For students




Yüklə 29.42 Kb.
tarix11.03.2016
ölçüsü29.42 Kb.

Azərbaycan Arxeologiyası 2002

145 Azerbaijan Archeology
Vol.: 4 Num.: 1-2

TƏLƏBƏLƏ KÖMƏK

FOR STUDENTS

В ПОМОЩЬ СТУДЕНТАМ

TUR HEYERDAL VƏ AZƏRBAYCAN Təvəkkül Əüyev

(Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya fnstitutu)




Məşhur Norveç alimi və tədqiqatçısı Tur He-yerdal XX yüzilliyin ən böyük dünya səyyəhla-nndan sayılır. O, yarım əsrdən çox bir müddətdə dünya mədəniyyəti tarixinin ən müxtəlif sahələrini araşdırmış, Kohnə Dünya ilə Yeni Dünya arasmda xalqların transokean miqrasiyası məsələlərini oyrənmiş, macəra axtaran bir səyyah kimi demək olar ki, donə-donə qitələri dolaşmışdır.

Tur Heyerdalm səyyah həyatı uzaq Polineziya adalarından başlanmışdır. Etnoqrafiya və zoologiya sahəsində təhsilini başa vuran kimi 23 yaşlı Tur Fotu Xivə adasma yollanmış və bu kiçik adaya səfər onu romantik bir arzuya sovq etmişdi: müasir sivilizasiya və mədəniyyətdən uzaqlaşmaq, min illər geriyə sıçramaq, qədim insanlarm həyatı ilə tanış olmaq. Bu səfərdən on il sonra - 1947-ci ildə Polineziya adalarının Cənubi Amerikadan gəlmiş insanlar tərəfindən məskunlaşması haqqmda fərziyyəyə haqq qazandırmaq məqsədilə T.Heyerdal beş nəfərlə sadə quruluşlu qayıqda - «Kon-Tiki» salmda Sakit okeanda Perudan Tuamotu arxipelaqma (təxminən 3300 mil və ya 6000 km-ə yaxm məsafə) üzmüşdü. 1953-cü ildə isə o, Qalapaqos adalarında inklərə qədərki dövrə aid yaşayış məskənlərinin qalıqlarmı aşkara çıxarmışdır.

Sakit okeanda Polineziya nəhəng üçbucağı xatırladır. Onun hər bucagında bir ada (Havay, Yeni Zelandiya və Rapanui) yerləşir. Mohtəşəm heykəllər adası olan Rapanui 1722-ci ildə hollandiyalı Roqqoven tərəfmdən kəşf edilmiş və müqəddəs günün şərəfinə «Pasxa» adlandırılmışdır.

1955-1956-cı illərdə T.Heyerdalm başçılıq etdiyi Norveç arxeoloji ekspedisiyası Şərqi Polineziyada - Pasxa, Rapa-Iti və Markiz adalarında tədqiqatlar apararaq bu

adalann IV əsrdən məskunlaşmasını aydınlaşdırmışdır. Sonrakı illərdə də

T.Heyerdal on tonlarla ağırlığı olan daş heykəlləri (moai) və sirli yazılan (koxao ronqo-ronqo) ilə bağlı tədqiqatları davam etdirmişdir. Pasxalıları atəşə tutub gülləbaran edən ilk avropalılardan fərqli olaraq xoş niyyətlə Pasxada olan Heyerdal ada sakinlərinin dərin məhəbbətini qazanıb onlarm sevimlisinə çevrilmişdir.



Azərbaycan Arxeologıyası 146 Azerbaijan Archeology
2002 Vol: 4 Num.: 1-2

Şimali Afrika və Amerika arasında erkən mədəniyyət əlaqələri haqqında ideya-larmı sübuta yetirməyə çalışan Tur Heyerdal dəfələrlə açıq okeanda risqə gedərək həyatmı təhlükə qarşısında qoymuşdur. O, 1969 və 1970-ci illərdə qamışdan düzəldilmiş qayıqlarda («Ra I» və «Ra 2») Afrikadan Mərkəzi Amerikaya, 1977-1979-cu illərdə isə papirusdan horülmüş «Tiqris» qayığmda Əlküma (Iraq) - Hind çayının mənsəbi - Cibuti marşrutu istiqamətində ekspedisiyalar təşkil etmişdir. Sonrakı illərdə Maldiv, Peru və Kanar adalarındakı mədəniyyət abidələri böyük alimin tədqiqat obyektinə çevrilmişdir.

Uzun illər sadə qumluşlu gəmilərlə səyahət Tur Heyerdalı qədim nəqliyyat vasitəsi kimi gəmiçiliyin tarixi ilə dərindən məşğul olmağa vadar etmişdir. Dünyada isə qayaüstü qayıq təşvirləri ilə məşhur olan abidələr arasında Qobustanın özünəməxsus yeri vardır.

Cənubi Qafqazm şərq hissəsinin on minillik tarixini zəngin və rəngarəng illüstrasiyalarla özündə əks etdirən Qobustan tarixi abidə kimi hələ 1939 - 1940-cı illərdə aşkara çıxarılmışdır. Onun ilk tədqiqatçısı Azərbaycanm görkəmli alimi I.Cəfərzadə olmuşdur. O, 1947-1965-ci illərdə burada 750 qaya üzərində 3500-dən çox təsvir qeydə alıb öyrənmişdir. 1965-ci ildən sonra isə həmin işi Qobustan arxeoloji ekspedisiyasına rəhbərlik edən C.Rüstəmov davam etdirir.

Qobustanda qazma üsulu ilə çəkilmiş yüzdən artıq qayıq təsviri vardır. Formasma görə onlar üç qrupa bölünür: xətti, siluet və hörmə gorünüşlü qayıqlar. C.Rüstəmov xətlə çəkilmiş qayıqları daha qədim hesab edir. Onun fıkrincə, paleolit dövründə qayıq düzəldilməyib və qayıqlarm tarixi Qobustanda yalnız mezolit - orta daş dövründən başlanır. Ilk qayıqlar, əsasən, ağac gövdəsindən düzəldilmiş, kiçik olçülü və təknəşəkilli olmuşdur. Belə qayıq təsvirləri Böyükdaş və Kiçikdaş dağlarının ətəklərindəki daşlar üzərində daha çoxdur. Qayalarda kölgəvari döyülmüş enli gövdəli qayıq təsvirləri ikinci tipə daxildir. Qamışdan və qarğıdan hazırlanmış bu tip qayıqları I.Cəfərzadə e.ə. VII-VI minilliklərə aid etmişdir. I və II tip qayıq təsvirlərinin içərisində dikinə, lakin qısa çəkilmiş xətlərdən ibarət simvolik insan fiqurları verilmişdir. Ikinci tip qayıqlarm bəzilərində bu cür «dənizçiləri» çəpinə çəkilmiş xətt (avar ?) kəsir.

Üçüncü növ qayıqların gövdəsi sağa və sola maili çəkilmiş xətlərin kəsişməsindən alınan şəbəkə ilə örtülmüş, başqa sözlə, səbətvaridir.

Qayıq təsvirlərinin bəzilərinin burun hissəsində günəş rəsmi də çəkilmişdir. Çox güman ki, Qobustanm qədim sakinləri üçün Xəzər ümmansız, eni-boyu bəlli olmayan bir dəniz idi və Günəş də onun mavi suları arasmdan doğurdu. Mavi dənizdən doğub mavi göylərə yüksələn Günəş sakitlikdən, dənizdə suyun lal dayanacağından, xoş havadan və qarşıdakı uğurlu gündən xəbər verirdi. Qədim qobustanhlar üçün nə Günəşsiz Xəzər var idi, nə də Xəzərsiz Günəş. Onlarm həyatı, məişət və təsərrüfatı bu iki varlıqdan asılı idi. Uzun illərdən bəri Qobustanın qədim düşərgə, yaşayış yeri, və qəbir abidələrini arxeoloji dəlillərlə araşdıran F.Muradova haqlı olaraq tanmmış rus alimi, sənətşünas A.Formozovu qədim qobustanlılarm həyatında Xəzər dənizinin rolunu lazımınca qiymətləndirmədiyinə və burun hissəsində Günəş təsviri olan qayıq rəsmlərini əsassız olaraq Qobustan üçün yad,

Azərbaycan Arxeologiyası 2002

147


Azerbaıjan Archeology Vol.: 4 Num.: 1-2

kənardangəlmə hesab etdiyinə görə tənqid etmiş və bu süjetin tam yerli olması barədə qəti fikir soyləmişdir.

Burun hissəsində Günəş təsviri olan qayaüstü rəsmlərə Skandinaviyada, Kareliyada və başqa yerlərdə rast gəlinmişdir. Britaniyalı tədqiqatçı Nensi Cenkins Qədim Misirdə gəmiqayırma üsullarmdan, misirlilərin dini görüşlərindən, 1954-cü ildə fıron Xeopsın piramidası yaxmlığmdakı dərin şaxtadan əldə edilmiş nadir tapıntıdan - Livan şamından düzəldilmiş mərasim məqsədi daşıyan hökmdar qayığmdan bəhs edərkən göstərmişdir ki, fıron Saxuranın piramida kompleksindəki xatirə məbədində qabartmada - relyef üzərində əks olunmuş gəmilərin burun hissəsində Günəş allahı Ranm surəti vardır.

Tur Heyerdalı da Azərbaycanda cəlb edən məhz Qobustanın qayaüstü qayıq təsvirləri olmuşdur. Böyük səyyah Qobustan «tiqrisləri»nin qamışdan hazırlanması və onlarm dövrü haqqında məlumatlarmı yoxlayıb dəqiqləşdirmək məqsədilə 1981-ci ildə ilk dəfə respublikamıza gəlmişdir. O, əvvəlcə Qobustan «qayıqları»nm e.ə.VII-VI minilliklərə aid edilməsinə şübhə ilə yanaşır və belə hesab edirdi ki, Şərq ölkələrində oxşar təsvirlərin yalnız 3500 illik tarixi vardır. Lakin tədqiqatçı C.Rüstəmovun gətirdiyi çoxsaylı, təkzibolunmaz dəlillərdən sonra səyyah fikrini dəyişmiş və etiraf etmişdir ki, Qobustanda qədim mədəniyyət və ibtidai incəsənət abidələrinin bu qədər zəngin, onun köklərinin, xüsusilə qayıq təsvirlərinin bu qədər zəngin olmasını gozləmirmiş. Bu etirafdan sonra o, hətta əllərini qaldırıb «mən təslim» demiş və Qobustana vurğunluğunu gizlətməmişdir. Dənizçiliyin meydana gəlmə tarixi ilə çoxdan məşğul olduğunu bildirən Tur Heyerdal qeyd etmişdir ki, burun hissəsində günəş təsviri həkk olımmuş qayıq rəsmlərinə ilk dəfədir ki, Qobustanda rast gəlir.

1994-cü il noyabnn 20-23-də Tur Heyerdal ikinci dəfə Azərbaycanda oldu. O, bu dəfə norveçli iş adamları ilə olkəmizə təşrif buyurmuş və respublika prezidenti, hələ 1981-ci ildə tanış olduğu, Heydər Əliyev ilə görüşmüşdü. Həmin il noyabrın 22-də Azərbaycan EA Rəyasət Heyətində respublika elmi ictimaiyyətinin nümayəndələri ilə Heyerdalm gorüşü oldu. O, iki saatdan çox çəkən çıxışmda rəngli slaydların köməyilə dünyanın ən müxtəlif bölgələrində apardığı elmi axtarışlar haqqmda geniş məlumat verdi və dünyanın qlobal problemlərindən bəhs etdi. Alim ekoloji fəlakətlərin qarşısmı almaq üçün ilk növbədə dəniz və okean sulannm təmiz saxlanılması fıkrini xüsusilə vurğuladı. Maraqlıdır ki, Norveç neft şirkətinin Azərbaycanda marağının müdafıəçisi kimi ölkəmizə gəlmiş Heyerdal, eyni zamanda oz prinsiplərindən kənara çəkilməyərək dəniz və okeanlardan neft çıxanlmasının və daşmmasının qəti əleyhdarı olduğunu bildirdi. O, dedi: «Həyat okeandan başlanır. Başqa planetlərdə okean olmadığmdan həyat da yoxdur. Təsadüfı deyildir ki, qədim Sumer əfsanələrində də okean dünyanm başlanğıcı sayılır».

Tur Heyerdal öz çıxışında Meksika ehramlanndan, Maldiv adasındakı məbədlərdən, Mohenco-Darö xarabalıqlarmdan və başqa abidələrdən də bəhs etdi. Bunlarla yanaşı Azərbaycan elmi ictimaiyyəti, xüsusilə tarixçi alimlər üçün gorkəmli səyyahın Qobustan petroqlifləri və bütovlükdə Azərbaycan haqqında mülahizələri böyük maraqla qarşılandı. Qobustan təsvirlərinin Skandinaviyanm qayaüstü təsvirlərindən fərqlənmədiyini bildirən alim Azərbaycanı dünya gəmiçiliyinin ən


Azərbaycan Arxeologiyası 148 Azerbaijan Archeology

2002 Vol.: 4 Num.: 1-2

qədim vətəni adlandırdı. Həmin görüş zamanı Tur Heyerdalın belə bir fikri də çoxları üçün yeni və gözlənilməz oldu: «Azərbaycan, onun Xəzərboyu sahilləri avropalıların, xüsusilə Skandinaviya xalqlarmm ana vətəni olmuş, Avropa mədəniyyətinin kokü də məhz bu diyardan başlanmışdır». Sonralar Avrosentrik baxışlara yeni nəzər yetirən alim qeyd etmişdir ki, Avropa deyil, məhz Azərbaycan qaynar sivilizasiyanm mərkəzi olmuş, erkən mədəniyyəti qədim dənizçilər vasitəsilə ucqarlara yaymışdır. Bəzi norveç tayfalarmm Qafqazdan çıxmalan, az tayfalarmm nəsilləri olmaları barədə hələ XIX əsrdə məşhur alman alimi Ritter, sonralar isə bir sıra Qərbi Avropa alimləri mülahizə yürütmüşlər. 1241-ci ildə qələmə almmış island saqalarmdan birində deyilir ki, vikinq kralları mühacir Odinin nəsilindəndirlər. Odin parça kimi qatlanıb açılan gəmidə Aser adlı yerdən gəldiyindən ona «Asar-Odin» deyirmişlər. Qədim saqalardakı məlumatları təhlil edən, Qobustan və Skandinaviya qayıq təsvirlərini, eləcə də yunan tarixçisi Herodotun qatlanan qayıqlar haqqmda qeydlərini müqayisəli şəkildə nəzərdən keçirən Tur Heyerdal belə ehtimal edir ki, hazırkı azərı xalqı və saqalarda təsvir olıman aserlərin kökü eynidir. Bu fikrini yeni dəlillərlə əsaslandırmağa çalışan alim omrünün sonuna yaxm daha bir neçə dəfə Azərbaycana səfər etmiş, Azərbaycan onun tədqiqat işində əsas rol oynamağa başlamışdır. Boyük səyyah bir sıra kitab və məqalələrində, beynəlxalq konfrans və simpoziumlardakı çıxışlarmda tədqiqatçılarm diqqətini Azərbaycanm zəngin tarixi keçmişinə, mədəniyyətinə, Qobustan qaya rəsmlərinə yonəltmişdir. O, yazır: «Get-gedə inamım artır ki, Bakı və onun ətrafmda yaşayan Azərbaycan Respublikasmın sakinləri bir vaxtlar Asiyaya və Avropaya koloniyaçılar gondərmiş qaynar həyat tərzi keçirən boyük bir xalqm varisləridirlər».

Qitələri və okeanlan dolaşmış, unudulmuş sivilizasiyalara yenidən yol açmış, onlarla kitab yazmış, əfsanəvi səyyah həyatı ilə milyonlarm sevimlisinə çevrilmiş Tur Heyerdal omrünün sonunadək axtanşlarmı davam etdirdi. O, bir il bundan əwəl - 2002-ci il aprel aymm 18-də dünyasını dəyişdi. Norveçin baş naziri Kjell Maqne Vondevik öz hokuməti adından həmin hüznlə bağlı aşağıdakıları soyləmişdir: «87 yaşlı Tur Heyerdalı itirməklə Norveç dahi və gorkəmli tədqiqatçı, səyyah və macəraçmı itirdi...Əlli ildən artıq dünyada tanmmış norveçlilərdən biri olan Tur Heyerdal kimi həmvətənimizi itirdik. O, Norveçin Larvik şəhərində anadan olmuşdur və dünyanı fəth edərək dünyaya göz açdığı yeri heç vaxt unutmamışdır».



Tur Heyerdalın olümü ilə Azərbaycan xalqı da 6z boyük dostunu itirdi. Müstəqilliyini yeni bərpa edən ölkəmizin dünyada tanınmasmda, təbliğində, xüsusilə Norveç-Azərbaycan mədəni əlaqələrinin mohkəmləndirilməsində onun misilsiz xidmətləri olmuşdur. Tıır Heyerdahn Azərbaycanın maddi-mədəniyyət abidələrinə verdiyi yüksək qiymət unudulmazdır. Boyük səyyahm zəngin irsi şübhəsiz ki, daim Azərbaycan alimləri tərəfindən araşdırılıb oyrəniləcəkdir.


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə