Fənn: Maliyyə Kafedra müdiri: Fakultə: Maliyyə-kredit İxtisas: Maliyyə Qrup: 642a kurs: 4 baki 2007 plan




Yüklə 229.21 Kb.
səhifə1/3
tarix20.04.2016
ölçüsü229.21 Kb.
  1   2   3
AZƏRBAVCAN RESPUBLİKASI TƏHSİL NAZİRLİYİ

AZƏRBAYCAN DÖVLƏT İQTISAD UNİVERSİTETI


KURS İŞI
Mövzu: Qiymətli kağızlar bazarı
Adı: Vüsal

Soyadı: Bayramov

Atasının adı: Mayıl

Elmi rəhbər:

Kafedra: Maliyyə

Fənn: Maliyyə

Kafedra müdiri:

Fakultə: Maliyyə-kredit

İxtisas: Maliyyə

Qrup: 642A

Kurs: 4
BAKI 2007

PLAN
GİRİŞ
l. Qiymətli kağlzlar bazarı mahiyyəti və strukturu

  1. Qiymətli kağızlar bazarının iştirakçıları və onun idarə olunması

  2. Azərbaycanda qiymətli kağızlar bazarının formalaşma xüsusiyyətləri, inkişafı və onun dünya maliyyə bazarına inteqrasiyası problemləri


NƏTİCƏ

ƏDƏBİYYAT

GİRİŞ

Azərbaycan Respublikası bazar iqtisadiyyatına keçid dövrünü yaşayır. Bu dövr ərzində səhmdar dövlət müəssisələri səhmdar cəmiyyətlərinə çevrilərək özəlləş­dirilir. Özəlləşdirilməsi mühüm olmayan müəssisələrin bir çoxları isə müqavilə əsasında məqsədli müqaviləyə çevrilir. Eyni zamanda səhmdar cəmiyyəti forma­sın­da müstəqil müəssisə və şirkətlər yaradılır, müştərək işlər görülür. Xarici investorlar Azərbaycan iqtisadiyyatına sərmayə qoyuluşunu həyata keçirir.

İnvestisiya qoyuluşu üçün neft və qaz hasilatında daha dolğun şəkildə fəaliyyət göstərirlər. Bu sahələrin inkişafı tədricən iqtisadiyyatın digər sahələrinin inkişafına səbəb olacaq. Artıq Azərbaycanda müxtəlif təsərrüfat subyektləri, xarici şirkətlər və təsərrüfat orqanları öz qiymətli kağızlarını buraxir və birja ticarətinə çıxarırlar. Bunun əsas şərt tənzimləmə və stimullaşdirma vasitəsi olan hüquqi və qanunvericilik bazasının yaradılmasıdır. Bu sahədə bir sıra mühüm işlər görülmüşdür. 1991-ci ildə, təşkil olunan Bakı Qiymətli Kağızlar Birjası Azərbaycan Respublikasının yeni yaranan qiymətli kağızlar bazarında ilk birja oldu. "Dövlət qısamüddətli istiqrazların buraxılması haqqında" Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin qərarı tətbiq edildikdən sonra dövlət qiymətli kağızlar bazarı fəaliyyətə başlamışdır. Eyni zamanda qiymətli kağızlar bazarının qanunvericilik bazası kimi çıxış edə biləcək "Qiymətli kağızlar haqqında" və "Səhmdar cəmiyyətləri haqqında" qanunlar qəbul olunmuşdur. Bütün bunlarla yanaşı respublikada qiymətli kağızların buraxılması və ona nəzarət edilməsi, buraxılan qiymətli kağızların qeydiyyata alınması, qiymətli kağızların buraxılması üçün lisenziyanın verilməsi və ən nəhayət qiymətli kağızlar bazarının dövlət tərəfindən tənzimlənməsi funksiyasını özündə birləşdirən dövlət iqtisadi idarəetmə orqanı olan Azərbaycan Respublikası Presidenti Yanında Qiymətli Kağızlar Üzrə Dövlət Komitəsi yaradılmışdır.

Qiymətli kağizlar bazarı qiymətli kağızların özü onların müxtəlif təhsisatı və məqsədli aspektləri bu sahədəki mövcud problemlərin daim araşdırılmasını tələb edir. Qiymətli kağızlar və fond bazarı bütün növ müəssisələrin fəaljyyətinin, iqtisadiyyatın müxtəlif sferalarının dövlət və beynəlxalq əməkdaşlığın mühüm maliyyələşdirmə mənbələridir. Dövlət və kooperativ istiqraz vərəqələrinin, səhmlərin, veksellərin və digər qiymətli kağızların buraxılması, yerləşdirilməsi, alqı-satqı mexanizminin vasitəsilə ictimai təkrar istehsalın bütün sferalarının genişləndirilməsi üçün zəruri olan investisiya mənbələri formalaşdırılır. Azərbaycanda iri həcmli investisiyalara kəskin ehtiyac vardır. Artıq ona görə də respublikaya sivil fond birjası lazımdır. Əlavə olaraq onu da qeyd edək ki, dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi ilə əlaqədar bütün əlverişli şərait də yaranmışdır. Qiymətli kağızlar da məhz bir şeydən əvvəl müəssisələrin maliyyə resurslarını və əhalinin əmanətlərini cəlb etmək və ondan daha səmərəli istifadə etmək məqsədllə buraxılır. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, müntəzəm fəaliyyət göstərən qiymətli kağızlar bazarının köməyilə vəsaitləri sahələr arasında çevik şəkildə yenidən bölüşdürmək onları elmi-texniki tərəqqinin daha perspektiv istiqamətlərdə təmərküzləşdirmək daha doğrusu xalq təsərrüfatında struktur irəliləyişlərinin sürətləndirilməsinə və optimallaşdırılmasına kömək etmək olar. Fond bazarının fəaliyyət göstərməsinin dünya təcrübəsindən sözsüz ki, Azərbaycanda az istifadə olunmalıdır. Lakin bu mexaniki köçürmə xarakteri daşımamalıdır çünki, hər bir ölkənin özünəməxsus xüsusiyyətləri vardır. Azərbaycanda bu xüsusiyyətlər özünü göstərir. Struktur islahatların mühüm istiqaməti kimi özəlləşdirmə hazırda respublikamızda sürətli həyata keçirilir. Kiçik müəssisələrin özəlləşdirmə prosesi artıq başa çatmış, orta və iri müəssisələrin özəlləşdirilməsi başa çatmaq üzrədir.

Özəlləşdirmə həyata keçirməklə ölkədə qeyri-dövlət qiymətli kağızlar bazarının formalaşmasına nail olmaq mümkündür. Bu, bazar bir qayda olaraq müəssisələrin. Eləcə də bankların təsərrüfat əməliyyatlarının maliyyələş­diril­məsi­nin əlavə mənbəyi kimi çıxış edir.

1. Qiymətli kağızlar bazarı mahiyyəti və strukturu

Bazar- tərkibində bir tərəfdən əmtəə və xidmətlər bazarı, digər tərəfdən isə resurslar bazarını birləşdirən mürəkkəb çoxfunksiyalı anlayışdır. Bu bazarların qarşılıqlı təsiri kredit xassəlidir və sistemin əsas hissəsi olan-dövtetin iqtisadi mexanizmini müəyyənləşdirir.

Bazar iqtisadi maliyyə vəsaitlərinin istifadəsində potensial imkanlar tələb edir ki, bunun da mənbəyi maliyyə bazarıdır. Maliyyə bazarı-daim hərəkətdə olan bütün pul ehtiyyatlarının yekunudur (iqtisadi subyektlərin tələb və təklifə dəyişkən münasibətlərinin təsiri altında bölgü və yenidən bölgü zamanı).

Maliyyə bazarının quruluşu haqqında tam həmrəylik yoxdur. Bəzilərinin fikrinçə maliyyə bazarı qarşılıqlı əlaqədə olan 3 bazardan ibarətdir: qişamüddətli ödəmə vasitəsi funksiyasını yerinə yetirən nəğd pullar bazarı, kreditləri ssuda kapitalı bazarı, qiymətli kağızlar bazarı.

Digərlərinin fikrincə isə maliyyə bazarının tərkibinə yuxarıda sadalanan bərk kreditlər ssuda kapitalı bazarı, qiymətli kağızlar bazarı və valyuta bazarları daxildir. Pullar bazarı- tədavüldə olan nəğd pulların və nəğdsız pul vəsaitlərinin yekunudur. İnfilyasiya prosesinin təsiri altında kəskin böhran vəziyyətində fəaliyyət göstərir.

Borc kapitalı bazarı-qısamüddətli və uzunmüddətli kreditlər bazarıdır. Müasir dövrdə kreditlər kommersiya bankları tərəfindən qısamüddətə və etibarlı təminat şərti ilə verilir. Qısamüddətli kreditlər bankın müflisləşməsinin ilkin zəminidir, yəni böhran şəraiti maliyyə bazarının bu seqmenti üçün də xasdır.

Qiymətli kağızlar bazarı-maliyyə bazarının əsas hissəsidir, alqı satqısını təmin etmək üçün fəaliyyət göstərir. Qiymətli kağızlar bazarı kapital formasından istehsal formasına keçməsinə kömək edir. О bank kredit sistemini tamamlayır və onunla qaşlılıqlı əlaqədə fəaliyyət göstərlr. Ümumi şəkildə qiymətli kağızlar bazarı- iştirakçıların qiymətli kağızlar buraxılışı və tədavül zamanı yaranan iqtisadi münasibətlərin əsası kimi qiymətləndirmək olar. Bütün qiymətli kağızların pul kapitalından törəmədiyini nəzərə alaraq qiymçətli kağızlar bazarını bütövlükdə maliyyə bazarına aid etmək düzgün olmäzdı. О halda ki, qiymətli kağızlar bazarı kapitala olduğu kimi pula əsaslanır, fond bazar adlanır, məhz bu keyfiyyətdə о maliyyə bazarının əsas tərkib hissəsi kimi çıxış edir.

Qiymətli kağızlar bazarının ümumbazar funksiyalarına aiddir:



  1. Kommersiya funksiyası

  2. Qiymət funksiyası

  3. İnformasiya funksiyası

  4. Tənzimləyici funksiya

Qiymətli kağızlar bazarının səciyyəvi funksiyalarına isə aiddir:

  1. Yenidən bölgü

  2. Maliyyə və qiymət risklərinin sığortası funksiyası

Qiymətli kağızlar bazarının əsas hissəsi müəyyən bazarda ticarətin üsuludur. Bu nöqteyi nəzərdən qiymətli kağızlar bazarının tərkibində aşağıdakı bazarları qetd etmək olar:
1. Birinci və ikind dərəcəli
2. Təşkil olunmuş və təçkil olunmamış

  1. Birja və birjadan kənar

  2. Ənənəvi və kompyuterləşdirilmiş

  3. Kassa və təcili

Kapital bazarının tərkib hissələrindən biri oları qiymətli kağızlar bazarının funksiyasını ayırmaq üçün əmtəə bazarı və maliyyə bazarı arasında kapitalın hərəkətlərinin mahiyyətini və mexanizmini müəyyənləşdirmək lazımdır. Sonuncu halda sadəcə maliyyə bazarında deyil, qiymətli kağızlar bazarında fəallyyət göstərən kapitalın problemini ayırmaq lazımdır.

İşçi qüvvəsi bazarı




Əmtəə bazarı




Kapital bazarı










Uzunmüddətli kreditlər bazarı




Qısamüddətli kreditlər bazarı




Fond bazarı və ya QKB






Sxem 1. Qiymətli kağızlar bazarının formalaşma sxemi

Bəzi hallarda qiymətli kağızlar bazarında fəaliyyət göstərən kapitalı maliyyə kapitalı kimi də təyin etmək olar. Onun dövriyyəsinin əsas forması pul-qiymətli kağızlar - pul şəklindədir.

Nəzərdən keçirdiyimiz halda maliyyə bazarında maljyyə kapitalının dövriy­yəsi alış və satış ekvivalentlərin mübadiləsidir. Belə yanaşma kapitalın ümumi formasında dəyər qanununun istifadəslni tələb edir. Maliyyə kapitalının dövriyyəsində dəyər müvazinəti qiymətli kağızlar bazarında olan rəqabətlə bazar qiymətlərinin normadan kənara çıxması ilə təmin olunur. Lakin, qiymətli kağızlar bazarı ilə bağlı olan araşdırmalarda bu normaların kənara çıxmasından ayrılmaq lazımdır.

Qiymətli kağızlar bazarının əsas funksiyalarını müəyyənləşdirməklə mahiyyətini dərk etməyə əsas verə bilər:

İnvestisiya funksiyası - geniş təkrar istehsal üçün investisiya ehtiyyatlarının bölgüsü və onların maliyyə kapitalı bazarında dövriyyəsi.

Mülkiyyətin istehsal kapitalının yenidən paylanması - iqtisadi subyektlərin davranışını iqtisadi məqsədəuyğun elementi kimi.

Risklərin yenldən paylanması - iştirakçıların növbə ilə kapitalın alış-satış yoluyla risklərin bir-birinin üzərinə götürülməsi şərti kimi.

Öhdəliklərin likvidliyinin artımı о cümlədən, dövlət öhdəliklərinin»

Beləliklə, qiymətli kağızlar bazarı kapitalın investisiya prosesinin tənzimlən­məsinin faktorudur.

Sxem 2. Fond bazarı

Qiymətli kağızları bazara daxil olması zamanından asılı olaraq onu birinci və ikinci dərəcəliyə ayırmaq olar (bax sxem 3). İlk dəfə qiymətli kağız birinci dərəcəli bazara daxil olur, burada onlar ilk alıcıları-investorlar tapır. Birinci dərəcəli bazarın ilk iştirakşıları qiymətli kağız elementləri və investorlardır. Yerləşdirmə prosesi həm vasitəşilər, həm də vasıtəçilərsiz yerinə yetirilə bilər. Və işin birinci dərəcəli bazarda elementlər, qiymətli kağızların yerləşdirilməsi yolu ilə investorların vəsaitini cəlb edirlər.

Qiymətli kağızlarla bağlı sonrakı proseslər ikinci dərəcəli bazarda həyata keçirilir. Birinci və ikinci dərəcəli bazarlarda müxtəlif proseslər baş verir. Birinci dərəcəli bazarda investorların kapitalı qiymətli kağız yerləşdirilməsi yolu ilə elementlərin əlinə düşür. İkinci dərəcəli bazarda isə pullar bir investordan digər investora keçir, satılmış qiymətli kağızlardan daxil olan vəsaitlər bu qiymətli kağızların əvvəlki sahiblərinə gəlir. Yəni ikinci dərəcəli bazarda olan əməliyyatlar elementin iştirakı olmadan baş verir və elementin proseslərə heç bir təsiri yoxdur. Element üçün buraxılan qiymətli kağızların kim tərəfindən alınmasına elə bir marağı yoxdur, onurı üçün əsas qiymətli kağızların öhdəliklən genişolmasıdır. Qiymətli kağızla sövdələşmələrin təşkili formalardan asılı olaraq təşkil edilmiş (birja) və təşkil edilməmiş (birjadan kənar) qiymətli kağızlar bazarına ayırmaq olar.

Təşkil edilmiş bazarı fon birjaları yaradır. Digər qiymətli kağız sazişləri isə təşkil edilməmiş bazarda həyata keçirillr.

Satılan qiymətli kağızların tipindən asılı olaraq pul bazarı və kapital bazarı fərqləndirilir. Pul bazarı-qısamüddətli maliyyə öhdəllkləri bazarıdır (fəaliyyət dövrü 1 ilə qədər). Kapital bazarı - fəaliyyət dövrü 1 ildən artıq olan qiymətli kağızlar bazarıdır.

Qiymətli kağızların həyat təşkili aşağıdakı fazalardan ibarətdir:



  1. Qiymətli kağızların yeni buraxılışının təşkil edilməsi

  2. Qiymətli kağızların ilkin yerləşdirilməsi (ilkin emissiya)

  3. Qiymətli kağızların tədavülü (alqı-satqı)

  4. Borc qiymətli kağızlarının ödənilməsi

Qiymətli kağızların emissiyası-təsis etmə prosesində səhmdar cəmiyyəti tərəfindən yerinə yetirilən istiqrazları, səhmlərin və b. maliyyə alətlərinin tədavülə buraxılmasıdır.

Qiymətli kağızların ilkin emisiyası-birinci sahib investorlara emitent tərəfin­dən qiymətli kağızların satışıdır. İlkin emissiya aşağıdakı formada yerinə yetirilir: qiymətli kağızların qeyri-məhdud investorlar sayı arasında açıq yerləşdirilməsi, reklam kompaniyasının keçirilməsi şərti ilə qapalı yerləşdirmə yəni, elan olunmadan heç bir reklam kompaniyası keçirilmədən səhmdar cəmiyətin təsis edilməsi zamanı səhmlərin ilkin emissiyası yalnız bağlı yerləşdirmə forması ilə həyata keçirilir.

Fond bazarı peşəkarlarının qiymətli kağızlar buraxılışının yerləşməsində iştirakı ilkin bazarda anderraytinq adlanır.

Anderraytinq-qiymətli kağızların ilkin yerləşdirilməsindən alınır. Anderrayter investisiya institutudur, emitentə ilkin yerləşdirməyə xidmət etməlidir. Anderrayterlər qiymətli kağızların şəxsi investorlara yenidən satılma üçün onların alıcıları ilə məşğul olur. Bu xidmətləri kommersiya və investisiya bankları, broker firmaları və maliyyə kompaniyaları təklif edir. Əgər qiymətli kağızların birinci dərəcəli bazarı onun ilkin sahibləri arasında qiymətli kağızların emissiyası və yerləşdirilməsidirsə, ona ikinci dərəcəli bazar qjymətli kağızların birjada və birjadan kənarda tədavülüdür, yəni, alqı-satqısıdır.

Qiymətli kağız-onun sahibinin əmlak və qeyri-əmlak hüquqlarını və bu hüquqların verilməsi imkanını müəyyən edilmiş formaya və məcburi rekvizltlərə riayət etməklə təsdiqləyən sənəddir.

Qiymətli kağızlar emissiya və qeyri-emissiya qiymətli kağızlarına bölünür.



Emissiya qiymətli kağızları-buraxılışlara yeniləşdirilən və qiymətli kağızların əldə edilməsi vaxtından asılı olmayaraq bir buraxılış daxilində hüquqlarının həyata keçirilməsinin həcmi və müddəti eyni olan qiymətli kağızlardır.

Qeyri- emissiya qiymətli kağızları-buraxılışlarla yerləşdirilməyən və qiymətli kağızlar üzrə hüquqların həyata keçirilməsinin həcmi və müddəti müxtəlif olan qiymətli kağızlardır. Qeyri- emisiya qiymətli kağızlaraına veksel, çek, depozit sertifikatları, opsion, varrant, fyuçers özəlləşdirmə pulları və bu anlayışa cavab verən qiymətli kağızların digər növləri aiddir.

Qiymətli kağızların ilkin mahiyyəti açıqlamaq üçün əlavə keyfiyyətlərə nəzər yetirmək lazımdır kl, bu keyfiyyətlərsiz sənəd qiymətli kağız statusuna aid edilə bilməz:



  1. Qiymətli kağızlar mülkiyyət titulu olan əmlak hüququnu təsdiq edən sənəddir.

  2. Qiymətli kağızlar vəsaitlərin investisiyalaşdırılmasının bir növ "şahid" rolunda çıxış edən sənəddir.

  3. Qiymətli kağızlar real aktivlərə (səhmlər, çeklər, özəlləşdirmə sənədləri, mənzum sertifikatı) olan tələbi əks etdirir.

  4. Qiymətli kağızların iqtisadi mahiyətini başa düşmək üçün vacib olan əsas məqam odur ki, qiymətli kağızlar gəlir gətirir.

Qiymətli kağızların aşağıdakı xüsusiyyətləri var: dövretmə, standartlılıq və seriyalılıq, rəsmilik, tənzimləmə və dövlət tərəfindən "tanınma", bazar likvidlik və risk.

Qiymətli kağızların nöminal bazar və emissiya qiymətləri fərqləndirilir.

Nominal qiymət formal hesab mənası daşıyır və qazanc qiymətli kağızların ilk yerləşdirilməsində satılma qiynətini bildirir. O, qiymətli kağızların gəlir gətirməsi və borc (ssuda) faizinin dərəcəsi ilə müəyyən edilir. Bazar qiyməti (kurs) qiymətli kağızların ikinci bazarda tədavülü qiymətidir. Onun həcminə bazarda tələb olunan münasibət təsir edir. Seriyalılıq - qiymətli kağızların müəyyən standart üzrə buraxılması deməkdir. Seriyalılıq standartlılıq ilə sıx bağlıdır, çünki, eyni tipli qiymətli kağızlar standart məzmun daşıyırlar. Standartlılıq qiymətli kağızları eyni tipli kütləvi mal (əmtəə) edir. Qiymətli kağızların dövriyyədə iştirakı onların alqı-satqı obyekti olmaq bacarığında deyil, həm də digər əmlak münasibətlərində iştirakıdır.


Sxem 3. Qiymətli kağızlar



Adlı emissiya qiymətli kağızları - bu qiymətli kağızlar üzrə hüquqların keçməsi və onlarda təsbit edilmiş hüquqların həyata keçirilməsi sahibinin mütləq eyniləşdirilməsini tələb edən sahibləri haqqında məlumat emitentə qiymətli kağızların sahiblərinln reyestri formasında açıqlanması olan qiymətli kağızlardır.

Təqdim edənə emissiya qiymətli kağızları - bu qiymətli kağızlar üzrə hüquqların keçməsi və onlara təsbit edilmiş hüquqların həyata keçirilməsi sahibinin eyniləşdirilməsini tələb etməyən qiymətli kağızlardır.

Emissiya qiymətli kağızlarının sənədləşdirilmiş forması - müvafiq surət sənədləşdirilmiş qiymətli kağız sertifikatı təqdim etmək əsasında və ya qiymətli kağızlar deponentə qoyulduğu halda depo hesabına olan yazının əsasında sahibi müəyyən ediləm emissiya qiymətli kağızları formasıdır.

Emissiya qiymətli kağızlarının sənədləşdirilməmiş forması - qiymətli kağızlar sahiblərinin reyestrinin aparılması sistemində yazı əsasında və depo hesabına olan yazının əsasında sahibi müəyyən edilən emissiya qiymətli kağızları formasıdır.

Qiymətli kağızların hansı sazişə görə buraxılmasından asılı olaraq buraxıl­masın­dan asılı olaraq onları fond qiymətli kağızlarına ( akslya, istiqraz vərəqələri) və ticarət qiymətli kağızlarına (kommersiya vekselləri, çeklər, girov şəhadəti) ayırmaq olar.

Fond qiymətli kağızları emissiyanın (qiymətli kağızların buraxılması) çoxluğu ilə fərqlənir və fond birjalarında fəaliyyət göstərir.

Ticarət qiymətli kağızları kommersiya istiqamətlidir. Onlar ticarət əməliy­yat­la­rının hesablanması və malların yerləşdirilmə prosesinə xidmət edir.

Emitentin hüquqi kredit və investisiya risklərinə investorlarının maraqlarının qorunmasına görə fond qiymətli kağızları 3 yerə bölünür: dövlət, bələdiyyə və qeyri-dövlət qiymətli kağızları.

Dövlət qiymətli kağızları arasında ən çox xəzlnə öhdəliyi, xəzinə vekselləri, dövlət istiqrazları və əmanət istiqrazları məşhurdur.

Bələdiyyə qiymətli kağızlarına borc öhdəliyi yerli hakimiyyət orqanları daxildir.

Qeyri-dövlət qiymətli kağızları korporativ və xüsusi maliyyə alətləri ilə göstərilir. Korporativ qiymətli kağızlarına müəssisənin, bankın borc öhdəliyi, səhmlər daxildlr. Xüsusi qiymətli kaşızlara veksel, çeklər aiddir.



Səhmlər

Səhm - onun sahibinin ( səhmdarın ) səhmdar cəmiyyətin mənfəətinin bir hissəsini divident şəklində almaq, səhmdar cəmiyyətin idarə edilməsində iştlrak etmək və o, ləğv edildikdən sonra qalan əmlakın bir hissəsini əldə etmək hüququnu təsbit edən emissiya qiymətli kağızıdır.

Səhmlər aşağıdakı hallarda buraxılır:



  1. Səhmdar cəmiyyətl yaradıldıqda

  2. Müəssisənln və ya təşkilatın səhmdar cəmiyyətlnə çevrilməsi zamanı

  3. Nizamnamə kapitalının artırılması zamanı

Səhmlənn bir neçə xüsusiyyəti var:

  1. Səhm - mülkiyyət tituludur

  2. Səhmin "mövcudluğu" müddəti yoxdur

  3. Səhmlərə bilinməzlik xasdır

  4. Səhmlərə məhdud məsuliyyət xasdır

  5. Səhmlər bölünə və birləşə bilərlər

Korporasiyanın idarə edilməsində iştirak hüququna görə səhmlər - adi və imtiyazlı səhmlərə bölünürlər (bax sxem 5) Hər bir adi səhm sahibi səhmdarların yığıncağında iştirak edir, bu yığıncaqda səs vermək hüququna malikdir və idarəetmə orqanına seçə və seçilə bilər. İmtiyazlı səhmlər bu hüquqa malikdir deyillər, lakin onların üstünlüyü ondan ibarətdir ki, bu səhmlər üzrə dividentləlin ödənilməsi kompaniyanın fəaliyyətindən asılı deyil. İmtiyazlı səhmlərin çatışmazlığı da məhz ondan ibarətdir ki, müəssisə fəaliyyətini uğurla aparırsa, onda dividentlər adi səhlər üzrə artır, imtiyazlı səhmlər üzrəisə dəyişməz qalır.

Sxem 4. Səhmlər



Divident - səmlərin il ərzində səhmdar cəmiyyətinin hesabına alınan gəlirdir və səhm sahiblərinin arasında onların nominal qiymətindən müəyyən pay kimi bölüşdürülür. Dividentlər pul, səhvə əmlak formasında ödənilir. Müəssisə müflisləşən zaman nizamnamə kapitalı tam ödənilməyənə qədər divldent ödəyə bilməz. Divident ildə bir dəfə ödənilir. Dividentlərin ödənilmə qaydası belədir:

  • Dividentlərin alınmasında müəyyən üstünlükləri olan imtiyazlı səhmlər üzrə

  • birbaşa imtiyazlı səhmlər üzrə

• dividentin məbləği müəyyənləşdirilməyən imtiyazlı səhmlər üzrə
adi səhlər üzrə

Səhmlərin nominal qiyməti-onun üz hissəsində olur. Səhmdar cəmiyyətin nizamnamə kapitalı buraxılan nominal qiymətlərinin həcminə bərabərdir.

Səhmlərin emissiya qiyməti-səhmlərin ilkin alış qiymətidir. Emissiya qiy­mə­tini nominal qiymətdən çox olması emissiya gəliri adlanır.

Bazar qiyməti-səhmlərin bazarda alış və satış qiymətidir. Məzənnə qiyməti verilmjş qjymətli kağıza olan tələb və təklifdən asılıdır.

İmtiyazlı səhmlər 2 qrupa ayrılır: kumulyativ və dönərli.

Kumulyativ səhmlərə görə nəzərdə tutulur ki, divident nə tam, nə də bütövlüklə ödənilmir, yığılır və sonra ödənilir.

Dönərli səhmlər-onların mahiyyəti ondan ibarətdir ki, sahibkar bu səhmlər üzrə müəyyən üstünlüklərə malik olarkən, onları adi və ya başqa tipli imtiyazlı səhmlərə dəyişir. Dönərli səhlərin təcrübəsinə görə onların dönərli olunma müddəti 3 ildən az olmamalıdır.

Fond bazarında tədavülünə görə səhmlər "qeyd olunmuş" və "qeyd olunmamış" səhmlərə bölünürlər. "Qeyd olunmuş" səhmlərə listinq prosesini və fond birjasına daxil edilmiş səhmlər aiddir. Belə səhmlər yüksək kredit reytinqinə malikdirlər, bununla etibarh gəlir əldə edirlər. Bu səhmlər kiçik şirkətlər və yaxud adi şirkətlərə məxsusdurlar və bu şırkətlər rıskli sahədə fəaliyyət göstərirlər.



İstiqrazlar

Korporasiya istiqrazları - borc, emissiyalı, birjalı, bazar qiymətli kağızlarıdır.

"İstiqraz vərəqəsi" - onun sahibinin emitentdən istiqraz vərəqəsində nəzərdə tutulan müddəti onun nominal dəyərini və bu dəyərdən müəyyən edilmiş və ya başqa əmlak ekvivalentini (əgər qanunvericiliyə zidd deyilsə) almaq hüququnu təsbit edən emissiya qiymətli kağızıdır.

İstiqraz borc şəhadətnaməsidir və 2 əsas əlaməti var:



  • emitentin titulda göstərilmiş məbləği müəyyən edilmiş vaxtda qaytarmaq borcu

  • emltentin istiqraz sahibinə nominal qiymət üzrə müəyyəni edilmiş faiz borcu

İstiqrazlar buraxılmış müddətinə görə, sahiblik qaydalarına görə, istlqrazların məqsədindən asılı olaraq, nominal ödəmə metoduna görə, talonlu gəlirin ödənilməsinə görə təsnifləşdirilir.

İstiqrazlar bazar və nominal qiymətə malikdirlər. İstiqrazın bazar qiyməti istiqraz bazarında və maliyyə bazarında olan şəraitlə müəyyən olunur.

Kuponun ödəmə qiymətinə görə xüsusiyyətinə görə istiqrazlar bölünür:


  • qeyd olunmuş faiz dərecəli istiqrazlar üzrə faizlər eyni həcmdə ödənilir, istiqrazın nominal dəyəri isə onun ödənilməsi zamanı;

  • üzən faiz istiqrazlar

  • bərabər faiz istiqrazlar. Belə istiqrazlar indeksləşmiş adlanırlar və adətən infilyasiya şəraitində buraxılır:

  • minimal və ya sıfır kuponlu istiqrazlar, onlar üzrə faiz ödənilmir və ya onların həcmi çox kiçikdir. Belə istiqrazların bazar qiyməti adətən nominaldan az olur, yəni endirim təklif olunur:

  • qarışıq tipli istiqrazlar, bu zaman sahibkar gəlirin bir hissəsini qeyd olunmuş gəlir formasında digər hissəsini üzən dərəcə üzrə alır:

Fond bazarı tədavülünə görə istiqrazlar olurlar:

  • Adi istiqrazlar. İllik gəlirin ödənilməsi və əsas borcun borc müddəti zamanı ödənilməsi

  • Dönərli istiqrazlar. Sahibkara eyni emitentin səhmləri ilə dəyişmək hüququ venr. Ödəmə vasitəsi kimi emitent onlar üzrə daha az gəlir müəyyən edir.

  1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə