FƏSİL 5: Əsas logiSTİk konsepsiyalar firmalarin logiSTİk konsepsiyasi




Yüklə 0.56 Mb.
səhifə6/6
tarix27.04.2016
ölçüsü0.56 Mb.
1   2   3   4   5   6

Şəkil. Firmada tam dəyərin formalaşması piramidası

Təminedici funksiyalar firmanın infrastrukturu, material resurs­larının tədarükatı, heyətin idarəedilməsi, innovasiya və investisiya menecmentindən ibarətdir. Bu zaman M. Porter mənfəəti məhz məhsulun (xidmətin) son qiymətilə kollektiv məsrəflər (firma və onun logistik tərəfdaşları) arasındakı fərq kimi müəyyənləşdirir. Təbii ki, firmanın logistik vasitəçilərinin (məsələn, bölüşdürmə şəbəkələrində, satışın təşkilində, satışdan qabaq və sonrakı servis xidmətində) daha çox mənfəət əldə etməsinə səy göstərməsi məhsulların ümumi dəyərini və son istehlakçı üçün hazır məhsulların qiymətini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər. Buna görə də tam dəyərin formalaşmasına logistik monitorinqin aparılması zəruri­dir. Burada əsasən strateжi vəzifələrin yerinə yetirilməsi və bazarda mövcud vəziyyətə nəzarət etmək üçün firmanın özü tərəfindən həyata keçirilməyən logistik funksiyalara xüsusi diqqət yönəltmək lazımdır.



4. 5. LOGİSTİK MENECMENTİN MARKETİNQLƏ QARŞILIQLI ƏLAQƏSİ
Firmalarda logistikanı marketinqin bir forması, tərəfi kimi qəbul edirlər. Əv­vəldə qeyd edildiyi kimi onlar arasında əlaqə o qədər inkişaf etmişdir ki, ixti­yari biznesin bu iki əsas funksiyasının maraq dairəsinin müəyyən­ləş­diril­məsi, eləcə də bölüşdürülməsi istənilən menecment üçün olduqca çətinlik ya­radır. Bununla əlaqədar olaraq məsələn, məhsul siyasəti və məhsul­ların reklamı marketinqin əsas tədqiqat obyekti, onun strategiyasının fundamental bazası olmaqla logistik strategiyanın da inteqrativ elementi hesab edilir. Lakin nəzər­dən qaçırmaq lazım deyil ki, istehsal­çı firmalarda (müəssisələrdə) marketinqin bir funksional elm sahəsi kimi tətbiqi nəticə­sində yaranan iqtisadi effektivlik məhz ayrı-ayrı üç əsas tərkib elementlə­rinin: logistik dövrədə və ya kanallarda əmələ gələn iqtisadi effektivlikdən, satıcı (ticarət) və alıcıların (istehlakçıların) franşizin­dən ibarətdir. şəkil.


Şəkil. Marketinqin iqtisadi səmərəliliyini təşkil edən logistik elementlər.
Marketinq və logistik menecment arasında qarşılıqlı əlaqə hər şeydən əvvəl əsasən firmanın satış sistemi və onun təşkilində təzahür edir. Başqa sözlə, logistika hazır məhsulların fiziki bölüşdürül­məsi prosedurunu təmin edir, satışın təşkilində mühüm rol oynayır. Bəzi hallarda fiziki bölüşdür- mənin optimal təşkili və onun bazar tələblərinə uyğun formada aparılması marketinq strategiyası və satış taktikasının reallaşdırılma­sına əsaslı formada təsir göstərir.


Qərb iqtisadi ədəbiyyatlarında marketinq və logistika arasında qarşılıqlı əlaqəni təhlil etmək üçün intensiv olaraq marketinq miksi və ya «dörd R»: «price – product – promotion - place (qiymət – məhsul – malyeridilişi – yer) ənənəvi anlayı­şından istifadə olunur. Ona görə də logistika və marketinq arasında bu qarışılıqlı əlaqə sxematik olaraq istehlakçı sifarişlərinin (tələbləri­nin) ödənilməsi üçün marketinq və logistik mikslərin qarşılıqlı əlaqə forması kimi verilir. şəkil.
Şəkil. Marketinq və logistik mikslərin qarışılıqlı əlaqəsi
Nəzərdən keçirilən sxem marketinq və logistik miksləri təşkil edən məhsul, yer və qiymət (məsrəf) kimi əsas elementlər arasında birbaşa qarşılıqlı əlaqələrin iqtisadi mahiyyətini və xarakterini müəyyənləşdirməyə imkan verir. Bu əlaqələrin xarakterini bir qədər müffəssəl izah etməyə çalışaq.

Logistik menecment firmada marketinq tərəfindən müəyyənləş­dirilən korpo­rativ və ya strateжi maliyyə məqsədlərinin həyata keçirilməsi üçün «qiymət» amilinə adətən birbaşa təsir göstərir. İstehsalçı firmalar hazır məhsulları malyeridilişi kanalları vasitəsilə bazara çıxarmazdan əvvəl konkret olaraq məhsulun qiyməti haqqında marketinq və logistik qərarlar qəbul edirlər. Belə qərarlar təbii ki, firmanın logistik menecmenti tərəfindən qiymətə, rəqabət qabiliyyətli konkret məhsula, bazarın müvafiq seqmentində konkret tələblər paketi ilə çıxış edən istehlakçıların sosial – iqtisadi və demoqrafik xarakteristiklarına aid edilən hər bir faktorun hərtərəfli təhlilindən (makroiqtisadi indikatorların köməkliyilə) sonra qəbul edilir.

Hazır məhsulların fiziki bölüşdürülməsinə çəkilən məsrəflər, xüsusilə nəqliyyat xərcləri məhsulların hazırlanmasına çəkilən məsrəflərə bərabər olsa da, bəzi sahələrdə məhsulun maya dəyərindən yüksək olur. Buna görə də məhsulların ilkin mənbədən son təyinat mənqəsinə qədər hərəkəti zamanı qəbul edilən logistik qərarlar transaksiyon xərcləri azaltmaqla bərabər qiymət üzrə marketinq siyasətinin reallaşmasına əhəmiyyətli dərəcədə köməklik göstərir. Logistik menecment tərəfindən əlverişli nəqliyyat növünün və yük daşıma marşrutlarının, habelə konsolidasiya mərkəzlərinin və ekspeditor­ların seçilməsi kimi qərarların vaxtında qəbul edilməsi məhsul istehsalçı­larının fiziki bölüşdürməyə çəkdikləri logistik məsrəfləri azaldır və qiymət üzrə marketinq strategiyasının manevr imkanlarını artırır. Məhsulun qiymətinə satış zamanı yerinə yetirilən anbarlaşdırma, ehtiyatların idarə­edilməsi və yüklərin emalı kimi digər logistik funksiyaların da (bunlar ayrı - ayrılıqda növbəti fəsillərdə nəzərədən keçiriləcək) təsiri haqqında belə bir əsaslandırmanı aparmaq mümkündür. Bundan başqa, fiziki bölüşdürmə mərhələsində məsrəflərin azaldılması üçün bir logistik funksiyanın digəri ilə əvəz edilməsi (məsələn, anbarlaşdırmanın nəqliyyatla) və logistik sistemin hər hansı bir mərhələsində bir neçə sadə əməliyyatların birləşdiril­məsinin məhsulların qiymətinə inteqrativ təsirini mütləq nəzərə almaq lazımdır.

Adətən logistik menecment müxtəlif sxemlər (formalar) üzrə qiymətin əmələ gəlməsinə daha çox maraq göstərir. Bu zaman meydana çıxan ən vacib problem ondan ibarətdir ki, bu proses ehtiyatların idarəedilməsi, istehlakçı tələbilə diqtə edilən anbaraşdırma mərkəzlərinin (yerlərinin) və nəqletmə müddətinin dəyişilməsinə qoyulan tələblərə cavab verməli və beynəlxalq standartlara uyğun gələn yüksək keyfiyyətli xidmət səviyyəsini təmin etməli­dir. Və eyni vaxtda logistik menecment çalışır ki, qiymət üzrə marketinq strategiyasını reallaşdırmaq mümkün olmayan məqsəd bazarlarının konkret seqmentində məhsul satışı həcmini artırsın. Belə bir halın yaranması -qiymət üzrə marketinq strategiyasının reallaşdırılmasının qeyri - mümkünlüyü hər şeydən əvvəl mövsümlə əlaqədar olaraq tələbin tez – tez dəyişməsidir. Bu da öz növbəsində ehtiyatların idarəedilməsi sahəsində (məsələn, xüsusi mövsümü ehtiyatların yaranması) əlavə logistik qərarların qəbul edilməsini obyektiv zəruriyyətə çevirir.

Marketinq və logistikanın maraqlarının qarışılıqlı formada kəsişdiyi sferalardan biri də firmanın marketinq strategiyası ilə müəyyənləşən məhsulların xarakteristikası və hər şeydən əvvəl məhsul çeşidi hesab olunur. Hazır məhsulların çeşid xarakteristikası bölüşdürmə şəbəkələrində logis­tik kanalların strukturasına, ehtiyatların səviyyəsinə, nəqliyyat vasitələ­rinin növünə və nəqletmə üsullarına birbaşa təsir göstərir. İstər istehsal sferasında, istərsə də tədavül sferasının bu və ya digər mərhələsində yeni məhsul çeşidinin hazırlanması və ya yeni qablaşdırıcı taraların tətbiqi logistik kanalların strukturunu və ya nəqletmə üsullarını tam formada dəyişdirə bilər və bu da logistik menecmentlə mütləq razılaşdırılmalıdır.

Məhsul çeşidinin dəyişdirilməsi və ya yenisinin formalaşması, habelə bununla bağlı hazır məhsulun fiziki xarakteristikasının da dəyişməsi ayrı - ayrı mərhələlərdə logistik yüklər üzərində aparılan əməliyyatlara təsir edir. Bu təsir mahiyyət etibarı ilə yeni məhsul çeşidinin qabarit ölçülərinə müvafiq olaraq yeni qablaşdırcı taraların hazırlanması, nəqletməni həyata keçirmək üçün bu ölçülərə uyğun gələn konteyner, pallet və malaltlıq- larının tətbiqi, sortlaşdırma üçün yeni texnoloжi avadanlıqlardan istifadə olun­ması, yüklərin konsolidasiya mərkəzlərində dəstləşdirilməsindən ibarətdir. Sadalanan əməliyyatların yerinə yetirilməsi logistik xərclərin yüksəlməsinə, bölüşdürmə şəbəkələrinə əlavə investisiyaların yönəldilməsinə, son nəticədə isə çeşidin yaxşılaşdırılmasından hazır məhsulun qiymətinin artmasına və gözlənilən bazar mənfəətinin azaldılmasına gətirib çıxarır.

Bu zaman məhsulların qablaşdırılması məsələsinə xüsusi diqqət yetirmək lazım gəlir. Xarici görkəminə görə istehlakçıların diqqətini cəlb edən qablaşdırıcı taralara firmanın səy göstərməsi marketinqin tələbindən doğur. Belə bir tələb artdıqca planlaşdırılmayan logistik xərclərin həcmi də artır. Qərb ölkələrində logistik menecerlər qablaşdırmanı bəzən «susan satıcı» kimi dəyər­ləndirirlər. Çünki həm topdan, həm də pərakəndə satış ticarəti səviyyəsində qablaş­dırma əhəmiyyətli rol oynamaqla satışın həcminə əsaslı təsir göstərir. Marketinq aspektindən qablaşdırmanın xarici görkəmi, cəlbediciliyi, məhsul haqqında tam informasiyalara (rəqib­lərin anoloжi məhsullarından bu məhsulu fərqləndirən əsas texniki – iqtisadi parametlər, yükləmə – boşaltma zamanı əməl olunması ciddi formada tələb olunan əməliyyatlar və s.) malik olması vacibdir. Logistik menecment üçün isə qablaşdırma hər şeydən əvvəl nəqletmə və anbarlaşdırma əməliyyatlarının yerinə yetirilməsi zamanı məhsulların ətraf mühitin mümkün neqativ təsirlərindən qorumaq baxımından əhəmiyyətlidir.

Əksər istehsalçı firmalar tərəfindən məhsulların bazara çıxarılması marketinqin mühüm funksiyalarından biri hesab edilir. İstehsalçı firmalar (müəssi­sələr) məhsulların müxtəlif mal­yeridiliş kanalları vasitəsilə bazara çıxışını təmin edən zaman reklam, hazır məhsulların nümayiş etdirilməsi, bölüşdürmə və satışın təşkili üçün kifayət həcmdə maliyyə vəsaitləri sərf edirlər. Adətən marketinq üzrə mütəxəssislər hazır məhsul­ların bazara çıxış strategiyasını iki baza: «dartma» və «itələmə» kateqoriyasına bölürlər. Bu kateqoriyalar hazır məhsullar üzrə logistik bölgü kanallarında mövcud olan rəqabət və onun səviyyəsi ilə əlaqədardır. Məhsul istehsal edən firmalar tez – tez özlərinin (firmanın) xüsusi bölüşdürmə şəbəkələrinin yaradılması və ya hazır məhsulların reallaş­dırılması üçün logistik vasitəçilərin (topdan və pərakəndə satış ticarəti) xidmət­lərindən istifadə etmək dilemması ilə qarşılaşırlar. Aydındır ki, xüsusi bölüş­dür­mə şəbəkələrinin yaradılması böyük həcmdə investisiya tələb etməklə bərabər satış bazarına və satışın həcminə tam nəzarət etməyə imkan verir. Logistik vasitəçilərin xidmətindən istifadə olunmasını nəzərdə tutan ikinci halda isə çəkilən məsrəflər nə qədər az olsa da satış bazarına tam və ya qismən nəzarət etmək mümkün olmur. Buna görə də topdan satış vasitəçiləri tərəfin­dən istifadə olunan bölüşdürmə kanalları hazır məhsul istehsalçıları arasında hər dəfə rəqabət obyektinə çevrilir.

Bölgü kanallarının köməkliyilə «dartma» (pull strategy) marketinq strategiyası adətən məhsulların satış həcmini artırmaq, istehlak­çıları həvəsləndirmək, onlarda bu məhsullara qarşı motivasiya yaratmaq üçün istehsalçı firmaların özləri tərəfindən kütləvi informasiya vasitələrində geniş miqyaslı reklam kompaniyala­rının aparılmasını nəzərdə tutur. Reklam istehlakçıların istehsalçı firmalardan (müəssisələrdən), topdan və ya pərakəndə satış ticarətilə məşğul olan vasitəçi strukturlardan ala biləcəyi məhsul­lara tələbi stimullaşdırır. Bu zaman sifariş paketinə müvafiq olaraq istehlakıların bu tələbi məhsulların fiziki bölüşdürülməsi kanallarının səviyyəsinə uyğun formada pərakəndə satış şəbəkəsinə, oradan topdansatış strukturlarına, sonuncu mərhələdə isə istehsalçı firmalara ünvanlanır. Beləliklə, reklam tədbirlərinin həyata keçirilməsi nəticəsində satışı stimullaşdırılan məhsulların istehsalçı firmadan (müəssisədən) müxtəlif bölgü kanalları vasitəsilə son istehlakçılara çatdırılması üçün bu və ya digər dərəcədə «dartma» qapalı sistemi formalaşır. Bu zaman bölgü kanallarının belə «dartma» qapalı sisteminə (strategiyasına) aid olub – olmamasından asılı olmayaraq bölüş- dürmə şəbəkələ­rində bir qayda olaraq böyük həcmdə hazır məhsul ehtiyatının yaradılmasına bir o qədər də ehtiyac olmur.

«İtələmə» (push strategy) strategiyasının əsasını topdan və pərakən­dəsatış ticarətini həyata keçirən vasitəçi strukturlarla hazır məhsul istehsal- çıla­rı arasında kooperasiya əlaqələri təşkil edir. Məqsəd bazarı və ya onun konkret seqmenti üçün nəzərdə tutulan hazır məhsullar istehsalçı firmalar (müəssisələr) tərəfin­dən tələbin stimullaşdırılması formasından və ya dərəcəsindən demək olar ki, asılı olmayaraq istehsal sferasından (sahələ-rindən) tədavül sferasına (vasitəçilərin bölgü kanal­larına) «itələnir». Bu zaman məhsulların reklam olunması ilə əlaqədar tədbirləri (reklam xərclərini) vasitəçi strukturlar müstəqil formada, bəzi hallarda isə istehsalçı firmalarla (müəssisə­lərlə) birlikdə aparırlar (çəkirlər). Çox vaxt alıcılar üçün xüsusi güzəştlər müəyyənləşdirmək və ya pərakəndə satış ticarəti şəbəkələrində əlavə hazır məhsul ehtiyatı yaratmaqla istehsalçı firmalar məhsulların bazara çıxışı və satışını həvəsləndirirlər. Qeyd olunan strategiyada əsas məqsəd ağırlıq mərkəzi topdan və pərakəndə satış ticarəti şəbəkələrində yerləşən hazır məhsul ehtiyatını tənzimləməkdən ibarətdir

Logistik nöqteyi – nəzərdən baxılan hər bir strategiya prinsip etibarı ilə fərqli xüsusiyyətlərə malikdir. Buna görə də burada nəqletmə, anbar­laşdırma və ehtiyatların idarəedilməsi kimi müxtəlif funksiyalara xüsusi diqqət yönəldildiyindən logistik menecment logistik kanallarda böyük həcmdə hazır məhsul ehtiyatı yaratmağa meyilli olan «itələmə» strategiyasına daha çox üstünlük verir. Lakin bu strategiya bir tərəfdən böyük həcmdə maliyyə vəsaitlərinin müxtəlif bölgü kanallarında əmtəəlik məhsul ehtiyatı formasında dondurulması baxımdan optimal hesab edilməsədə, digər tərəfdən logistik menecment qarşısında çoxlu sayda problemlər yaradan, tələbi həvəsləndirməyə o qədər də səy göstərməyən «dartma» sistemi ilə müqayisədə olduqca əlverişlidir. Odur ki, bölüşdürmə şəbəkələrində strateжi marketinq və logistik planları mütəmadi olaraq əlaqələndirmək lazım gəlir.

«Yer» parametrinə görə marketinq və logistika arasında qarşılıqlı əlaqə xarakter baxımından istehsal olunan böyük həcmli hazır məhsul kütləsi üçün satış nöqtəsinin seçilməsindən ibarətdir. Marketinq aspektindən bu problem ya müstəqil və ya qeyri – müstəqil vasitəçi strukturların köməkliyi ilə, ya da xüsusi satış şəbəkəsi yaratmaqla aradan qaldırılır. Bu zaman marketoloqlar əlverişli hesab edilən «yerin» seçilməsi haqqında qərarla­rın qəbuluna bölgü kanalları haqqında qərarların qəbul edilməsinə nisbətən daha çox üstünlük verirlər. Logistik menecment baxımın­dan isə belə bir qərarların qəbulu logistik sistemin səmərəliliyinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərə bilər. Məsələn, bazar konyukturası haqqında geniş informasiyalara malik olan topdansatış vasitəçilərilə yalnız kontaktda olan istehsalçı firmalar hazır məhsulların bölüşdürülməsi və satışı ilə bağlı logistik problemlərlə üzləş­mir­lər. Məqsədləri geniş nomenklaturalı məhsul istehsal etmək, istehsalı modern­ləş­dir­mək­dən ibarət olan istehsalçı firmaları məhsul­ların bazar həlli az maraqlandırır. Çünki bu missiyanı yerinə yetirən topdan­satış strukturları istehlak­çılardan sifariş paketlərini qəbul edir, istehsalçı firmalardan böyük həcmdə məhsul partiyalarını alır, və pərakəndə ticarət şəbəkələrindən (riteylerlərdən) fərqli olaraq anbar şəbəkələrində ehtiyatları stabil və səmərəli idarə edir. Burada əhəmiyyət kəsb edən mühüm məqam ondan ibarətdir ki, istehsalçı firmaların belə bir halda məhsulların nəqledilməsinə çəkdikləri məsrəf­lərin həcmi minimum səviyyədə olur.

4.6. BİZNESİN DİGƏR SAHƏLƏRİ İLƏ LOGİSTİKANIN QARŞILIQLI ƏLAQƏSİ

Firmadaxili səviyyədə biznesi təşkil etmək üçün logistik menecment­lə logistikanın açar və təminedici funksiyaları arasında qarşılıqlı əlaqələr və onların xarakterik cəhətləri mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu zaman marketinq nöqteyi – nəzərindən logistika ilə istehsal arasında qarşılıqlı əlaqələr (qərb ölkələrində əməli menecment adlanır) mahiyyəti baxımından təyinedici rola malikdir. Ona görə də bu qarışılıqlı əlaqələr iki: istehsaldaxili (texnoloжi proseslərin yerinə yetirilməsi üçün material resursları, bitməmiş istehsal, hazır məhsul ehtiyatının idarə edilməsi, firmanın struktur bölmələrində material resurslarına cari və potensial sifarişlərin təşkili proseduru, texnoloжi nəqliyyatın və anbar təsərrüfatının idarəedilməsi və s.) və xarici logistik (istehsal yerlərinin material resursları ilə təchiz edilməsində və hazır məhsulların satışı zamanı açar logistik funksiyaların idarəedilməsi) aspektdən təhlil edil­məlidir.

İstehsaldaxili logistika ilə əməli menecment arasında klassik qarşılıqlı əlaqənin xarakterik cəhəti istehsal dövrünün uzunluğundan (lead –time) ibarətdir. İstehsal dövrünün (istehsal – texnoloжi tskilin) qısaldılması o firmalar üçün istehsaldaxili logistikanın başlıca vəzifəsi hesab edilir ki, onlar «dəqiq vaxtında», «tez reaksiya vermək», «istehsal» və s. kimi müasir logistik konsepsiyalardan istifadə edirlər. Digər tərəfdən onu da nəzərə almaq lazımdır ki, firmanın bölüşdürmə şəbəkələrində lazımı həcmdə hazır məhsul ehtiyatının yaranması nəticəsində istehsal dövrünün uzunluğunun qısaldıl-masını sürətləndirməyə ehtiyac olmur və ya onu gücləndirmək lazım gəlmir. Beləliklə, istehsaldaxili və xarici logistika arasında üzvi əlaqələr meydana çıxır.

Müasir bazar ənənələri həm istehsal, həm də satış sferasında digər amillərlə bərabər v a x t amilinin də güclənməsinə gətirib çıxarıb. Hazır məhsulların tədavül kanallarından ötüb keçməsi həm istehsalçıların, həm də bazara malyeridilişini təşkil edən logistik vasitəçilərin böyük maliyyə vəsaitləri və vaxt sərfi hesabına başa gəlir. İstehsal sahələrində məhsul istehsalına çəkilən vaxt məsrəfi, bu məhsulların müxtəlif səviyyəli satış kanalları vasitəsilə reallaşmasına çəkilən vaxt məsrəfindən olduqca azdır. İstehsal sferasında vaxt sərfi ona görə azlıq təşkil edir ki, əksər firmalar hazır məhsulun hazırlanması üçün eyni müasir çevik avtomatlaş­-dırılmış və robotlaşdırılmış istehsal texnologiyalarından istifadə edirlər. Bu da istehsal sahələrinin manevr etmək imkanlarını bölüşdürmə sferasına nisbətən artırır. Digər tərəfdən istehsal dövrünün uzunluğunun qısaldılması üçün bir çox firmaların «resurslara tələbatın planlaşdırılması; KANBAN; optimal istehsal texnologiyaları» və s. sistemlərin yeni modifikasiya­larını tətbiq etməklə isteh­saldaxili mövcud mikrologistik sistemləri mütəmadi olaraq təkmilləşdirirlər.

Logistik menecmentlə operativ (əməli) menecment arasında qarşılıqlı əlaqə, onların qarşılıqlı fəaliyyəti hər şeydən əvvəl istehsal edilən hazır məhsullara mövsümü tələbatın aşkar edilməsi və bu xarakterli tələbin uçota alınması problemindən ibarətdir. Aydındır ki, müasir elmi metodlardan nə səviyyədə istifadə olunsa da belə bir tələbin əvvəlcədən proqnozlaş­dırılması (müəyyənləşdirilməsi) həmişə mümkün olmur. Odur ki, istehsalçı firmalar faktiki satış həcminin itirilməsindən özlərini sığortalaş­dırmaq üçün hazır məhsul istehsalı həcmini artırmağa səy göstərirlər. Bu da öz növbəsində həm istehsalçılarda, həm də bölüşdürmə şəbəkələrində hazır məhsullar və onların istehsalı üçün zəruri hesab edilən ayrı-ayrı ünsürlər üzrə ehtiyatların yaradılması və saxlanmasına çəkilən məsrəflərin artmasına səbəb olur. Belə bir halda logistik menecmentin vəzifəsi hazır məhsulların mövsümi ehtiyatının yaradılması üçün istehsal və bölüşdürmə şəbəkələrində ümumi məsərfləri optimalaş­dırmaqdan ibarətdir.

İstehsal üçün material resurslarının tədarükatının idarə edilməsi kimi logistik funksiya böyük əhəmiyyət daşıyır. Tədarükatın idarəedilməsinə müasir yanaşma «dəqiq vaxtında» konsepsiyasına və istehsalçılarda (məhsul­göndə­rənlərdə) yaradılan material resursları üzrə ehtiyatların səviyyəsinin minimum­laşdırılmasına əsaslanır. Material resurslarının vaxtında sifariş verilmə­məsi, tədarükat bazarlarının və bu bazarlarda potensial məhsulgön­dərənlərin məqsə­sədyönlü seçilməməsi, material resurslarının tələb olunan vaxtda və zəruri kəmiyyətdə (keyfiyyətdə) istehsal yerlərinə çatdırılma­ması, istehsal sahələrində zə­manətli (sığorta) ehtiyatının yaradılmaması istehsal tsiklində fasilələrin əmələ gəlməsinə, istehsal güclərinin tam yüklənməməsinə imkan verir və məhsulun maya dəyərini artırır. Bir sıra qərb firmalarında əldə edilməsi isteh­salçı firma üçün mürəkkəblik yaradan bəzi növ material resursları üzrə eh­tiyatların zəruri səviyyəsinin təmin edilməsinə görə cavabdehlik məsu­liyyəti tədarükatla məşğul olan firmadan kənar logistik menecerlərə həvalə edilir. Bu isə logistik cavabdehlik üzrə mövcud sərhədlərin genişlənməsi deməkdir.

Logistika ilə operativ (əməli) menecment arasında qarşılıqlı əlaqənin digər formasını hazır məhsulların qablaşdırılması məsələsi təşkil edir. Bu zaman marketinq və logistika arasında qarşılıqlı əlaqədən fərqli olaraq qablaşdırma prosesinin özünə, habelə qablaşdırmanın yerinə yetirilməsi üçün lazım olan taraların istehsalına logistik yanaşma hər şeydən əvvəl əmtəəlik məhsulları ətraf mühitin neqativ təsirlərindən qorumaq, məhsulların istehlak xassələrini qoruyub saxlamaq, məhsulların anbarlaşdırılması, nəql­edilməsi və istehlakı prosesini sadələşdirmək, bazar seqmentasiyasına və satış kanal­larına təsir etmək, yeni məhsul və ya onun obrazının yaradılmasına təsir göstərmək, satış üçün optimal vahidləri (həcm və çəki) yaratmaqdan ibarətdir.

İqtisadiyyatın müasir inkişaf səviyyəsində (o, cümlədən qlobal planda) logistika ilə istehsal arasında qarşılıqlı əlaqənin mahiyyətində: «hazır məhsul üçün lazım olan ünsürləri istehsal etməli və ya almalı?» kimi mühüm əhəmiyyət kəsb edən məsələnin həlli durur. Hazır məhsulların müxtəlif səviyyəli bölgü kanallarında fiziki bölüşdürül­məsinə çəkilən məsrəflərin böyük olmasını nəzərə alaraq əvvələr istehlakçılar üçün məhsul istehsal edən əksər firmalar belə hesab edirdilər ki, hal – hazırda bazarın tələb etdiyi əmtəəlik məhsulların komponentlərini - ünsürlərini hazırlamaq və bu komponentləri vasitəçilik missiyasını yerinə – yetirən topdansatış firmalarına satmaq daha əlverişlidir. Belə bir halda xarici logistikanın (marketinq və satışın) istehsala (daxili logistikaya) təsir dərəcəsi firmanın istehsal bölmələ­ri­nin (yığım) müəyyən zonalarda yerləşdiril­məsi və ya satış sistemləri (hazır məhsul anbarlarının istehlakçılar üçün əlverişli ərazidə yerləşdirilməsi; nəqletmə üsulları və vasitələri; məhsulların anbarlaşdırılması və ya saxlanması prosedurü; hazır məhsul ehtiyatlarının idarəedilməsi və s.) kimi məsələr haqqında xüsusi qərarların qəbul edilməsi səviyyəsindən asılıdır.

Sərt rəqabətlə xarakterizə olunan müasir biznesdə logistikanın başlıca rolu istehlakçılara servis xidmətinin (son istehlakçıları məhsul daşımalar üzrə xidmətlərlə təmin etmək, hazır məhsul istehlakçıları üçün satışdan əvvəl və sonrakı servis xidmətlər kompleksini həyata keçirmək) göstəril­məsindən ibarətdir. Bu mənada hətta qərbdə «logistik servis» anlayışından da istifadə olunur. Servis qərb firmalarının marketinq üzrə strategiyalarında həlledici elementlərindən biri olmaqla marketinq və logistika arasında qarşılıqlı əlaqələri gücləndirir. Tam dəyər silsiləsinin formalaşmasında servis əsas rol oynayır. Belə ki, sərt rəqabət şəraitində servis xidmətinin səviyyəsi son nəticədə istehlakçılar üçün başlıca arqument hesab edilir. Müasir iqtisadi şəraitdə servis sahəsində rəqabət üstünlüklərinə nail olunması ilk növbədə istehlak-çılara geniş çeşidli servis xidmətlərinin göstərilməsi (məhsulların bazara çıxışının təmin edilməsi, nəqletmə, təmir, məhsul istehlakçılarının ehtiyat hissələri ilə təchizatı, istehsal vasitələrinə texniki qulluğun yerinə yetirilməsi, istifadəyə yararlı olmayan məhsulların geri qaytarılmasına zəmanətin verilməsi və s.) və xidmət səviyyəsinin yüksəldilməsi nəticəsində təmin edilir. Servisin sadalanan bu funksiyaları logistik menecmentin birbaşa obyektləridir. Logistik menecment məhsul daşımaların keyfiyyətinə və etibarlığına (yüklərin kəmiyyət və keyfiyyət parametrləri üzrə tam saxlanması, tələb olunan yerdə və vaxtda məhsulların çatdırılması) zəmanət verməli, mümkün təsərrüfat risklərini sığor­talamalı, istehsal yerlərinin lazımi ehtiyat hissələrilə təchiz edilməsində mövcud səviyyəni qoruyub saxlamalı, aşkar edilmiş qüsurlara görə istehlak­çıların məhsullardan imtina etdiyi hallarda bu məhsulların təcili geri qay­tarılmasını həyata keçirməlidir. Bundan başqa, logistik menecment servis baza­rının tələbını proqnozlaşdırmalı və buna uyğun öz taktikasını forma­laş­dırmalıdır. Servisin təşkili zamanı firmaların logistik mövqeyi servis xidmətinin istehlakçılara çatdırılması və satışdan sonrakı servis xidmətinin təşkili üzrə effektiv sistemin qurulması və tətbiqindən ibarətdir.

Firmanın bütün, o cümlədən logistik funksiyalarının həyata keçirilməsi bu və ya digər dərəcədə heyətin idarəedilməsilə əlaqədardır. Burada söhbət əsasən firmanın bütün struktur bölmələrində, o cümlədən logistik sistemin həlqələrində çalışan heyətin- personalın seçilməsi, yerləşdirilməsi, öyrə­dil­­­məsi, təkmilləşdirilməsi, habelə maddi və mənəvi həvəsləndirilməsindən gedir.Bu mənada logistik menecmentin ali səviyyəsində strateжi problemləri müəy­yənləşdirə bilən, firmanın logisik missiyası tərəfindən qoyulan məqsəd­lərin reallaşdırılması üçün logistik sistemin bütün həlqələrini əlaqələndirməyi bacaran kadrların (məsələn,logistka şöbəsinin müdiri, inteqral logisik menec­ment) seçilməsi və yerləşdirilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Logistikanın investisiya və innovasiya menecmentilə qarşılıqlı fəaliyyəti firmanın texniki və texnoloжi siyasəti sahəsində qarşılıqlı iqtisadi maraqların sferasını müəyyənləşdirir. İstehsal tsiklinin uzunluğunun və hazır məhsulun fiziki – kimyəvi xassələrinin dəyişilməsilə nəticələn qabaqcıl istehsal texno­giyalarının əldə edilməsinə yönəldilən investisiya siyasəti logistik menecment qarşısında istehsalın əlavə material resursları ilə təmin edilməsi, istehsaldaxili logistik funksiyaların dəyişilməsi, satış zamanı əlavə logistik xidmətlərin göstərilməsi və s. ilə əlaqədar yeni problemlər qoyur. Digər tərəfdən isə müasir nəqliyyat və kommunikasiya vasitələrinin, hesablama texnikasının əldə edilməsi, habelə anbar avadanlıq­larının yeniləş­dirilməsi və yüklərin emalı üzrə yeni avadanlıqların alınması məqsədinə xidmət edən investisiya vəsaitləri logistik menecmentə səmərəli qərarların qəbul edilməsi üçün geniş imkanlar yaradır.

Logistikanın firmanın infrastruktu ilə qarşılıqlı əlaqəsi logistika ilə ümumi menecment, maliyyə, planlaşdırma, mühasibat uçotu və audit, keyfiy­yətin idarəedilməsi və s. bu kimi funksional sferalar arasında münasibətləri özündə birləşdirir. Firmadaxili strateжi, taktiki və operativ planlaşdırmada logistik planlaşdırmaya xüsusi önəm verilir. Bu zaman planlaşdırma bütün səviyyələrdə firma tərəfindən layihələşdirilən logistik sistemlər çərçivəsində bütün funksiyaları (logistik) əhatə edir.

Logistikanın menecmetin digər bir sahəsi – maliyyə menecmenti ilə qarşılıqlı əlaqəsi hər şeydən əvvəl firmanın dövriyə kapitalının həcmi və dövr sürətində təzahür edir. Belə ki, dövriyyə kapitalının böyük bir hissəsini material resursları və hazır məhsulların ehtiyat formasında dondurulan pul vəsaitələri təşkil edir. Buna görə də firmanın logistik menecmentinin yerinə yetirdiyi vacib funksiya ehtiyatların səviyyəsinin azaldılması ilə dövriyyə kapitalının dövr sürətinə birbaşa təsir göstərən müvafiq logistik qərarların qəbul edilməsindən ibarətdir. İstər istehsal, istərsə də əmtəəlik ehtiyatları optimal idarə etməklə onların səviyyəsinə müxtəlif metodlarla nəzarət işi həyata keçirilir və bu da nəticə etibarı ilə dövriyyə kapitalının dövr sürətini artırır. Azad olunan maliyyə vəsaitləri isə istehsal və ya xidmət sahələrini maliyyələşdirmək üçün istifadə olunur.

Qarşılıqlı əlaqənin digər mühüm aspekti ümumi məsrəflər konsepsiyasına aid edilir. Xarici logistik kanallarda transaksiyon xərclər firmadaxili logistik xərclərlə eyniyyət təşkil edir, bəzi hallarda isə hazır məhsulun maya dəyərindən yüksək olur. Buna görə də maliyyə menecmenti logistik menecmentlə birlikdə bütün səylərini material resurslarının tədarükatı və hazır məhsulun satışı ilə bağlı transaksiyon xərclərin azaldılması yollarının, mənbələrinin (məsələn, optimal nəqletmə marşrutları və vasitələrinin seçilməsi, əlverişli tədarükat və satış bazarlarının müəyyənləş­dirilməsi, tələb olunan həcmdə ehtiyatların yaradılması və s.) axtarılması istiqamətində səfərbər etməlidirlər.

Mahiyyət baxımından maliyyə menecmentinə yaxın olan və ondan bir sıra spesifik xüsusiyyətlərinə görə fərqlənən digər bir cəhət isə logistika ilə firmanın mövcud mühasibat uçotu və hesabat sistemi arasındakı qarşılıqlı əlaqədən ibarətdir. Qeyd edildiyi kimi bu sistem əvvələr tam logistik xərcləri tərkibcə müəyyənləşdirməyə qadir olmadığından dünya təsərrüfat sistemində logistikanın inkişafına bir növ maneələr yaradırdı. Bazar iqtisadiyyatı yolu ilə inkişaf etmiş konkret bir ölkədə uçotun standart tələbləri baxımından firmanın mühasibat uçotu sistemi və hesabatlığı adekvat idaretmə qərarlarının qəbul edilməsi üçün logistik kanallar və ya dövrələrdə yaranan əsas xərc ünsürlərinin aşkar edilməsi, təhlili və onlara nəzarətin aparılmasına imkan verməlidir.

Beləliklə, logistika təchizat, istehsal, marketinq, bölüşdürmə və satışın təşkili kimi firmanın baza funksiyaları arasında qarşılıqlı əlaqələrə vəhdət halında yanaşmaq və bu əlaqələri yaxşılaşdırmaq üçün həm aktiv, həm də inteqrativ potensiala malikdir. Məsələn, marketinq informasiya­la­rını forma­laşdıran zaman logistik menecment istehsala təsir edir, istehsal – texniki tsikli optimallaşdırır və məhsulların xarakteristikasını yaxşılaşdırır. Təchizat, istehsal və satış mərhələlərində material resursları və hazır məhsul ehtiyatlarının rasional idarə edilməsini həyata keçirən logistika ümumi məsrəfləri azaldır, hazır məhsulun qiymətini aşağı salır və nəticədə firmanın bazardakı strateжi mövqeyini möhkəmləndirir. Logistik menecment marketinq tədqiqatlarının apa­rılması nəticəsində satışın pronozlaşdırılan həcminə uyğun olaraq material resurs­larının tədarükat həcmilə hazır məhsulun istehsal həcmi arasında funk­sional əlaqələrin səmərəliliyinə təminat verir.



Deməli, logistik menecment firmanın bazar dayanıqlığına imkan yarat­maqla marketinq, istehsal və maliyyə arasında qarşıdurma hallarını aradan qal­dırır və firma səviyyəsində qəbul edilən qərarları optimallaşdırır.
1   2   3   4   5   6


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə