhkəmə araşdırmasına qədər verdikləri ifadələrin onlardan pis rəftar yolu ilə alındığı barədə çoxsaylı məlumatlarına lazımi diqqət yetirməmişdi.

157. Ərizəçilər bildirdilər ki, məhkəmə araşdırması zamanı bir sıra digər prosessual nöqsanlara da yol verilmişdi. Konkret olaraq, Ağır cinayətlərə dair işlər üzrə məhkəmə icraatın gedişində qəbul etdiyi müxtəlif qərarların surətlərini onlara vaxtında verməmişdi. Onlar həmçinin iddia etdilər ki, məhkəmə iclaslarının protokolları çox vaxt düzgün aparılmır və natamam olurdu və onlar oradakı səhvlərin düzəldilməsi üçün məhkəməyə vəsatət vermək imkanına malik deyildilər, çünki qanunun tələbinə əsasən hər bir iclasın protokolu sədrlik edən hakim və məhkəmə katibi tərəfindən imzalandıqdan sonra üç gün ərzində baxılmaq üçün onlara verilməli olduğu halda verilmirdi. Onlar həmçinin iddia etdilər ki, məhkəmə iclaslarının protokolları
2. Məhkəmənin qiymətləndirməsi
158. 6-cı maddənin 3-cü bəndinin tələblərinə həmin maddənin 1-ci bəndi ilə tələb olunan ədalətli məhkəmə araşdırması hüququnun konkret aspektləri kimi baxılmalı olduğuna görə, Məhkəmə hər iki bənd üzrə şikayətlərə birlikdə baxacaq (bir çox digər qərarlar arasında bax: F.C.B. İtaliyaya qarşı, 28 avqust 1991-ci il tarixli qərar, 29-cu bənd, A seriyaları, № 208-B; Poitrimol Fransaya qarşı, 23 noyabr 1993-cü il tarixli qərar, 29-cu bənd, A seriyaları, № 277-A; Lala Niderlanda qarşı, 22 sentyabr 1994-cü il tarixli qərar, 26-cı bənd, A seriyaları, № 297-A; və Krombax Fransaya qarşı, ərizə № 29731/96, 82-ci bənd, ECHR 2001-II). Məhkəmə bu işi həyata keçirərkən öz növbəsində məhkəmə icraatının bütövlükdə ədalətli olub-olmadığını müəyyən etmək üçün hazırkı şikayətin verilməsinə səbəb olmuş müxtəlif əsasları araşdıracaq (müqayisə üçün bax: Barbera, Messege and Xabardo İspaniyaya qarşı, 6 dekabr 1988-ci il tarixli qərar, 68-ci və sonrakı bəndlər, A seriyaları, № 146).
a) Ağır cinayətlərə dair işlər üzrə məhkəmənin hakimlərinin qərəzsizliyi məsələsi
159. Məhkəmə bir daha xatırladır ki, 6-cı maddənin 1-ci bəndinin məqsədləri üçün qərəzsizliyin mövcudluğu subyektiv test əsasında, yəni konkret hakimin konkret iş üzrə şəxsi mövqeyi əsasında, habelə obyektiv test əsasında, yəni hakimin təqdim etdiyi təminatların onun qərəzsizliyi ilə bağlı hər hansı haqlı şübhələri istisna edib-etmədiyini müəyyənləşdirmək əsasında müəyyən edilməlidir (bax: Fay Avstriyaya qarşı, 24 fevral 1993-cü il, 28-ci bənd, A seriyaları, № 255-A).

160. Subyektiv testə gəldikdə, bunun əksi sübut olunmayınca ehtimal edilməlidir ki, hakimin şəxsi qərəzliliyi yoxdur (bax: Hauşildt Danimarkaya qarşı, 24 may 1999-cu il, 47-ci bənd, A seriyaları, № 154). Hansı növ sübutun tələb edildiyinə gəldikdə, Məhkəmə, məsələn, hakimin şəxsi səbəblərə görə düşmənçilik və ya qərəzçilik nümayiş etdirib-etdirmədiyini müəyyənləşdirməyə çalışır (bax: De Kubber Belçikaya qarşı, 26 oktyabr 1984-cü il, 25-ci bənd, A seriyaları, № 86).

161. Obyektiv testə əsasən, hakimin şəxsi davranışından savayı, onun qərəzsizliyinə qarşı şübhələr yarada bilən inandırıcı faktların olub-olmadığı müəyyən edilməlidir. Bu baxımdan hətta zahiri əlamətlər də müəyyən əhəmiyyət kəsb edə bilər. Burada söhbət demokratik cəmiyyətdə məhkəmələrin ictimaiyyətdə və ilk növbədə təqsirləndirilən şəxsdə doğurduğu inamdan gedir. Bu o deməkdir ki, konkret halda konkret hakimin qərəzsiz olmadığından ehtiyatlanmaq üçün haqlı səbəbin mövcud olub-olmadığı barədə qərar çıxararkən təqsirləndirilən şəxsin mövqeyi önəmlidir, amma həlledici deyil. Həlledici olan məsələ bu ehtiyatlanmanın obyektiv əsasa söykənib-söykənmədiyinin müəyyən edilməsidir (bax: Fayın işi üzrə yuxarıda istinad edilən qərar, 30-cu bənd).

162. Bundan başqa, qərəzsizliyin təmin edilməsi üçün milli hüquqda mövcud olan prosedurlar, yəni hakimlərin işə baxılmasından kənarlaşdırılmasını tənzimləyən normalar əhəmiyyətli amildir. Belə normalar milli qanunvericilik orqanının müvafiq hakimin və ya məhkəmənin qərəzsizliyi ilə bağlı bütün əsaslı şübhələri aradan qaldırmaqda maraqlı olduğunu nümayiş etdirir və bu cür narahatlığın səbəblərini aradan qaldırmaqla qərəzsizliyi təmin etmək cəhdi təşkil edir. Həqiqi qərəzliliyin olmamasını təmin etməkdən əlavə, bu normalar qərəzliliyin hər hansı təzahürlərinin aradan qaldırılmasına yönəlir və bununla da demokratik cəmiyyətdə məhkəmələrin ictimaiyyətdə doğurduğu inamın artırılmasına xidmət edir (bax: Mejnariç Xorvatiyaya qarşı, ərizə № 71615/01, 27-ci bənd, 15 iyul 2005-ci il). Daxili məhkəmənin qərəzli olub-olmadığını və konkret olaraq ərizəçinin qərəzliliklə bağlı qorxularının obyektiv əsasının olub-olmadığını qiymətləndirərkən Məhkəmə belə normaları nəzərə ala bilər (bax (müvafiq dəyişikliklərlə): Peskador Valero İspaniyaya qarşı, ərizə № 62435/00, 24-29-cu bəndlər, ECHR 2003-VII; və Pfayfer and Plankl Avstriyaya qarşı, 25 fevral 1992-ci il, 36-cı bənd, A seriyaları, № 227).

163. Hazırkı işə gəldikdə, Məhkəmə hesab edir ki, subyektiv testə əsasən Ağır cinayətlərə dair işlər üzrə məhkəmənin etiraz edilən iki hakimindən hər hansı birinin şəxsi qərəzlilik nümayiş etdirdiyinə dair kifayət qədər sübut yoxdur. Bir çox hallarda hakimin subyektiv qərəzsizliyi prezumpsiyasını təkzib etmək üçün sübut əldə etmək çətin olsa da, yadda saxlamaq lazımdır ki, obyektiv qərəzsizlik tələbi daha bir mühüm təminat təşkil edir. Müvafiq olaraq, Məhkəmə bu şikayətə obyektiv test əsasında baxacaq.

164. Hakim Ələsgərovun obyektiv qərəzsizliyə malik olmadığı barədə iddiaya gəldikdə, Məhkəmə hesab edir ki, ərizəçilər əsaslı olaraq situasiyanı CPM-in 109.1.7-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş hakimə etiraz hallarından biri kimi təfsir etmiş və belə əsas gətirmişdilər ki, hakim cinayət prosesindəki tərəflərdən birinin nümayəndəsi ilə qohumluq münasibətlərinə malikdir. Bundan başqa, o, qeyd edir ki, CPM-in 109.2-ci maddəsi hakimin kənarlaşdırılması və ya hakimə etiraz üçün əsaslardan birinin tətbiq dairəsinə düşən hakimin üzərinə belə bir vəzifə qoyur ki, ona etiraz edilməsini gözləmədən özü işdən kənarlaşsın.

165. Məhkəmə qeyd edir ki, həm ittiham tərəfi, həm də Ağır cinayətlərə dair işlər üzrə məhkəmənin hakimləri, o cümlədə hakim Ələsgərov bu faktı etiraf etmişdilər ki, hakim Ələsgərovun qardaşı 26 yanvar 2004-cü ilədək ərizəçilərin cinayət işini araşdıran istintaq qrupunun aktiv üzvü olub. Lakin Məhkəmənin fikrincə, hakimin qardaşının daha 80308 saylı cinayət işinin istintaqında iştirak etməməsi və 80365 saylı cinayət işinin istintaqında rəsmən heç vaxt iştirak etməməsi əsas gətirilərək ərizəçilərin etirazının rədd edilməsi olduqca formal və bir sıra əhəmiyyətli amilləri nəzərə almayan yanaşma idi.

166. Məhkəmə qeyd edir ki, birincisi, 80365 saylı iş 80308 saylı ilkin cinayət işinə aidiyyəti olmayan ayrıca iş deyildi, sadəcə olaraq həmin işin bir qolu idi. Ərizəçilər icraatın lap əvvəlindən 80308 saylı cinayət işində təqsirləndirilən şəxs statusuna malik idilər. Baş Prokurorun 1 mart 2004-cü il tarixli qərarından göründüyü kimi, 80365 saylı işi 80308 saylı işdən ayırmaq üçün cinayət təqibi orqanının təklif etdiyi yeganə anlaşılan səbəb ondan ibarət idi ki, işləri artıq məhkəmə araşdırması üçün hazır olan təqsirləndirilən şəxslər barəsində istintaqın yekunlaşması təmin edilsin və onların işi tezliklə məhkəməyə verilsin, çünki yüzdən artıq müttəhim üçün bir məhkəmə araşdırmasının keçirilməsi praktiki cəhətdən çox çətin hesab edilirdi. Həmin qərarda konkret olaraq deyilirdi ki, 80365 saylı iş ayrılan vaxt cinayət təqibi orqanı 80308 saylı cinayət işi kontekstində mahiyyət etibarı ilə ərizəçilərin işini məhkəməyə vermək üçün bütün zəruri dəlilləri toplamışdı. Müvafiq olaraq, Məhkəmə hesab edir ki, müttəhimlərin ayrı-ayrı icraatlar üzrə hər hansı qruplara bölünməsinə və eyni zamanda işə yeni nömrə təyin olunmasına baxmayaraq, həkim Ələsgərov və qardaşı faktiki olaraq eyni müttəhimlər barəsində eyni ittihamlara əsaslanan eyni cinayət işində iştirak etmişdilər.

167. İkincisi, hakimin qardaşı 26 yanvar 2004-cü ildə istintaq qrupundan kənarlaşdırılsa da, işin materiallarından belə görünür ki, sonradan məhkəmə araşdırmasında ərizəçilərə qarşı istifadə edilmiş ittihamedici dəlillərin əksər hissəsi, hətta ola bilsin hamısı istintaq qrupu tərəfindən həmin tarixə qədər toplanmışdı. İddia edilə bilər ki, müəyyən vaxtda istintaq qrupunun birdən-birə qırx üç müstəntiqdən ibarət olduğunu nəzərə alsaq, hakimin qardaşının işin araşdırılmasında iştirakı önəmli deyildi, lakin bununla belə, Məhkəmə qeyd edir ki, o, sübutların toplanması işinə öz töhfəsini vermişdi və sonradan onun qardaşı hakim Ələsgərov məhkəmə araşdırmasında həmin sübutları araşdırmalı idi. Üstəlik, məhkəmə araşdırmasında hakim nəinki işin mahiyyəti üzrə ittiham tərəfinin arqumentlərini qiymətləndirməli, həm də istintaq qrupunun hərəkətləri ilə bağlı müdafiə tərəfinin çoxsaylı etirazlarını və arqumentlərini və icraatın məhkəmə araşdırmasına qədərki mərhələsində dəlillərin toplanmasında qüsurlara yol verildiyi barədə iddialarını araşdırmalı idi. Belə olan halda Məhkəmənin rəyi bundan ibarətdir ki, cinayət təqibi qrupunun üzvü ilə hakim Ələsgərov arasında yaxın qohumluq əlaqələrinin olması zahiri obyektivlik əlamətlərinin olmaması ilə bağlı ərizəçilərin qorxularının əsaslı olması üçün kifayət idi (müqayisə üçün bax (müvafiq dəyişikliklərlə): Mikallef Maltaya qarşı [Böyük Palatanın qərarı], ərizə № 17056/06, 102-ci bənd, ECHR 2009-...).

168. Hakim İbayevin qərəzsiz olmadığı barədə iddiaya gəldikdə, Məhkəmə qeyd edir ki, ərizəçilərin qorxusu bu fakta əsaslanırdı ki, onun oğlu ərizəçilərin işi üzrə istintaq qrupunun rəhbəri olmuş prokurorun birbaşa tabeliyində olan Baş Prokurorluq əməkdaşı idi. Hakim İbayevin oğlunun ərizəçilərin işinin istintaqına heç vaxt təyin olunmadığını nəzərə alaraq, Məhkəmə hesab edir ki, şikayətin ayrılıqda götürülmüş bu hissəsi elə bir situasiyaya aiddir ki, burada hakim İbayevin prosesdəki tərəflərdən biri ilə əlaqəsi onun tərəfindən qərəzsizlik ediləcəyi qorxusuna obyektiv olaraq haqq qazandıran əlaqə hesab edilməkdən çox-çox uzaq idi. Lakin hakim Ələsgərovla hakim İbayevin Ağır cinayətlərə dair işlər üzrə məhkəmənin ərizəçilərin işinə baxmış üç hakimdən ibarət heyətinin üzvləri olduğunu nəzərə alaraq, Məhkəmə ərizəçilərin bu hakimlərin hər birinə etirazlarını bir-birindən ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirməyi məqsədəuyğun saymır. Məhkəmə hesab edir ki, ayrıca götürülmüş halda hakim İbayevin cinayət təqibi orqanı ilə əlaqəsi nə qədər az əhəmiyyətli və uzaq görünsə belə, konkret olaraq hazırkı işin kontekstində onun situasiyası ən azından yuxarıda qeyd edilən hakim Ələsgərovun situasiyasında olduğu kimi Ağır cinayətlərə dair işlər üzrə məhkəmənin qərəzsiz olmadığına dair qorxuya haqq qazandırırdı.

169. Yuxarıdakı mülahizələr Məhkəmənin belə bir nəticəyə gələ bilməsi üçün kifayətdir ki, Ağır cinayətlərə dair işlər üzrə məhkəmənin tərkibi bu məhkəmənin qərəzsizliyinin zahiri əlamətlərini təmin etmirdi və obyektiv test əsasında Konvensiya standartına cavab vermirdi.
b) İcraatın ilkin mərhələsində hüquqi yardım
170. Məhkəmə qeyd edir ki, birinci, üçüncü və dördüncü ərizəçilərin məhkəməyəqədər araşdırmanın ilk bir neçə günü ərzində vəkillə təmasda olmalarına icazə verilməyib. Konkret olaraq, birinci ərizəçinin vəkili ilə ilk dəfə görüşməsinə həbsindən beş gün sonra, üçüncü ərizəçinin görüşünə həbsindən üç gün sonra, dördüncü ərizəçinin görüşünə isə həbsindən dörd gün sonra icazə verilib.

171. Məhkəmə bir daha bildirir ki, cinayət əməlində ittiham olunan hər kəsin (zərurət yarandıqda rəsmi qaydada təyin olunan) vəkil tərəfindən səmərəli müdafiə olunmaq hüququ, mütləq hüquq olmasa da, ədalətli məhkəmə araşdırmasının fundamental cəhətlərindən biridir (bax: Krombaxın işi üzrə yuxarıda istinad edilən qərar, 89-cu bənd). Bu məsələ ilə bağlı qeyd etmək lazımdır ki, bu hüquqa ilkin mərhələdə riayət edilməməsi məhkəmə araşdırmasının qərəzli olacağı qorxusunu yaradarsa, 6-cı maddənin həmçinin işin məhkəməyə göndərilməsindən əvvəlki mərhələyə tətbiqi əhəmiyyət kəsb edə bilər (bax: İmbrioşia İsveçrəyə qarşı, 24 noyabr 1993-cü il, 36-cı bənd, A seriyaları, № 275; və Öcalan Türkiyəyə qarşı [Böyük Palatanın qərarı], ərizə № 46221/99, 131-ci bənd, ECHR 2005-IV). 6-cı maddənin 1-ci bəndinin və 3-cü bəndinin “c” yarımbəndinin ilkin istintaq zamanı tətbiqi məsələsi icraatın konkret xüsusiyyətlərindən və işin faktlarından asılıdır. 6-cı maddə adətən tələb edir ki, təqsirləndirilən şəxsin polis tərəfindən dindirilmənin ilkin mərhələlərindən etibarən vəkil yardımından istifadə etməsinə icazə verilsin (bax: Con Mürrey Birləşmiş Krallığa qarşı, 8 fevral 1996-cı il, 63-cü bənd, Qərarlar toplusu, 1996-I; və Öcalanın işi üzrə yuxarıda istinad edilən qərar, 131-ci bənd). Məhkəmənin əlavə olaraq aydınlıq gətirdiyi kimi, ədalətli məhkəmə araşdırması hüququnun kifayət “praktiki və səmərəli” olması üçün 6-cı maddənin 1-ci bəndi tələb edir ki, hər bir işin konkret halları nəzərə alınmaqla bu hüququn məhdudlaşdırılması üçün təkzibedilməz əsaslar gətirilməyibsə, bir qayda olaraq, vəkillə görüş şübhəli şəxsin polis tərəfindən aparılan birinci dindirilməsində təmin edilməlidir. Hətta xüsusi hallarda təkzibedilməz əsaslar vəkillə görüşə icazə verməkdən imtinaya haqq qazandırsa belə, bu cür məhdudiyyət, nə ilə əsaslandırılmasından asılı olmayaraq, təqsirləndirilən şəxsin 6-cı maddədə nəzərdə tutulmuş hüquqlarına əsassız olaraq xələl gətirməməlidir. Vəkillə görüşmək imkanı olmadığı zaman polis tərəfindən dindirilmə zamanı verilən ittihamedici ifadələr sonradan şəxsin məhkum edilməsi üçün istifadə edilirsə, müdafiə hüquqlarına prinsipcə düzəldilməsi mümkün olmayan ziyan yetirilmiş olur (bax: Salduz Türkiyəyə qarşı [Böyük Palatanın qərarı], ərizə № 36391/02, 55-ci bənd, ECHR 2008-...). Hətta təqsirləndirilən şəxs sussa belə və ibtidai həbsdə saxlanılarkən dindirilməsə belə, həbsə alındığı andan onun hüquqi yardım almaq hüququnun məhdudlaşdırılması Konvensiyanın 6-cı maddəsinin 1-ci bəndinin və 3-cü bəndinin “c” yarımbəndinin tələblərini poza bilər (bax: Dayanan Türkiyəyə qarşı, ərizə № 7377/03, 32-33-cü bəndlər, ECHR 2009-...).

172. Hazırkı işdə belə görünür ki, həbsdə saxlanıldıqları ilk bir neçə gündə birinci, üçüncü və dördüncü ərizəçi hüquqi yardımdan istifadə etmədən dindiriliblər və cinayət işinin materiallarına daxil edilmiş müəyyən ifadələr veriblər. Belə görünmür ki, onlardan hər hansı biri həbsindən sonra vəkillə təmin edilmək hüququndan açıq-aydın imtina edib. Bu məsələ ilə bağlı sərəncamında olan informasiyaları nəzərə alaraq, Məhkəmə ərizəçilərin həmin dövrdə vəkillə görüşməsinin icraatın sonrakı gedişinə nə kimi konkret təsir göstərə biləcəyi barədə və həmin dövrdə vəkilin olmamasının onların müdafiə hüquqlarına düzəldilməsi mümkün olmayan mənfi təsir göstərib-göstərmədiyi barədə ehtimallar yürüdə bilməz. Bununla belə, Məhkəmə qeyd edir ki, ilkin dövrdə hüquqi yardım almağa qoyulan bu cür məhdudiyyət ərizəçilərin müdafiə hüquqlarına təsir göstərib.

173. Buna görə də Məhkəmə hesab edir ki, birinci, üçüncü və dördüncü ərizəçinin məhkəməyəqədər araşdırmanın ilk bir neçə günü ərzində vəkillə görüşmək hüququnun məhdudlaşdırılması onların müdafiə hüquqlarını pozub.


c) Müdafiə tərəfinin istintaq materialları ilə tanış olmaq imkanı
174. Məhkəmə qeyd edir ki, ərizəçilərin hamısı şikayət etdilər ki, vəkillərinə istintaq materiallarını öyrənmək üçün kifayət qədər vaxt və imkan verilməyib. Sonda bu, vəkillərin sonradan ərizəçiləri səmərəli şəkildə müdafiə edə və məhkəmə araşdırması zamanı müdafiə tərəfinin arqumentlərini lazımi qaydada tərtib edə bilməməsi ilə nəticələnib.

175. Daha konkret desək, ərizəçilərin hamısı israrla bildirdilər ki, məhkəməyəqədər araşdırma yekunlaşdıqdan sonra və məhkəmə araşdırması başlanana qədər nə özləri, nə də vəkilləri ittiham tərəfinin dəlilləri ilə yetərincə tanış olmaq imkanına malik olublar, məhkəmə araşdırması başlandıqdan sonra da onların belə imkanı olmayıb, baxmayaraq ki, bu barədə dəfələrlə şikayət ediblər. Məhkəmə bir daha xatırladır ki, Konvensiyanın 6-cı maddəsinin 1-ci bəndində nəzərdə tutulmuş çəkişmə xarakterli məhkəmə araşdırması o deməkdir ki, cinayət işində həm ittiham tərəfinə, həm də müdafiə tərəfinə imkan yaradılmalıdır ki, digər tərəfin təqdim etdiyi qeydlərdən və dəlillərdən xəbərdar olsunlar və onlara dair şərhlərini versinlər. Milli qanunvericiliyin bu tələbə cavab verməsinin müxtəlif yolları var. Lakin hansı üsulun seçilməsindən asılı olmayaraq, mili qanunvericilik təqdim edilmiş qeydlərdən digər tərəfin xəbərdar olmasını və onlara dair şərhlərini təqdim etmək üçün real imkana malik olmasını təmin etməlidir (bax: Brandştetter Avstriyaya qarşı, 28 avqust 1991-ci il, 66-67-ci bəndlər, A seriyaları, № 211). 6-cı maddənin 3-cü bəndinin “b” yarımbəndi təqsirləndirilən şəxsin “öz müdafiəsini hazırlamaq üçün kifayət qədər vaxta və imkana malik olmaq” hüququnu təmin edir və beləliklə onu nəzərdə tutur ki, onun maraqları naminə əhəmiyyətli müdafiə fəaliyyəti məhkəmə araşdırmasına hazırlaşmaq üçün “zəruri” olan hər bir şeyi əhatə edə bilər. Təqsirləndirilən şəxs məhkəmədə öz müdafiəsini lazımi qaydada təşkil etmək imkanına malik olmalı və bu zaman onun müdafiəsi üçün bütün müvafiq arqumentləri irəli sürmək və beləliklə prosesin nəticəsinə təsir göstərmək imkanına məhdudiyyət qoyulmalıdır (bax: Kan Avstriyaya qarşı, ərizə № 9300/81, Komissiyanın 12 iyul 1984-cü il tarixli məruzəsi, 53-cü bənd, A seriyaları, № 96; Konnolli Birləşmiş Krallığa qarşı, ərizə № 27245/95, Komissiyanın 26 iyun 1996-cı il tarixli qərarı; və Mayzit Rusiyaya qarşı, ərizə № 63378/00, 78-ci bənd, 29 yanvar 2005-ci il tarixli qərar). Cinayət əməlində ittiham olunan hər kəsin təmin edilməli olduğu imkanlar öz müdafiəsini hazırlamaq məqsədi ilə bütün icraat ərzində aparılan araşdırmaların nəticələri ilə tanış olmaq imkanını özündə ehtiva edir (bax: C.G.P. Niderlanda qarşı, ərizə № 29835/96, Komissiyanın 15 yanvar 1997-ci il tarixli qərarı; və Fuşe Fransaya qarşı, 18 mart 1997-ci il, 31-38-ci bəndlər, Qərarlar toplusu, 1997-II). Təqsirləndirilən şəxslə verilmiş vaxtın və imkanın yetərli olub-olmaması məsələsi hər bir konkret işin hallarının işığında qiymətləndirilməlidir.

176. Məhkəmə qeyd edir ki, iş üzrə ittiham materialları kifayət qədər geniş idi və sənədlərin həcmi iyirmi iki cilddə 6.200-dən artıq səhifə təşkil edirdi, habelə videodəlillər iyirimi iki videokassetdə qeydə alınmışdı. Müdafiə tərəfinin belə iri həcmdə dəlilləri nəzərdən keçirməsi qaçılmaz olaraq xeyli vaxt tələb edirdi (müqayisə üçün bax: Öcalanın işi üzrə yuxarıda istinad edilən qərar, 142-147-ci bəndlər). Hökumət sadəcə müdafiəçilərin və ərizəçilərin hər birinin işin materialları ilə tanış olduqları barədə protokolu imzalamaları və materiallarla tanış olmaq üçün onlara kifayət qədər vaxt və imkan verilmədiyi barədə heç bir qeyd etməmələri faktına istinad edərək iddia etdi ki, işin materiallarını öyrənmək üçün müdafiə tərəfinə kifayət qədər vaxt verilib. Məhkəmə bu arqumentlə razılaşa bilməz. O, qeyd edir ki, işin materialları ilə tanış olmaq barədə protokolun imzalanması, belə görünür ki, hüquqi əhəmiyyəti az olan prosessual formallıq idi və belə bir faktın rəsmiləşdirilməsi məqsədini daşıyırdı ki, müvafiq şəxslərin işin materialları ilə tanış olmalarına həqiqətən imkan verilib, amma buradan hökmən belə nəticə çıxmır ki, həmin protokolun imzalanması materiallarla tanışlıq üçün verilmiş vaxtın və imkanın yetərli olduğunu təsdiq edir, yaxud müdafiə tərəfinin istintaq materialları ilə tanış olma prosesi ilə bağlı hər hansı maddi-hüquqi və ya prosessual şikayətindən birmənalı şəkildə imtina etdiyini ifadə edir. Bundan başqa, Məhkəmə qeyd edir ki, vəkillər cinayət işi üzrə məhkəmə araşdırması zamanı dəfələrlə şikayət ediblər ki, istintaq materialları ilə yetirincə tanış olmaları üçün onlara kifayət qədər vaxt verilməyib; onların bəziləri şikayət ediblər ki, ümumiyyətlə materiallarla tanış olmalarına imkan verilmədən işin materialları ilə tanış olduqları barədə protokolu imzalamaları üçün təzyiqə məruz qalıblar. Məhkəmə bu iddiaları doğru iddialar kimi qəbul etməyə borclu olmasa da, hesab edir ki, onlara kifayət qədər etimadla yanaşılmalıdır, ona görə ki, onlar ciddi, dəfələrlə təkrarlanan və bir-biri ilə uzlaşan iddialardır və həm də ona görə ki, daxili məhkəmələr onları lazımi qaydada təfsilatlı şəkildə nəzərdən keçirməkdən yayınıblar.

177. Üstəlik, yuxarıda qeyd edilən arqumentdən başqa Hökumət müdafiə tərəfinin istintaq materialları ilə tanış olması üçün verilmiş dəqiq müddət barədə və tanışlığa hansı şəkildə imkan yaradıldığı barədə, yəni hər bir vəkilə və ya ərizəçiyə müvafiq materialların bir nüsxəsinin verilib-verilmədiyi, yaxud onların materiallarla istintaq orqanlarının binasında tanış olub-olmadıqları barədə hər hansı müvafiq informasiya təqdim etməyib. Diqqətçəkən istisna hal ondan ibarətdir ki, Hökumət ikinci ərizəçinin vəkillərindən biri cənab Kərimin ittiham tərəfinin dəlilləri ilə tanış olmasının qrafikini təqdim edib; lakin işin hallarından göründüyü kimi, bu informasiya əhəmiyyət kəsb etmir, çünki cənab Kərim ikinci ərizəçinin vəkili qismində icraatdan kənarlaşdırılmış və məhkəmə araşdırmasında onu təmsil etməmişdi. Digər tərəfdən, Məhkəmə qeyd edir ki, tərəflərin təqdim etdiyi sənədlərdən müdafiə tərəfinin işin materialları ilə tanış olmasının nə dəqiq müddətini, nə dəqiq qrafikini, nə də formasını müəyyən etmək mümkün deyil. Məhkəmə ATƏT-in hesabatındakı bu qeydləri nəzərə alır ki, “materiallar müttəhimlərə cəmi bir nüsxədə verildi, bununla da onların öz müdafiələrini hazırlamaq imkanları məhdudlaşdırılmış oldu...”.

178. Bu amili, habelə ərizəçilərin və vəkillərinin bu məsələ barədə şikayətlərini daxili məhkəmələrə israrla və dəfələrlə bildirdiklərini və Hökumətin arqumentlərində faktlara dair hər hansı münasib və ya nəzərə çarpan məlumatın olmadığını nəzərə alaraq, Məhkəmə hesab edir ki, işin halları məhkəmə araşdırmasına hazırlaşarkən ərizəçilərin istintaq materialları ilə tanış olmaları üçün müdafiə tərəfinə verilən vaxtın və imkanın adekvatlığı ilə bağlı ciddi problemləri ortaya çıxarır.

1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə