Hüceyrə zədələnməsinin əsas səbəbləri,zədələnmənin növləri, əsas əlamətləri. Hüceyrənin qoruyucu sistemləri




Yüklə 101.47 Kb.
tarix30.04.2016
ölçüsü101.47 Kb.
Hüceyrə zədələnməsinin əsas səbəbləri ,zədələnmənin növləri, əsas əlamətləri.Hüceyrənin qoruyucu sistemləri
HÜCEYRƏ ZƏDƏLƏNMƏLƏRİNİN SƏBƏBLƏRİ.Hüceyrə zədələnməsi dedikdə, hüceyrə quruluşunun və funksiyasının xəstəliktörədici amillərin təsiri nəticəsində pozulması nəzərdə tutulur. Zədələnmə nəticəsində hüceyrələrin hüceyrəarası maddələrlə qarşılıqlı əlaqəsi pozulur, orqan və sistemlərin funksiyası dəyişikliyə uğrayır və xəstəlik inkişaf edir. Hüceyrələr həm ekzogen, həm də endogen amillərin təsiri nəticəsində zədələnə bilər. Səbəblərinə və əsas əlamətlərlnə görə, hüceyrə zədələnmələrini aşağıdakı qruplara bölmək olar:

  1. Travmatik mənşəli hüceyrə zədələnməsi - fiziki və kimyəvi amillərin toxuma və hüceyrələrə bilavasitə təsiri nəticəsində yaranır. Yüksək və aşağı temperaturun törətdiyi yerli dəyişikliklər (yanıq və donma), mexaniki travmalarm və elektrotrav-malarm təsiri nəticəsində meydana çıxan pozğunluqlar fıziki amillərin iştirakı ilə əmələ gələn hüceyrə zədələnmələrinə misal ola bilər. Kimyəvi amillərdən - qatı tur-şu və qələvi məhlulları hüceyrələrdə travmatik zədələnmələr törədir. Bəzi hallarda orqanizmin özündə yaranan fizioloji aktiv maddələr də (xüsusən fermentiər) trav-matik hüceyrə zədələnmələrinə səbəb olur (mədə şirəsinin hipersekresiyası nəticəsin-də mədənin selikli qişasınm zədələnməsi, mədəaltı vəzinin daxili axacaqlarmda trip-sinin aktivləşməsi nəticəsində yaranan pankreonekroz və s.).

  2. Şüalanma nəticəsində yaranan hüceyrə zədələnmələri - bunlara ultrabənövşəyi və rentgen şüalarmm, həmçinin radioaktiv şüalanmanm hüceyrələrdə törətdiyi dəyi-şikliklər aiddir. Sürətlə proliferasiyaya uğrayan hüceyrələr (cinsiyyət vəzilərinin və sümük iliyinin hüceyrələri) şüa enerjisinin təsiri ilə daha asanhqla zədələnir. Şüalan-ma nəticəsində çox vaxt hüceyrələrin genetik aparatı zədələnir və mutasiyalar nıey-dana çıxır.

  3. Toksik amillərin törətdiyi hüceyrə zədələnmələri - bakterial və qeyri-bakterial mənşəli toksinlərin toxuma və hüceyrələrdə törətdiyi dəyişikliklər bu qrupa aiddir. Vərəm, sifilis, cüzam, qarm yatalağı, dizenteriya kimi xəstəliklər zamanı hüceyrələr-də baş verən spesifik iltihabi zədələnmələr, böyrək neyronlarınm distal hissəsində olan epitel hüceyrələrinin süleymanı ilə zəhərlənmə nəticəsində zədələnməsi, kar-bon-4-xloridlə zəhərlənmə nəticəsində qaraciyər hüceyrələrində əmələ gələn distro-fik dəyişikliklər bu qrupa aiddir. Bir sıra endogen mənşəli toksik maddələr də hü-ceyrə zədələnmələrinə səbəb ola bilər. Məsələn, fenilketonuriya xəstəliyi zamanı orqanizmdə artıq miqdarda toplanan fenilalanin, fenilpiroüzüm, fenilsüd və fenil-sirkə turşuları sinir liflərinin mielinləşməsini pozur.

Trofonevrotik mənşəli hüceyrə zədəhnməhri - toxumalarm sinir trofıkasmm pozulması nəticəsində yaramr. Mərkəzi və periferik sinir sisteminin zədələnməsi nə­ ticəsində hüceyrələrdə baş verən nekrotik və nekrobiotik proseslər (məsələn, perife-rik sinirlər zədələndikdə onların innervasiya etdiyi nahiyələrdə hüceyrələrin uğradı-ğı dəyişikliklər) bu yolla əmələ gəlir. Uzun müddət yataq rejimində olan xronik xəstələrdə müşahidə edilən yataq yaralan da trofonevrotik mexanizmlər nəticəsində meydana çıxır.

  1. Allergik mənşəli hüceyrə zədələnmələri - orqanizmin yad təbiətü maddələrə qarşı yüksəlmiş həssaslığı ilə əlaqədar olan dəyişikliklərdir. İnsanlarda diaqnostik məqsədlərlə apanlan dəri-allergik reaksiyalarla (tuberkulin sınağı, Katsoni reaksi-yası, Bürne sınağı və s.) əlaqədar olan dəyişikliklər və Artyus fenomeni nəticəsində heyvan toxumalarmda yaranan nekrotik proseslər allergik mənşəli hüceyrə zədələn-mələrinə misal ola bilər.

  2. Damar mənşəli hüceyrə zədələnmələri - bunlar arteriyalarda qan cərəyanının pozulması nəticəsində yaranır.

  3. Irsi fermentopatiyalarla (enzimopatiyalar) əlaqədar olan hüceyrə zədələn-mələri. İrsi qlikogenozlarm və sistem iipidozlarımn müxtəüf növlərində müşahidə edilən hüceyrə zədələnmələri bu qrupa aiddir. Qlikogenozlar - qlikogenin parçalanmasmda iştirak edən fermentlərin çatışmazlığı ilə əlaqədar olan irsi xəstə-liklərdir. Onlarm müxtəüf növləri qaraciyərin (Girke xəstəüyi), skelet əzələlərinin (Pompe xəstəliyi), böyrəklərin, dalağm və limfa düyünlərinin hüceyrələrində qliko-genin həddindən arüq toplanmasma və həmin hüceyrələrin xronik zədələnməsinə səbəb olur (bax: §83). Sistem lipidozları (Qoşe, Nemann-Pik, Tey-Saks xəstəükləri və s.) - müxtəlif lipid növlərinin qaraciyər, dalaq, sümük iliyi mərkəzi sinir sistemi hüceyrələrində həddindən artıq toplanması ilə müşayiət edilən enzimo-patiyalardır



HÜCEYRƏ ZƏDƏLƏNMƏLƏRİNİN ƏSAS PATOFİZİOLOJİ ƏLAMƏTLƏRİ VƏ MEXANİZMİ..Hüceyrə zədələnməsinin spesiftk əlamətləri. Hər hansı bir zədələyici amil hüceyrələrdə yalmz özü üçün səciyyəvi oian dəyişikliklər törədə bilir. Mexaniki zədələnmələrin spesifik əiamətləri - toxumalarm, hü-ceyrələrin, hüceyrəarası maddənin və hüceyrə orqanoidlərinin tamlı-ğının pozulmasından ibarətdir. Yaniqla əlaqədar olan hüceyrə zədə-lənməsinin spesifik əlamətləri - zülalların denaturasiyasıdır. Kimyəvi (zəhəıiəyici) amillərin təsiri nəticəsində hüceyrələrdə fermentlərin ak-tivliyi azalır. Sianid turşusu törəmələri, diizopropilflüorfosfat və baş-qa fosforlu üzvi zəhərlər hüceyrələrdə geriyə dönməyən dəyişikliklər törədir və onları tələf edir. Fosforlu üzvi birləşmələrin təsiri ilə yara-nan spesifik dəyişiklik - xolinesteraza fermentinin inaktivləşməsin-dən, sianidlərin törətdiyi spesifık hüceyrə dəyişikliyi isə sitoxromoksi-dazanm fəallığmm kəskin surətdə azalmasmdan ibarətdir. Bəzi spesi-fık ferment inhibitorları maddələr mübadiləsini kəskin surətdə dəyiş-sə də, onlarm təsiri hüceyrələrin tələf olmasma gətirib çıxarmır. Məsə-lən, monoyod-sirkə turşusu qlikoliz prosesini ləngidir. Floridzin böy-rək borucuqlannın epitel hüceyrələrində heksokinaza (qlükokinaza) fermentinin aktivliyini azaltmaqİa, qlükozanm fosforlaşmasım pozur; bunun nəticəsində böyrək borucuqlarmda qlükozanm reabsorbsiyası azahr.

Tərkibinə arsen daxil olan döyüş zəhərləyici maddələrinin (məsə-lən, lyuzit) spesifik təsirinin əsasım piruvatoksidaza sisteminin inak-tivləşməsi təşkil edir. Bitki, heyvan və bakteriya mənşəli zəhərlər də müəyyən fermentləri inaktivləşdirməklə, hüceyrələrə spesifık təsir gös-tərir. Məsələn, əqrəb zəhəri hüceyrə membranmda aktivliyi Na+ və K+ ionlarmdan asılı olan ATF-aza fermentinin («natrium-kalium na-sosu») fəalhğım pozur. Bunun nəticəsində natrium ionları membran-dan sürətlə keçir, kalium ionlarmm hüceyrələrə daxilolma sürəti isə zəiıiəyir; beləliklə, hüceyrədaxili mühitdə natriumun miqdan artır.

İlan zəhəri və qazlı qanqrena mikroblarmın toksinləri bir sıra hidroli-tik fermentİərin aktivliyini seçici surətdə dəyişiküyə uğradır.

Hüceyrə zədələnməsinin qeyri-spesifik əlamətləri. Adətən, hüceyrə zədələnməsinin qeyri-spesifik əlamətləri bir sıra qeyri-spesifik dəyişik-liklərlə birlikdə meydana çıxır. Qeyri-spesifık dəyişikliklərə xəstəük-törədici amilin xassələrindən asılı olmadan, bütün zədələnmə növlə-rində təsadüf edilir. Çox vaxt spesifik zədələnmə əlamətləri qeyri-spesifik dəyişikliklərə nisbətən tez əmələ gəlir. Lakin bəzi hallarda qeyri-spesifik zədələnmə əlamətləri daha tez yarana bilir. Məsələn, hemolizin-komplement sisteminin təsiri ilə baş verən hemoliz zamam kalium ionları hemoqlobinə nisbətən tez eritrositlərdən xaricə çıxır (burada hemoqlobinin xaric olması eritrositlərin zədələnməsinin spesifik əlaməti, kaliumun xaric olması isə bütün hüceyrə zədələnmələri üçün səciyyəvi olan qeyri-spesifik əlamətdir).

Hüceyrə zədələnməsinin qeyri-spesifik əlamətlərinə zülallarm de-naturasiyası, membran keçiriciliyinin pozulması, hüceyrədaxili mübadilənin pozulması, hüceyrədaxili asidoz, ödem, kalium ionlarımn hü-ceyrəarası sahəyə keçməsi və başqa dəyişikliklər aiddir.

Zülallarm denaturasiyası. Hüceyrə zülalları müxtəlif zədələyici amillərin təsiri altında denaturasiyaya uğrayır. Bu amillərə yüksək temperatur, mühitin pH-nın kəskin surətdə dəyişməsi, ağır metal duzlarmm təsiri və s. aiddir. Buna görə, zülallarm denaturasi-yası qeyri-spesifik zədələnmə əlaməti hesab edilir. Denaturasiya nəti-cəsində zülallarm xassələri kəskin surətdə dəyişir: həllolma qabiliyyəti azahr, molekul ölçüləri və optik fəallığı dəyişikliyə uğrayır, təbii zülal molekulunda gizli (kompieks birləşmə şəklində) olan bir sıra funk-sional qruplar (sisteinin -SH qrupu, imidazol qrupları, tirozinin ~OH qrupu və s.) sərbəst hala keçir. Eyni zamanda zülallarm spesifık xassələri (məsələn, fermentativ aktivliyi) pozulur.

Hüceyrə membranlarının keçiriciliyinin po-z u 1 m a s ı. Bütün zədələyici amillər hüceyrə membranlarmm struk-tur və funksiyalarmda dəyişiklik törədə bilir. Membranlara zədələyici təsir göstərən əsas amillərdən biri - sərbəst radikallardır. Onlar hü-ceyrələrdə qeyri-adi reaksiyalar törədir. Normal halda hüceyrələrdə cüzi miqdarda sərbəst radikallar olur. Lakin ionlaşdıncı və ultrabə-növşəyi şüalar onlann miqdarım kəskin surətdə artırır. Hüceyrə membranmm lipidləri və nuklein turşuları sərbəst radikallarm təsirinə qarşı xüsusilə həssas olur. Lakin sərbəst radikallar zülallara və karbo-hidratlara da təsir edə bilir. İonlaşdırıcı və ultrabənövşəyi şüalardan başqa, kanserogen maddələr və bir sıra toxuma zəhərləri (o cümlədən alkohol intoksikasiyaları) hüceyrələrdə sərbəst radikallarm miqdarım artırır.

Hüceyrələrdə və hüceyrəarası sahədə olan su molekullarımn bir hissəsi ionlaşdırıcı və ultrabənövşəyi şüalarm təsirindən dəyişikliyəuğrayır: onlardan hidrogen (H+), hidroksil (OH") və perhidroksil

(O2H") radikalları yaramr. Orqanizmdə sərbəst radikallarm əsas mənbələrindən biri də oksigendir. Adi halda oksigen molekulımun atomları arasmda ikiqat rabitə (O-O) olur. Burada olan rabitələrdən birinln qırılması nəticəsində, oksigen molekulları qeyri-adi dərəcədə yüksək oksldləşdirmə potensialı əldə edir ( -O-O -1). Oksigen hüceyrə membranımn qeyri-polyar lipid təbəqəsində asanlıqla həll oİur və üz-vi turşularm doymamış karbon rabitələri yerləşən hissələrini oksidləş-dirir. Membran zülallarında olan aromatik aminturşu qalıqlan da asanlıqla oksidləşir. Onlarm tərkiblndə olan hidrogen atomları sər-bəst radikallarla birləşir. Hüceyrə membranlarımn iipid təbəqələrində olan doymamış üzvi turşular peroksid yolu ilə oksidləşməyə xüsusllə asanlıqla məruz qalır. Onların molekullarmda ikiqat rabitələrin ya-xınlığmda yerləşən karbon atomlarımn hidrogenlə rabitələri zəif olur. Məsəİən, linol turşusunun molekulunda 9 və 10-cu karbon atomları arasmda ikiqat rabitə olduğuna görə, bu molekullarda 8-ci və II-ci karbon atomlan hidrogenlə zəif birləşir. Belə karbon atomları oc-me-tilen, hidrogen atomları isə allil adlanır:

Bioloji membranlarm zədələnməsinə səbəb olan əsas amillərdən bi­ri də ağır metal duzlarıdır. Onlar mernbranlarda olan İipidİərin və zü-lallarm bioloji aktiv kimyəvi qrupları ilə (karboksil, fosfat, imidazol, sulfhidril, disulfid və s.) kompleks birləşmələr əmələ gətirir. Bunun nəticəsində həmin qruplann iştirakı ilə həyata keçən biokimyəvi reak-siyalarm sürəti zəifləyir. Adətən civə, gümüş və mis ionlan sulfhidril (-SH) qrupları ilə birləşir. Civənin membran zülallarmda olan sulfhidril qrupları ilə birləşməsi nəticəsində aktiv və passiv nəqlolun-ma prosesləri pozulur; eritrositlərin membranlarından Na+ və K+ ionlarmm keçməyi çətinləşir. Qurğuşun və tallium membran zülal-larmm fosfat qalıqları ilə birləşərək, K+ ionlarmın hüceyrələrin daxili-nə keçməyini ləngidir. Mis birləşmələri qlükozanın membranlardan keçməyini pozur (görünür, bu, misin nəqledici zülallarda olan histidin qahqları ilə birləşməsi ilə əlaqədardır). Uran sadə şəkərlərin (qlükoza, qalaktoza) hüceyrələrə daxil olmasım ləngidir. Platin nukleotid və nukleozidlərin hüceyrələrə daxil olmasım pozmaqla, RNİ və DNT sintezini azaldır.

Bütün zədələnmələr hüceyrə membranlannın keçiriciliyinin və protoplazmanm tərkibinin dəyişməsinə səbəb olur. Zədələnmə nəticə-sində təkcə sitoplazmatik membran deyil, həm də hüceyrə orqanoid-lərinin (nüvə, mitoxondrilər, lizosomlar və s.) membranlarmın struk-tur və funksiyaları dəyişikliyə uğrayır. Nəticədə hüceyrələr zədələn-dikdə lizosomlarm və mitoxondrilərin fermentləri ətraf mühitə çıxır. Zədələnmə zamanı K+, Na+, OH:, Cb və b. ionlarm, həmçinin, bir sı-ra qeyri-elektrolitlərin (məsələn, şəkərlər) membranlardan nəql olun-masını təmin edən hüceyrə nasoslarınm fəalhğı azalır. Bu dəyişikliklər hüceyrələrdə fizioloji və biokimyəvi proseslərin ciddi surətdə pozul-masma səbəb olur.

Zədələnmiş hüceyrələrdə su mübadiləsinin pozulması toxuma və hüceyrə zədələnməsinin ən mühüm qeyri-spesifik əlamətlərindən biridir. Zədələnmə zamanı sitoplazmadan hü-ceyrəətrafı mühitə çoxlu su keçir. Bunun nəticəsində zədələnmiş toxu-malarda hüceyrəətrafı mayenin miqdarı artır və «travmatik ödem» in-kişaf edir. Kəllə travmaları zamanı beyin toxumasmm şişməsi və ətraf əzələlərində travmadan sonra müşahidə edilən şişkinlik travmatik ödemin inkişafı ilə əlaqədardır. Adətən, zədələnmə nə qədər ağır olar-sa, hüceyrələrdən hüceyrəarası sahəyə, qana və limfaya bir o qədər çox su keçir.

Hüceyrə zədələnməsi bir qayda olaraq, hüceyrədaxili mübadilənin pozulması ilə müşayiət edilir. Kalium ionlarınm hüceyrələrdən ətraf mühitə keçməsi və fermentlərin fəallığımn dəyişməsi mübadilə pozul-masının əsas göstəricisidir. Kaliumun hüceyrələrdən azad olması ka-lium-natrium nasosunun fəaliyyətinin pozuiması ilə əlaqədardır.

Fermentlərin fəallığının dəyişməsi.Adətən zədə-lənmələr hüceyrə orqanoidlərinin (lizosomlar, mitoxondrilər, endop-lazmatik şəbəkə, ribosomlar və s.) membranlarmm parçalanması ilə müşayiət olunur. Bu zaman orqanoidlərin fermentləri protoplazmaya və ətraf mühitə keçir. Eyni zamanda zədələnmiş hüceyrələrdə protea-zalarm təbii inhibitorlarmm fəalhğı azalır. Bu, hüceyrə proteazaları-nın aktivləşməsinə səbəb olur. Aktivləşmiş hüceyrə proteazaları isə protoplazmanm zülal-lipoid komplekslərini sürətlə parçalayır. Bu zaman proteoliz nəticəsində yaranan xırdamolekullu məhsullar pro-toplazmanm kolloid-osmotik təzyiqini və pH-nı dəyişdirir. Turş xas-səli proteoliz məhsullarmm (polipeptidlər, aminturşular) toplanması nəticəsində zədələnmiş hüceyrələrdə protoplazmanın pH-ı azalır. Bu proses zədələnmiş hüceyrələrin autolizinin əsasmı təşkil edir.

Zədələnmə zamanı mitoxondrilərdə oksidləşdirici fermentlərin də aktivliyi dəyişir. Bunun nəticəsində hüceyrələrdə tənəffüs (oksigenin udulması) zəifiəyir. Eyni zamanda anaerob qlikoliz sürətlənir. Bu, ok-sigensiz mühitdə qlikoliz fermentİərinin fəallığımn artması ilə əlaqə-dardır (Paster effekti). Beləliklə, zədələnmiş hüceyrələrdə makroergik fosfat rabitələrinin (ATF) sintezi azalır və enerji ehtiyatı tükənir.

Zədələnmə asidozu. Bütün zədələnmələr protoplazmada asidozun inkişafma səbəb olur. Bu zaman protoplazmanm pH-ı 6-dan aşağı düşür. Hüceyrələrdə zədələnmə nəticəsində yaranan asi-doz (ilkin asidoz) iltihab ocağmda yaranan ikincili asi-d o z d a n fərqlənir. Adətən iltihab asidozu zədələnmədən bir neçə saat sonra inkişaf edir. İlkin zədələnmə asidozu bütün zədələnmə növ-lərində müşahidə edilir. İlkin asidoz zədələnmiş hüceyrələrdə proteo-liz, lipoliz, qlikogenoliz və qlikoliz proseslərinin sürətlənməsi nəticə-sində yaranır. Bu prosesdə lizosomların zədələnməsinin xüsusilə bö-yük rolu vardır. Çünki, zədələnmə zamanı lizosomlardan bir sıra hid-rolitik fermentlər (40-a qədər) azad olur.

Zədələnmə mediatorları. Çox vaxt hüceyrələrin zədələn-məsinə xəstəliktörədici amilin təsiri ilə yaranan fızioloji aktiv maddə-lər səbəb olur. Belə maddələrə şərti olaraq «zədələnmə mediatorları» adı verilmişdir. Bunlara əzələ toxumasmm zədələnməsi zamanı yara-nan histamin, adenozin, müxtəlif polipeptidlər, lizosomlarm zədələn-məsi nəticəsində sərbəst hala keçən hidrolitik fermentlər, kininlər, se-rotonin və s. aiddir. Sinir toxuması zədələndikdə ondan asetilxolin, noradrenalin və bir sıra mübadilə məhsulları xaric olur. Bu maddələr zədələnmiş sahələrdən qana sorulub, orqanizmin müxtəlif nahiyələ-rinə yayılır, yarandıqları nahiyədən xeyli uzaqda yerləşən toxuma və orqanlarda da dəyişikliklər törədir. Onlarm orqanizmə ümumi təsiri nəticəsində bir sıra ağırlaşmalar meydana çıxır.

Hüceyrələrin udma qabiliyyəti. Zədələnmənin qeyri-spesifik əlamətlərindən biri də hüceyrələrin udma (sorbsiya) qablliy-yətinin pozulmasıdır. Bunu boyaq maddələrinin və başqa irimolekul-lu birləşməİərin udulmasma əsasən təyin edirlər. Məsələn, izotonik natrium-xlorid məhlulunda saxlanılan leykositlər zədələndiklərinə gö-rə, boyaq maddələrini qanm tərkibində olan leykositlərə nisbətən asanlıqla udurlar. Zədələnmiş əzələ lifiəri, epitel və sinir hüceyrələri də boyaq maddələrini asanhqla qəbul edir.

Zədələnmə və kalsifikasiya. Orqanizmin zədələnmiş hüceyrələrində əvvəlcə kalisiumun fosforlu birləşmələri toplamr, bu-nun ardmca həmin nahiyələrə maqnezium və natrium karbonatları yığılır. Bu proses kalsifikasiya adlanır. Vərəm, arterioskleroz, infarkt və başqa zədəİənmələr zamam toxuma və orqanlarda kalsifikasiya müşahidə edilir. Xronik hipoksiya da toxumalarda kalsium düzları-nm toplanmasma səbəb ola bilər.

Hüceyrə zədələnməsinin təyin edilməsində elektrik cərəya-nma qarşı müqavimətin və zədələnmə potensia-11 n ı n tədqiqinin böyük əhəmiyyəti vardır - həssas diaqnostik apa-ratlarla aparılan tədqiqatiar göstərmişdir ki, zədələnmiş toxuma və hüceyrələrin elektrik cərəyanma qarşı müqaviməti azalır, membran potensialmm göstəricisi aşağı düşür.

Hüceyrələrin səthi ilə protoplazması arasmdakı potensiallar fərqi membran potensialı (zədələnmə potensialı) adlanır. Hücey-rələr zədələndikdə «kalium-natrium nasosunun» fəaliyyəti pozulur, kalium ionları hüceyrə səthinə çıxır, onların ardınca xlor ionları xaric olur. Kalium ionları xlor ionlarma nisbətən mütəhərrik olduqlarma görə, tezliklə ətraf mühitə yayılır; xlor ionları isə hüceyrələrin səthin-də toplanır. Bunun nəticəsində hüceyrələrin səthi mənfi yüklənir və zədələnmiş hüceyrənin səthi ilə protoplazması arasmda potensiallar fərqi azalır. Membran potensialmm azalmasma hüceyrələrin soyuq, radiasiya, allergiya və başqa amillərlə əlaqədar olan zədələnmələri za-mam təsadüf edilir.



HÜCEYRƏ ORQANOİDLƏRİNİN ZƏDƏLƏNMƏLƏRİ.

Hüceyrə zədələnmələri nüvənin quruluşunun dəyişməsi ilə müşa-yiət olunur. Nüvədə baş verən dəyişikliklər mikroskopik əİamətlərinə görə bir-birindən fərqlənir. Bəzən nüvənin boyaq maddələri ilə rənglənmə qabiliyyəti tədricən azalır; sonra isə nüvə tamamilə əriyə-rək, sitoplazmaya qarışır. Bu proses kaprioliz (karyon - nüvə, lisis -həllolma) və ya nüvənin həİl olması adlanır. Bəzi hallarda hüceyrə nü-vəsində qırışlar əmələ gəlir; o, kobudlaşır və boyaq maddələri ilə adi halda olduğuna nisbətən intensiv rənglənir. Nüvənin belə dəyişiküyi-nə kariopiknoz (piknoo - sərtləşmə) deyilir. Adətən nüvənin zədələn-məsi kariopiknoz mərhələsində dayanmır. Bundan sonra nüvə xırda hissəciklərə parçalanır və əmələ gələn hissəciklər tədricən əriyib yox olur. Bu proses karioreksis, yəni nüvənin parçalanması (rhexis - par-çalanma, dağılma) adlanır.

Karioliz, kariopiknoz və kariopeksis hadisələri nüvədə olan DNT-nin sitoplazmaya və hüceyrəətrafı mühitə keçməsi ilə müşayiət edilir. Bunun nəticəsində hüceyrələr qələvi xassəli boyaqlarla asanlıqla rənglənir. Adətən zədələnmə zamanı nüvədə hidrolazaların (dezoksiri-bonukleaza və ribonukleaza) miqdarı artır. Onlar nuklein turşularım depolimerizasiyaya uğradırlar.

Zədəİənmiş hüceyrələrin sitoplazması da əsaslı dəyişiklikiə-rə uğrayır. Bu zaman sitoplazma zülalları denaturatlaşır və laxtalamr. Bu dəyişikliklər bəzən hüceyrənin bir hissəsini (lokal koaqulyasion nekroz), bəzən isə bütünlüklə hüceyrəni əhatə edir. Çox vaxt koaqul-yasiyaya uğramış sitoplazma tədricən parçalanıb dağılır (plazmorek-sis). Bunun ardmca, nekrozun son mərhələsi - plazmoliz (sitoplazma-mn əriməsi) müşahidə edilir. Zədələnmə nəticəsində sitoplazmada baş verən dəyişikliklər (koaqulyasiya, plazmoreksis, plazmoliz) lizosom-lardan azad olan hidrolitik fermentlərin fəaliyyəti ilə əlaqədardır.

Mitoxondrilərin zədələnməsinirı əsas və ilk əlamətlərindən biri şişkinlikdir. Hüceyrə zədələnməsinin nisbətən ağır formaları mitoxondri daraqlarınm və qişalarının şişməsi ilə müşmyəit edilir. Bu zaman xarici qişalar ayrılır, daxili qişalar isə parçalanır. İnfeksion xəstəliklər, hipoksiya, toksik xassəli maddələr və başqa xəstəliktörədi-ci amillər mitoxondrilərin şişməsinə səbəb olur. Təcrid edilmiş hücey-rələrdə mitoxondrilərin zədələnməsini yaratmaq üçün ionlaşdırıcı şüa-larm, bakterial toksinlərin, kimyəvi zəhərlərin və başqa zərərli amillə-rin təsirindən istifadə etmək olur.

Hüceyrə patologiyasmm mexanizmində lizosomlarm zədələnməsi-nin böyük rolu vardır. Lizosomlar - diametri 0,25-0,5 mkm olan qo-vucuqlardır. Onlar sitoplazmadan birqatlı bioloji membranla ayrıhr-lar. Lizosomlarda 40-a yaxm hidrolitik ferment (katepsinlər, ribo-nukleaza, turş dezoksiribaza, qələvi fosfataza, hialuronidaza və s.) ofur. Bu fermentlər irimolekullu maddələrin hüceyrədaxili həzmində iştirak edir. Zədələnmə zamanı lizosomlarm membranları parçalanır; onlarda olan fermentlər ətrafa yayıhb, sitoplazmam zədələyir. Belə-liklə, lizosom fermentləri nekrozlaşmış hüceyrələrin autolizində ya-xmdan iştirak edir.

Endoplazmatik şəbəkənin zədələnməsinin əsas əlamət-ləri onun konfiqurasiyasmm dəyişməsindən və şişkinlikdən ibarətdir. Zədələnmə nəticəsində endoplazmatik şəbəkə xırda hissəciklərə bölü-nə bilər. Bu proses endoplazmatik şəbəkənin deqranulyasiyası adla-mr. Zədələnmiş endoplazmatik şəbəkənin membranlarmda ribosom-larm miqdarı azalır, ribosom ilgəkləri deformasiyaya uğrayır.

Ribosomlarm struktur və funksiyaları müxtəlif zədələyici amillərin təsiri ilə dəyişikliyə uğraya bilər. Bu zaman endoplazmatik şəbəkə ilə rabitəli olan ribosomlarm sayı və konfıqurasiyaları dəyişi-lir; nəqliyyat RNT-si vasitəsilə bir-birilə rabitəli olan ribosom qrupla-rmm (polisomlar) formalarmda dəyişiklik nəzərə çarpır. Zülallarm sintezini ləngidən maddələr hüceyrələrdə ribosomlarm sayını azaldır. Hüceyrələrin böyümə və çoxalmasım sürətləndirən amillər isə ribo-somların saymı artırır.



HÜCEYRƏLƏRİN ZƏDƏLƏYİCİ AMİLLƏRDƏN MÜHAFİZƏEDİLMƏ MEXANİZMİ

Hüceyrələrin mutasiya əleyhinə təsir göstərən sistemi. Insan hücey-rələrində zədələnmiş DNT molckullarmın normal quruluşunun bərpa edilməsinə yardım göstərən xüsusi fermentativ sistem vardır. O, əsa-sən dəri hüceyrələrinin ultrabənövşəyi şüalardan mühafizəsinə xidmət edir. İonlaşdırıcı şüalarm, ultrasəsin və başqa mutagen amillərin DNT molekullarmda törətdiyi destruksiyalar və DNT-nin matrisa fəaliyyətində törənən dəyişikliklər bu sistemin fəaliyyəti sayəsində aradan qaldırıla bilər. DNT molekullarmm zədələnmələrinin ləğv edilməsinə yardıın göstərən prosesdə iştirak edən biokimyəvi reaksi-yaların mexanizmində 6 mərhələ ayırd edilir (şəkil 11):

  1. DNT molekulunda olan defekt çevrəşəkilli molekul quruluşuna malik olan xüsusi ferment vasitəsilə «aşkar edilir». (Son vaxtlar belə hesab edilir ki, əslinlə bu funksiyam DNT-endonukleaza fermenti ye-rinə yetirir.) Bu ferment DNT molekullarım boylama istiqamətdə «müayinə edir» və onda olan lokal zədələnmə ocaqlarım aşkara çıxa-nr;

2.DNT molekulunun normal hissəsi ilə zədələnməyə məruz qalan hissənin sərhəddində yerləşən nukleotidlər bir-birindən hidrolitik yol-la ayrılır. Bu mərhələdə endonukleaza fermenti iştirak edir. Endonuk­ leaza DNT-nin normal quruluşunun bər-pa olunmasında iştirak edən fermentlər arasmda ən əhəmiyyətlisidir;

  1. DNT spirahmn zədələnmiş nahiyəsi (normal spirahn bir hissəsi ilə birllkdə) molekuldan aynlır. Bu mərhələ ekzonuk-leaza fermentinin iştirakı üə həyata keçir;

  2. DNT molekulundan ayrılan poü-nukleotid zənciri ekzonukleaza fermenti-nin təsiri ilə öz tərklb hissələrinə (nuldeo-tidlər) parçalamr;

  3. DNT molekulundan ayrılmış poli-nukleotidin yerində yeni «sağlam» spiral sintez edilir. Bu mərhələ DNT-polimeraza fermentinin iştirakı ilə baş verir. Yeni sin-tez edilən polinukleotid zənciri komple-mentarlıq prinsipi üzrə ikiqat DNT spira-lmda olan digər zəncirə müvafıq gəlir. Bu mərhələ DNT-nin replikasiyası prosesinə oxşardır;

  4. Yeni sintez edilən polinukleotid zən-cirl liqaza fermentinin iştirakı ilə DNT molekuluna birləşdirillr.

Mutasiya əleyhinə təsir göstərən slstem zəiflədikdə orqanizmin mutagen amillərin təsirinə qarşı həssaslığı artır. Bu sistemin patologiyası ilə əlaqədar olan xəstəliklər-dən biri piqmentli kserodermadır.

Hüceyrələrin təbii antioksidant sistemi. Hüceyrə membranınm əsas komponenti olan lipidlər asanlıqla oksidləşən maddələrdir. Buna görə, orqanizm lipidləri oksidləşmə reaksiyalarından mühafizə edən

təbii amillərə malik olmalıdır. Tədqiqatİar göstərmişdir ki, hüceyrələ-rin təbii antioksidant sisteminin əsas amillərindən biri E vitaminidir. O, lipidlərin peroksidİəşmə yolu ilə oksidləşməsinin qarşısmı almaq xassəsinə malikdir. Antioksidant sisteminin fəaliyyətində E vitarni-nindən başqa, ubixinon da iştirak edir. Peroksidləşmə yolu ilə oksid-ləşmə prosesində hüceyrələrdə lipofussin adlı piqment maddəsi əmələ gəlir. Toxumalarda (xüsusən piy toxumasmda) lipofussinin olması burada peroksidləşmə yolu ilə oksidləşmə prosesi getdiyini sübut edir. Sıılfhidril qrupuna malik olan üzvi birləşmələr (qlutation. sistein, me-tionin, tərkibində -SH qrupu olan zülallar) peroksidlərlə birləşmək və onları parçalamaq yolu ilə orqanizmdə sərbəst radikallarm miq-darım azaldır və peroksidləşmə yolu ilə oksidləşmə prosesinin qarşısı-nı alır. Bu prosesdə superoksiddismutaza, katalaza, qlutationperoksi-daza və b. fermentlər yaxından iştirak edir.

Superoksiddismutaza orqanizmin hüceyrələrini oksigenin toksik tə-sirindən mühafizə edən fermentdir. Onun əsas vəzifəsi superoksid radikallarınm neytrallaşdırılmasmdan ibarətdir. Normal halda hüceyrələrdə cüzi miqdarda supe-roksid radikalları olur. Onlar orqanizmdə oksigenin digər «aktiv» formalarınm əmələ gəlməsinə başlanğıc verirlər. Bu prosesi aşağıdakı sxemlə ifadə etmək olar:

Burada əmələ gələn superoksid (Or), hidroksil (OH-) və peroksid (HO2-) radi-kalları yüksək oksidləşdirmə potensialma maükdir. Bu radikallar lipid molekulia-rında olan ikiqat rabitəii üzvi turşuları oksidləşdirməklə, onlarda bir sıra zəncirşə-killi reaksiyalarm gedişinə təkan verir. Doymamış üzvi turşularm peroksidləşmə yolu ilə oksidləşməsi nəticəsində lipid hidroperoksidləri, spirtlər, aldehidlər, keton-lar, malon dialdehidi, epoksidlər əmələ gəlir. Bu reaksiyalar hüceyrələrin sitoplaz-matik membranlarmdan əlavə, mitoxondrilərin, endoplazmatik şəbəkənin, lizo-somlarm və başqa orqanoidlərin membranlarmda da baş verir. Onlarm əhəmiyyəti bioloji membranların keçiriciliyinin tənzim ediiməsindən ibarətdir. Lakin peroksid-ləşmə yolu ilə oksidləşmənin sürətlənməsi hüceyrə fəaliyyətinin pozulmasma səbəb olur. Bu zaman hüceyrələrin bölünmə yolu ilə çoxalmasmm sürəti azahr, zədələnmiş toxumalarm regenerasiyası zəifiəyir. Orqanizmdə lipidlərin peroksidləşmə məhsul-larınm çoxalması qocalma prosesini sürətləndirir, Bu məhsullarm yaranması ilə nə-ticələnən zəncirşəkilli reaksiyaları sxematik surətdə aşağıdakı kimi ifadə etmək olar:

Ultrasəsin, ionlaşdırıcı və ultrabənövşəyi şüalarm təsirinə məruz qalan orqa-nizmdə oksigenin sərbəst radikallarmm miqdarı artır. Bu şəraitdə hüceyrələrin mü-hafizəedici sistemləri sərbəst oksigen radikallarmı tamamilə neytrallaşdıra bilmədi­

yinə görə, lipidlərin peroksid yolu ilə oksidləşməsi sürətlənir. Bunun nəticəsində hü-ceyrə membranlarmda olan doymamış lipidlər parçalanır və hüceyrələr məhv olur. Superoksid radikalları lipidlərdən başqa, müxtəlif biomolekullarla da (zülallar, nuklein turşuları və s.) reaksiyaya girərək, onlarm funksiyalarmı zəiflədir. Bu reak-siyalarm qarşısının almmasmda superoksiddismutaza fermentinin əvəzsiz rolu var-dır. Bu ferment superoksid radikallarınm neytrallaşmasmda iştirak edir. Onun ka-talizatorluğu şəratində keçən reaksiyam aşağıdakı sxemlə ifadə etmək olar:

Bu reaksiyada əmələ gələn hidrogen-peroksid orqanizmdə katalaza fermentinin iştirakı ilə neytrallaşdırılır:

Hüceyrələrdə yaranan peroksidlərin artıq miqdarmm neytrallaşdırıimasmda iş-tirak edən əsas fermentlərdən biri də qlutationperoksidazadır. Lipidlərin peroksidlə-ri qlutationperoksidaza fermentinin iştirakı ilə reduksiya prosesinə uğrayır. Bu reaksiyada qlutationun reduksiya olunmuş forması (qlutation - SH) reduksiyaedici kimi iştirak edir:

Qlutation-peroksidaza fermentinin kofaktorunun tərkibində selen daxildir. Gö-rünür, selenin antioksidant təsiri bununla əlaqədardır.

Hüceyrələrin fermentativ detoksikasiya sistemi. Ekzogen və endo-gen mənşəli zəhərli maddələrin zərərsizləşdirilməsində və hüceyrələr-dən xaric edilməsində mikrosomlarla və membranlarla əlaqəli olan xüsusi fermentlər iştirak edir. Onlarm əsas nümayəndəsi sitoxrom P450-dir.1 Hüceyrədaxili detoksikasiyanın əsas prinsipi hidrofob (həll olmayan) maddənin hidrofil (həll olan) birləşməyə çevrilməsinə əsas-lanır. Suda həll olan maddələr bioloji membranlara hidrofob xassəli ilkin substratlarma nisbətən zəif toksik təsir göstərir. Çünki, belə maddələr membranlarda yığılıb qalmır, asanhqla hüceyrəarası və hü-ceyrədaxili maye mühitinə keçir.

Sitoxrom P450 qaraciyər, ağciyər, dəri və başqa toxumalarm hücey-rəİərində qeyri-polyar təbiətü yad maddələri (o cümlədən, dərman maddələrini) oksidləşdirir və bioloji membranlarm hidrofob zonasm-dan həmin maddələrin çıxarılmasına şərait yaradır. Lakin sitoxrom P45o-nin bioloji əhəmiyyəti təkcə yuxarıda göstərənlərlə məhdudlaş-mır. O, böyrəküstü vəzinin qabıq maddəsində xolesterini oksidləşmə yolu ilə steroid hormonlarına çevirir, qaraciyər hüceyrələrində isə xo-lesterindən öd turşularmm sintez edllməsi ilə nəticələnən biokimyəvi reaksiyaları kataliz edir. Bunlardan əlavə, sitoxrom P450 doymamış üzvi turşularm oksidləşmə reaksiyalarmda və prostaqlandinlərin sin-tezində iştirak edir.



Hüceyrədaxili detoksikasiya prosesində iştirak edən ferment sis-temlərindən biri də qlutation-S-transferazadır. Bu qru-pa aid olan fermentlər toksik təsirli metabolizm məhsullarmı, farma-koloji preparatları və kanserogen maddələri qlutationla birləşdirmək-lə, onları suda həll olan maddələrə çevirir və orqanizm üçün zərərsiz hala salır. Belə dəyişikliyə uğrayan maddələr asanlıqla hüceyrələrdən xaric olur.

Hüceyrələrin turş və qələvi xassəli zədələyici maddələrdən mühafi-zə edilməsində sitoplazmanm və hüceyrədənkənar mayenin (hücey-rəarası maye, qan, limfa) bufer sistemlərinin də böyük əhəmiyyəti vardir.


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə