HÜceyrə zedelenmesiNİn sebebleri, esas elameti ve mexaniZMİ




Yüklə 131.11 Kb.
tarix30.04.2016
ölçüsü131.11 Kb.


HÜCEYRƏ ZEDELENMESİNİN SEBEBLERİ, ESAS ELAMETİ VE MEXANİZMİ.

Orqanizmdə baş verən xəstəliklərin əvvəli hüceyrənin funksiya və morfologiyasının pozulmasından başlayır. Hüceyrədən kənarda heç bir patoloji prosesi təsəvvür etmək mümkün deyil. Patoloji amilin təsir xarakterindən asılı olaraq və ona orqanizmin həssaslıq dərəcəsi hüceyrədə gedən morfoloji, funksional və biokimyəvi dəyişkənliyi ilə xarakterizə olunur. Odur ki, hüceyrə pozğünlüğünün patologiyası müxtəlif formalarda təzühür edir. Bəzi xəstəliklər zamanı hüceyrə pozğunluğu o qədər aydın ifadə olunur ki, onu orqanizmin müxtəlif hüceyrələrində müşahidə etmək olar. Lakin elə xəstəliklər mövcuddur ki, onların hüceyrədə təzahürü mürəkkəb biokimyəvi üsullarla təyin edilir.

Hüceyrəyə təsir edən patogen amil onun hüceyrəarası maddələrlə əlaqəsini pozur və xəstəliyin inkişafına zəmin yaradır. Hüceyrə pozğunluğunun əsas əlaməti müxtəlif fermentlərin fəallığını artırmaqdır. Bu prosesin əvvəli müdafiə xarakteri daşıyır. Məsələ, Günəşin ultrabənövşəyi şüalarının qyeri-adekvat təsirindən dəridə tirozinaza fermentinin fəallığı artır və tirozindən melanin piqmentinin sintezi sürətlənir. Sonuncu dərini qəhvəyi rəngə boyayır və şüaların daha dərin qatlara keçməsinin qarşısını alır.

Hüceyrə pozğunluğu zamanı hüceyrə distrofiyası əmələ gəlir. Bu prosesi yaradan maddələrin (amillərin) hamısı ekstrimal amillər adlanır.

Hüceyrə pozğunluqlarını əmələ gətirən amillərə fiziki, kimyəvi, bioloji amillər daxil olmaqla funksiyanın həddindən artıq yüksəlməsi və ya zəifləməsi də səbəb ola bilər. Bunlardan hipodinamikanı, neyroendokrin sistemin müxtəlif şöbələrinin funksiya pozğunluğu, transplasentar təsir, dölün bu və ya digər toxuma hüceyrəsinin funksiyasının yüksəlməsi, boğaz heyvanın müəyyən orqanlarının patologiyasına uyğun olaraq kompensator hipertrofiya və hiperplasiyanı göstərmək olar.

Hüceyrə pozğunluqlarının müxtəlif formaları mövcüddür. Bu pozğunluq spesifik və qeyri spesifik formada təzahür edir. Bunlar xəstəliyin ilk dövründən başlayıb son mərhələyə kimi davam edir. Çünki təbiətdə elə bir patoloji proses yoxdur ki, o hüceyrənin zədələnməsindən kənarda olsun. Müxtəlif amillərin təsirindən hüceyrənin morfologiyası və funksiyasının pozulmasına patologiya deyilir.



Hüceyrə zədələnməsinin əsas patoloji əlamətləri və mexanizmi

Hüceyrənin zədələnməsi müxtəlif xarakterli fiziki, kimyəvi və bioloji amillərdən, onların spesifikliyindən, hüceyrənin onlara qarşı həssaslığından və əmələ gəlmiş morfofunksional və dəyişikliklərdən asılıdır. Hüceyrənin zədələnməsi zamanı bəzən proses o qədər geniş vüsət alır ki, o bütün orqanizmi əhatə edir. Bəzən isə o qədər çətin hiss edilən olur ki, onu xüsusi üsullar histokimyəvi; mikrokinomotoqrafik, biokimyəvi və elektron mikroskopik müayinə üsulları ilə təyin edirlər. Hüceyrənin funksional və morfoloji dəyişməsi zamanı onun hüceyrəarası maddələrlə münasibəti dəyişir, orqan və sistemlərin fəaliyyəti və quruluşu pozulur nəhayət xəstəlik əmələ gəlir.

Təsir edən amilin xarakterindən və ona verilən cavab reaksiyasından asılı olaraq hüceyrə zədələnməsinin spesifik və qeyri-spesifik təzahür formaları meydana çıxır. Bu əlamətləri meydana çıxaran fiziki, mexaniki, termiki, şüalanma, ostmotik təzyiq, işıq rejiminin dəyişməsi, havanın nəmliyi, kimyəvi amillərin-turşu, qələvi, duzlar, kanserogenlər, dərman maddələri, pestisidlər, üzvi və qeyri-üzvi maddələr, bioloji amillər, fermentlər, hormonlar medio-torlar, təbii kanserogenlər, antibiotiklər, helmintlər, ibtidailər, bakteriyalar, viruslar, patogen göbələklər, heyvan və bitki mənşəli zəhərlər, auto və hetero antitellər, amillər, funksiyanın həddindən artıq artması və zəifləməsi ola bilər.
Hüceyrə pozğunluğunun spesifik təzahür forması

Patogen amillər xüsusiyyətlərinə görə müxtəlif olduqları üçün hüceyrədə müxtəlif funksional və morfoloji dəyişkənliklər əmələ gətirir. Onların içərisində spesifik və qeyri-spesifik dəyişkənliklər mövcuddur. Bir qayda olaraq zədə-ləyici amil özünəməxsus dəyişkənliklər yaradır. Mexaniki amillər bir qayda olaraq toxumanın, hüceyrənin və hüceyrə orqanoidlərinin tamlığını pozur.

Patogen amilin hüceyrədə özünəməxsus dəyişiklik əmələ gətirməsinə hüceyrə zədələnməsinin spesifik təzahürü deyilir. Mexaniki amillər spesifik əlamətləri hüceyrə tamlığının pozulması, yüksək temperatur, qüvvətli turşu və qələvilərin təsirindən, yanıqların əmələ gəlməsi zülalların denaturasiyası, kimyəvi amillərin təsirindən hüceyrə fermentlərinin fəallığının zəifləməsi, onların fəal mərkəzlərinə ingibitor kimi təsir etməsi müşahidə edilir.
Hüceyrə zədələnməsinin qeyri-spesifik təzahürü

Hüceyrə zədələnməsinin qeyri-spesifik əlamətlərinə zülalların denatura-siyası, membran keçiriciliyinin pozulması, hüceyrə daxili mübadiləsinin pozğunluqları, hüceyrə daxili asidoz, kalium ionlarının hüceyrə arası sahəyə keçməsi və başqa dəyişikliklər aiddir.

Adətən hüceyrə zədələnməsinin spesifik təzahürü bir sıra qeyri-spesifik pozğunluqlara birlikdə meydana çıxır. Qeyri-spesifik pozğunluqlara xəstəlik-törədici amilin növündən asılı olmadan bütün zədələnmə növlərində təsadüf edilir.
Hüceyrə membranının keçiriciliyinin pozulması.

Məlum olub ki, su, elektrolitlər və qidalı maddələr hüceyrə membranından təkcə adi diffuziya qanuna uyğun yox həm də xüsusi sistemlər vasitəsilə keçir. Bu sistemə «hüceyrə nasosları» deyilir. Bu nasoslar vasitəsilə hüceyrə daxilinə maddələr ötürülməklə hüceyrə xarici ilə qatılıq fərqi yaradır. Beləliklə hüceyrə daxilində K miqdarı 20-30 dəfə çox, Na qatılığı isə 10 dəfə az olur. Bütün zədələyici amillər hüceyrə membranının struktur və funksiyasında dəyişiklik törədə bilər. Bu amillərdən ən çox yayılan sərbəst radikallardır. Onlar hüceyrədə qeyri-adi reaksiyalar törədir. Normal halda hüceyrələrdə cüzi miqdarda sərbəst radikallar olur. Lakin ionlaşdırıcı və ultrabənövşəyi şüalar onların miqdarını kəskin sürətdə artırır. Hüceyrə membranının lipidləri və nuklein turşuları sərbəst radikalların təsirinə qarşı xüsusilə həssas olur. Lakin sərbəst radikallar zülalallara və karbohidratlara da təsir edə bilir. İonlaşdırıcı və ultrabənövşəyi şüalardan başqa kanserogen maddələr və bir sıra toxuma zəhərləri hüceyrədə sərbəst radikalların miqdarını artırır. UBŞ-ın təsirindən su molekullarının bir hissəsi dəyişikliyə uğrayır onlardan hidrogen (H), hidroksil (OH) və perhidroksil (O2H) radikalları və hidrogen peroksid (H2O2) əmələ gəlir. Bundan başqa adi halda oksigen molekulunun atomları arasında iki qat rabitə (0=0) qırılır /-O-O-/ və O molekulunun qeyri-adi oksidləşmə dərəcəsini yüksəldir. Nəticədə membran zülallarındakı aromatik amin turşularının qalıqlarını da oksidləşdirir.

Ağır metal duzları membranda olan zülal və lipidlərin bioloji orqan qrupları ilə birləşir. Adətən civə, gümüş və mis ionları sulfhidrit (-SH) qrupları ilə asanlıqla birləşir. Nəticədə maddələrin membranda nəql olunma prosesi zəifləyir. Bu zaman qlükozanın və kaliumun hüceyrə daxilinə keçməsi ləngiyir.
Zülalların denaturasiyası.

Müxtəlif patogen amilin təsiri nəticəsində müxtəlif hüceyrə zülalları denaturasiya prosesinə uğrayır. Onlardan yüksək temperatur, mühitin pH-nın dəyişməsi ağır metal duzlarının təsiri və s. göstərmək olar. Bu mənada zülalların denaturasiyası qeyri-spesifik zədələnmə hesab edilir. denaturasiya prosesində zülalların bir neçə xassəsi kəskin sürətdə dəyişir; həllolma qabiliyyəti azalır, molekul ölçüləri və optik fəallığı dəyişir, təbii zülal molekulunda gizli (kompleks birləşmə şəklində) olan bir sıra funksional qruplar (sisteminin qrupu, imidoza qrupları, tirozinin OH qrupu və s.) sərbəst hala keçir. Eyni zamanda zülalların spesifik xassələri (məsələ, fermentativ fəallığı) pozulur.


Zədələnmiş hüceyrədə su mübadiləsinin pozulması.

Zədələnmə zamanı hüceyrənin protoplazmasından hüceyrə ətrafına çoxlu miqdarda su keçir. Bunun nəticəsində zədələnmiş toxumalarda hüceyrə ətrafı mayenin miqdarı artır və «zədə ödemi» (travmatik ödem) inkişaf edir. Adətən zədələnmə nə qədər ağır olarsa hüceyrədən hüceyrəarası sahəyə, qoşa və limfaya bir o qədər su keçir. Beləliklə, hüceyrə daxili mübadilə pozulur «kalium-narium» nasosunun fəaliyyəti azalır və K hüceyrə daxilindən sürətlə kənara çıxır.


Zədələnmiş hüceyrədə ferment fəallığının dəyişməsi

Zədələnmə zamanı hüceyrənin orqanoidləri lizosomlar, mitoxondirilər, endoplazmatik şəbəkə, ribosomlar və s. və membran parçalanır. Bu zaman orqanoidlərin fermentləri protoplazmaya və ətraf mühitə keçir, eyni zamanda proteazaların təbii intibitorlarının fəallığı azalır. Proteoliz nəticəsində əmələ gəlmiş polipeptidlər, amin turşuları turş xassəli maddələr hüceyrə daxili pH azaldır ki, bu da aktolizinin əsasını təşkil edir. Fermentlərin fəallığının yüksəlməsi müşahidə edilir. UBŞ-nın təsirindən tiroznaza fermentlərin fəallığı artaraq melanin piqmentinin sintezi sürətlənir. Bu zaman oksigenin udulması zəifləyir, lakin anaerob qlikoliz prosesi sürətlənir ki, bu da qlikoliz aparan fermentlərinin fəallığının yüksəlməsi nəzərə çarpır (Paster effekti). Nəticədə zədələnmiş hüceyrədə makroerkik fosfat rabitələrinin (ATF) sintezi azalır və enerji ehtiyatı tükənir.


Zədələnmə asidozu

Hüceyrə zədələnməsi zamanı protoplazmada asidozluq baş verir, ph 6-dan aşağı düşür. Bunun səbəbi odur ki, zədələnmə zamanı lizosomlardan bir sıra hidrolitik fermentlər (40 qədər) azad olur, onlar da proteoliz, lipoliz, qlikogenoliz və qlikoliz proseslərini sürətləndirərək asidozluq yaradır. Oksigenin mənimsənilməsi prosesi zəiflədiyinə görə bu proses getdikcə dərinləşir və asidozluq artır.


Zədələnmə mediatorları

Hüceyrənin zədələnməsi zamanı bir sıra aralıq maddələr əmələ gəlir. Bu bioloji fəal maddələr müxtəlif toxumaların zədələnməsindən yaranıb «zədələnmə mediatorları» adlanır. Onlardan histamin, adenozin, katepsitlər, kininlər, serotinin, asetilxolin, noradrenalin müxtəlif peptidlər və başqalarını göstərmək olar. Bu maddələr qana sorularaq bütün orqanizmə yayılır, məhəlli iltihablar və şok kimi ümumi reaksiyalar əmələ gətirir. Bu maddələrdən histamin, kinin, serotinin və başqaları allergik reaksiyalar əmələ gətirir. Bəzən patogen amil qısa müddəti təsiri ilə hüceyrədə ciddi zədələnmələr əmələ gətirir və patoloji prosesə bir növ təkan verir (məsələ, yanıqlar zamanı), xəstəliyin sonrakı inkişafı və xəstənin taleyi orqanizmin öz hüceyrələrində əmələ gələn toksiki maddələrin xarakterindən asılıdır.


Zədələnmiş hüceyrənin udma qabiliyyətinin pozulması

Zədələnmiş hüceyrənin qeyri-spesifik təzahürlərindən biri də onun udma (sorbsiya) qabiliyyətinin pozulmasıdır. Bu keyfiyyəti boyaq maddələrinin və iri molekullu maddələrin udulma qabiliyyəti ilə müəyyən edlir. Məsələ, xörək duzu məhlulu ilə zədələnmiş leykositlər, normal leykositlərə nisbətən neytral boyanı intensiv udur. Qanın tərkibində olan leykositlərin neytral boya ilə yalnız həzm vakuolları boyanır. Zədələnmiş əzələ lifləri epitel və sinir hüceyrələri də boyaq maddələrini intensiv sorbsiya edir.



Hüceyrə orqanoidlərinin zədələnmələri

Hüceyrənin zədələnməsi zamanı nəinki onun tamlığı həm də strukturu və funksyiası pozulur. Buna görə zədələnmə əlamətlərinin bir qrupunu mikros-kopik və ultra mikroskopik üsulla təyin edirlər. Zədələnmə zamanı nüvənin, mitoxondirilərin, endoplazmatik şəbəkənin, ribosomların, lizosomların morfo-loji və funksional dəyişiklikləri hüceyrə zədələnməsinin ən mühüm əlamət-ləridir.

Hüceyrənin zədələnməsi nüvə quruluşunun dəyişməsi ilə müşaiyət olunur. Nüvədə baş verən dəyişikliklər mikroskopik əlamətlərinə görə bir-birindən fərqlənir. Bu zaman nüvənin boyanması zəifləyir. Sonra nüvə tədricən əriyərək sitoplazmaya qarışır bu prosesə karioliz deyilir. Bəzən nüvədə qırışlar əmələ gəlir, o kobudlaşır və boyalarla intensiv boyanır ki, buna karioneknoz deyilir. Bu proses davam edərkən nüvə xırda hissələrə parçalanır və bu hissəciklər tədricən əriyib yox olur buna karioreksis deyilir. Nüvə parçalanması zamanı DNT sitoplazmaya və nüvə arası mühitə keçir. Nəticədə hüceyrə qələvi xassəli boyalarla asanlıqla boyanır. Zədələnmiş hüceyrənin sitoplazması da əsaslı dəyişikliklərə uğrayır. Bu zaman sitoplazma zülalları denaturalaşır və laxta-lanır. Koaqulyasiya uğramış hissə tədricən parçalanıb dağılır (plazmogensis). Bunun ardınca nekrozun son mərhələsi plazmoliz (sitoplazmanın əriməsi) müşahidə edilir. Sitoplazmada baş vermiş (kaoqulyasiya, plazmogeksis, plaz-momiz) lizosomdan azad olan hidrolik fermentlərin fəaliyyəti ilə əlaqədardır.
Endoplazmatik şəbəkənin zədələnməsi

Burada əsas əlamət onun konfiqurasiyasının dəyişməsi şişkinliyin əmələ gəlməsindən ibarətdir. Bəzən endoplazmatik şəbəkə xırda hissələrə bölünür ki, buna denaturasiya deyilir. Zədələnmə endoplazmatik şəbəkənin membranında olan ribosomların miqdarının azalması və ilgəklərin deformasiyası ilə xarakterlənir.


Mitoxondirilərin zədələnməsi

Burada əsas əlamət şişkinlikdir. Bu zaman mitoxondirilərin daraqları və qişaları şişir, xarici qişalar ayrılır, daxili qişalar isə parçalanır. Bu proses yoluxucu xəstəliklər, hipoksiya və toksikoz, ionlaşdırıcı şüaların təsiri zamanı müşahidə edilir.


Lizosomların zədələnməsi

Onlar sitoplazmadan bir qatlı bioloji membrana ayrılırlar. Lizosomlarda 40-a yaxın hidrolitik fermentlər katensinlər, ribonukleaza, turş dezoksiribaza, qələvi fosfataza, hialuronidaza və s. olur. Zədələnmə zamanı lizosomların membranı parçalanır, orada olan fermentlər azad olub sitoplazmanı zədələyir. Normada iri molekullu maddələrin hüceyrə daxili həzmdə iştirak edən bu fermentlər patologiyada nekrozlaşmış hüceyrələrin autolizində yaxından fəaliyyət göstərir.




Ribosomların zədələnməsi

Zədələnmə zamanı endoplazmatik şəbəkə ilə rabitəli olan –ribosomların sayı və konfiqurasiyası dəyişir, nəqliyyat DNT-si vasitəsilə bir-birilə rabitəli olan ribosom qruplarının polisomlar formasında dəyişiklik nəzərə çarpır. Zülalların sintezini ləngidən maddələr hüceyrələrdə ribosomların sayını azaldır. Hüceyrənin böyümə və çoxalmasını sürətləndirən amillər isə ribosomların sayını artırır.

Ribosomlar ribokunleoproteidlərlə təmsil olunmaqla hüceyrənin bütün zülalları burada sintez olur. Anemiya zamanı sümük iliyi hüceyrələrində polisomların parçalanması nəticəsində hemoqlobinin sintezi zəifləyir, nəticədə qan azlığı müşahidə edilir.
Hüceyrələrdə patogen amillərin təsirindən mühafizə mexanizmi

Heyvan orqanizmində hüceyrənin zədələnməsinə qarşı bir sıra mühafizə uyğunlaşma və bərpaolma sistemləri mövcuddur. Onlardan mütasiya əleyhinə olan sistem təbii antioksidant sistemi, detoksinasiya sistemi və bufer sistemləri göstərmək olar.



Mütasiya əleyhinə təsir göstərən sistem

Hüceyrəni zədələyən bəzi amillər onun gen aparatına təsir edərək mütasiya əmələ gətirir. Bir sıra irsi xəstəliklərin, şişlərin əmələ gəlməsində bu təsirin əhəmiyyəti böyükdür. Təkamül prosesində bu prosesin qarşısını almaq üçün xüsusi sistem formalaşmışdır.

Belə ki, hüceyrədə zədələnmiş DNT molekullarının normal quruluşunu bərpa etmək üçün xüsusi fermentlər sistemi fəaliyyət göstərir. Bu sistem əsasən dəri hüceyrələrini ultrabənövşəyi şüalarının təsirindən qoruyur. İonlaşdırıcı şüa, ultrasəs və başqa mutagen amillərin təsirindən DNT molekullarında yaranan destruksiyalar, DNT-nin matrisa fəaliyyətinin pozğunluqları bu sistemin köməyi ilə aradan qaldırılır. Əgər DNT-nin molekulunda zədələnmə əmələ gələrsə bu hissə xüsusi çevrə şəkilli ferment tərəfindən əhatə edilir, zədə nahiyyəsi endonukleaza fermentinin iştirakı ilə hidrolitik yolla qoparılır, DNT spiralının normal spiralının bir hissəsi ilə birlikdə ekzonukleaza fermenti vasitəsilə ayrılır və öz tərkib hissələrinə parçalanır. Zədə nahiyyəsinə DNT-polimeraza fermentinin iştirakı ilə yeni spiral sintez edilir və lipaza fermentinin iştirakı ilə DNT molekuluna birləşdirilir. Mutasiya əleyhinə təsir göstərən sistem zəiflədikdə orqanizmin mutagen amilə qarşı həssaslığı artır.

Hüceyrənin antioksidat sistemi

Məlumdur ki, hüceyrə membranının əsas komponentlərindən biri lipidlərdir. Onların oksidləşmə-reduksiyasını mühafizə edən maddələrə antioksidantlar deyilir. Onlar lipidlərin peroksid yolu ilə oksidləşməsinin qarşısını alır. Bu antioksidantlara E vitamini və ubixinonu göstərmək olar. Lipidlərin peroksid yolu ilə oksidləşməsi zamanı lipofussin piqmenti əmələ gəlir. Sulfihidril qrupuna malik olan üzvi birləşmələr (qlutation sistein, metionin tərkibində SH–qrupu olan zülallar) peroksidlərlə birləşib onları orqanizmdən çıxarır. Bu prosesdə superoksiddismutaza, katalaza, qlutationperoksidaza və başqaları iştirak edir.

Supersiddimutaza və katalazanını iştirakı ilə peroksid yolu ilə oksidləşmə belə neytrallaşır:



Hüceyrələrin fermentativ detoksitasiya sistemi.

Toksiki maddələrin hüceyrə membranına təsirini onların hüceyrədən xaricolma sistemini tənzim edən xüsusi fermentlər sistemi vardır. Bu fermentlərin fəaliyyəti mikrosomlarla və membranlarla əlaqədardır. Onların əsas nümayəndəsi sitoxrom P450-dir. Hüceyrə daxili detoksikasiyanın əsas prinsipi hidrofab (həll olmayan) maddənin polyar həll olan birləşmələrə çevrilməsinə əsaslanır.

Sitoxrom P450 qaraciyər, ağciyər, dəri və başqa toxumaların hüceyrələrində qyeri-polyar təbiətli yad maddələri o cümlədən dərman maddələrini oksidləşdirir və bioloji membranların hidrofab zonasından həmin maddələrin çıxarılmasına şərait yaradır. Lakin sitoxrom P450 bioloji əhəmiyyəti təkcə yuxarıda göstərilənlərlə məhdüdlaşmır. O, böyrəküstü vəzinin qabıq maddəsində xolesterinin oksidləşmə yolu ilə steroid hormonlarına çevirir, qaraciyər hüceyrələrində isə xolesterindən öd turşularının sintezini sürətləndirir. P450 doymamış üzvi turşuların oksidləşmə reaksiyalarında və prostaqlatdinlərin sintezində iştirak edir.

Hüceyrədaxili detoksikasiya prosesində iştirak edən ferment sistemlərdən biri də qluptation –S– transferazadır. Bu qrupa aid olan fermentlər toksiki təsirli metobolizm məhsullarını, formakoloji preparatları birləşdirib onları suda həll olan maddələrə çevirir ona orqanizm üçün zərərsiz hala salır və birləşmələr asanlıqla hüceyrədən xaric olur. Beləliklə orqanizmdə fermentativ detoksiki proses təmin olunur.


Hüceyrənin sərbəst radikallarla zədələnməsi

Sərbəst radikallar.

Xarici elektron təbəqəsində birləşmiş bir elektron olan kimyəvi birləşmələr sərbəst radikallar kimi təsir edir. Bu vəziyyətdə sərbəst elektron birləşməyə can atır yüksək reaksiyaya girmək qabiliyyətinə malik olur və hüceyrə orqanoidləri ilə oksidləşmə –reduksiya reaksiyasına girir. Sərbəst radikallar autokatalik reaksiyalara girərək birləşdiyi molekullara sərbəst radikallar əmələ gətirir. Bu sərbəst radikalları bioloji membranın lipidlərində müşahidə edilir. Bu prosesə lipidlərin peroksid oksidləşməsi deyilir.

Orqanizmdə normal halda belə az miqdarda sərbəst radikallar əmələ gəlir. Sərbəst radikalları katalitik fermentlər olan oksidazalar (mitoxondirilərin sitoxrom-oksidazaları) tərəfindən əmələ gəlir. Oksidazalar oksidləşmə- reduksiya reaksiyalarını oksigenin iştirakı ilə aparır. Oksigen tam oksidləşmədikdə vacib superoksid radikallar (superoksidlər-O2) əmələ gətirir. Burada hidrogen peroksid (H2O2) və hidroksidlər (OH-) əsas yer tutur. Bunlar həm də oksigenin fəal metabolitləri adlanır. Normada az miqdarda əmələ gələn bu sərsəst radikallar antioksidant mexanizmləri ilə neytrallaşdırılır. Antioksidant mexanizminə aşağıdakılar daxildir.

-sərbəst radikalları parçalayan və onları zəncirvari reaksiyalara qoşan fermentlər;

-Superoksidləri parçalayan (neytrallaşdıran) superoksid-mutazalar;

-Qlütation peroksidaza, qlütationun oksidləşib reduksiya olması hesabına hidrogenperoksid və hidroksilləri neytrallaşdıran ferment;

-Katalaza-hidrogen peroksidi parçalayır. Qeyri ferment antioksidantlara – «radikalların tələsi» deyilir. Bunlar güclü reduksiya etmə qabiliyyətinə malikdirlər (elektironların donorları), yağda həll olan vitaminlər E, A, K, askorbin turşusu (suda həll olan C vitamini), sulfhidrid birləşməsi olan sistein və qlütation daxildir. Bu maddələrin molekulları sərbəst radikallarla bəirləşib onları neytrallaşdırır.
Hüceyrədən kənar antioksidantlar.

Bunlar orqanizm səviyyəsində təsir edən seruloplazmin və transferin kimi plazma zulallarıdır. Bu zülallar müxtəlif hüceyrələrin səthində sərbəst radikalların toplanmasını dayandırır. Belə ki, plazmanın tərkibində olan dəyişkən valentli mis və dəmir bu radikallarla birləşib onları təsirsiz edir.

Beləliklə normada orqanizmdə əmələ gələn sərbəst radikallar və onların zərərləşməsi arasında müvazinət antioksidant sistemin iştirakı ilə təmin olun-ması həyata keçirilir. Bu müvazinətin pozulması aşağıdakı hallarda pozulur.

-sərbəst radikalların həddindən çox əmələ gəlməsi zamanı;

-antioksidant sistemin çatışmazlığı zamanı (irsi olaraq antioksidant fer-mentlərin sintezinin pozulması, O2 qıtlığı, E, A, K, vitaminləri çatışmadıqda);

Sərbəst radikalların əmələ gəlməsini sürətləndirən amillər:

-suyun radiolizini əmələ gətirən radiasiya. Orqanizmə yüklü hissəciklər və qamma kvantlar təsir etdikdə suyun radiolizi müşahidə edilir. məsələn,

-kvant (ionlaşmış radiasiya), su ilə əlaqəyə girib, onu ionlaşdırır, elektronu ayıraraq suyu iona çevirir

+H2O---> H2O++-e

Müsbət radikal olan ion –H2O+ parçalanaraq H+ ionuna və neytral hidroksi qrupuna ayrılır.



Ayrılmış e başqa su ionu ilə birləşir və eyni su ionu yaradır.



Bu da öz növbəsində parçalanaraq H atomu və OH- ionuna çevrilir.



-Ekzogen kimyəvi birləşmələr-güclü oksidləşdiricilər hidrogen peroskid, kalium permanqanat dörd xlorlu karbon CCl4 və həddindən artıq sərbəst oksigen.

-İti hipoksiyadan sonra hüceyrənin O2-lə təmin olunması.

-İltihab zamanı leykositlərin kənara çıxıb bakteriyanı və ya öz toxzuma-sını faqositoza uğratması.

Bu zaman leykosit oksigenin sərbəst radikalını faqositozun daxilinə yeridir ki, bakteriyanı faqositoza uğratsın. Bundan başqa fəallışmış leykosit O2-nin sərbəst radikalını onu əhatə edən sahəyə buraxır. Bu zaman sərbəst radikalla orqanizmin öz toxuması da zədələnir. Buna iltihab zamanı ikincili alterasiya deyilir.
Toxumanın hüceyrəsinin sərbəst radikalla zədələnməsinin molekulyar mexanizmi

Bu zaman zədə hədəfi hüceyrə membranının lipidləri, səthi və mrans membran zülalları və DNT molekulası olur.



Membran lipidinin oksidləşməsi.

Oksigenin sərsəbt radikalı hüceyrə membranının lipidini oksidləşdirir. Hüceyrə membranının tərkibinə daxil olan doymamış yağ turşusunun tərkibindəki (H və C rabitəsi) cüt rabitədən sonra gələn tək rabitə (-CH=CH-CH2-CH=CH) zəif olduğundan sərbəst radikalın təsirinə tez məruz qalır. Məsələ, suyun hidroksil radikalı doymamış yağ turşusu ilə birləşib karbon radikalı əmələ gətirir.



Bu da O2 –lə reaksiyaya girib peroksid radikal (ROO) əmələ gətirir.

R+O2--> ROO

Bu sərbəst radikal autokatalik zəncirvari reaksiyanı işə salır.



Bu zaman əlavə karbon radikalları (R) əmələ gəlir. Beləliklə, zəncirvari reaksiya ilə hüceyrə membranının lipidləri dağılır.

Bu proses zamamı orqanellərin membranı da zədələnir, xüsusilə endoplazmatik retikulum, mitoxondri, lizosom və başqaları prosesə cəlb olunur.
Zülalların zədələnməsi.

Sərbəst radikalla labil amin turşularından metionin, histidin, sistin, lizin və başqalarına təsir edərək onların arasında sulfhidril körpüləri əmələ gətirir.

Beləliklə, membran zülallarının strukturunu pozur. Sərbəst radikallar həm də tərkibində sulfhidril qrupu olan fermentləri də inaktivləşdirir. Bu proses hüceyrə mübadiləsini pozaraq hüceyrədaxili qarışıqlıq yaradır.
Nüklein turşusunun (DNT-nin) zədələnməsi.

Sərbəst radikal timidinlə birləşib zəncirvari pozğunluq yaradır. Nəticədə hüceyrə zədələnir və ya onun şiş toxumasına transformasiya əmələ gəlir. Mitoxondrinin DNT-da bu prinsiplə zədələnir.






Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə