F. H. Zeynalov




Yüklə 1.55 Mb.
səhifə2/19
tarix22.02.2016
ölçüsü1.55 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19

Məntiq, dil və təfəkkür arasındakı əlaqələr nəinki fəlsəfəni, həm də dilçiliyi dərindən düşündürən məsələlərdir. Təsadüfi deyil ki, inikas nəzəriyyəsində semiotika mühüm yerlərdən birini tutur. Maraqlıdır ki, neopozitivist fəlsəfə semiotikanı öz kəşfi hesab edir.


Ancaq semiotikanın kökləri bizim eradan əvvəl V əsrə gedib çıxır. Artıq sofistlərdə və Əflatunda (Platon) semiotika ilə bağlı fikirlərə rast gəlmək olur. Əflatunun «Sofistlər» dialoqunda belə bir sual qoyulur: bütün adları bir-birilə əlaqələndirmək olarmı və ya adlardan heç birisi, ya da bir neçəsi əlaqələndirilə bilər?

«Kratil» dialoqunda isə bu böyük filosof danışmanın mahiy­yətini açır və bu gün dil fəlsəfəsində hökm sürən konvensionallıq (razılaşma) ideyasını inkişaf etdirirdi.

Ondan sonra Ərəstun (Aristotel) artıq semiotikanın tam sistemini yaratmışdı. Bu filosof ayrı-ayrı hissələri, məna daşıyan işarələrdən ibarət olan mürəkkəb işarələri, mənasız mürəkkəb işarələrdən fərqləndirirdi. O qeyd edirdi ki, tərkib hissələri heç bir məna daşımayan mürəkkəb dil simvolları da mövcuddur.

Stoiklər artıq işarənin maddi tərəfini məna tərəfindən aydın şəkildə ayırırdılar. Mənanı onlar ruh, şeyləri isə inikas olunan və bunu həyata keçirən simvol – cisim adlandırırdılar. Sxolastiklər də se­mi­otik problemlərlə məşğul olurdular, ancaq semiotikanın çiçək­lənmə vaxtı XVII və XVIII əsrlərdə rasional fəlsəfə dövründə olmuşdur. O dövrün ən böyük nümayəndəsi Q.V.Laybnits (1646-1716) olmuş­dur. Bir qədər sonra isə semiotikanın dilə tətbiqinin işartılarını biz Por Royal qrammatikasında (1660) aydın görürük.

Sonralar bu dartışmalar dilin təhlilinə yönəldi. Ancaq Y.G.Herderin və V.fon Humboldtun dil fəlsəfəsilə bağlı araşdırmalarında dilin mənşəyi, dil və təfəkkür əlaqələri, dilin insanın yaradıcı zəkasınn aləti və ifadəsi olması fikirləri üstünlük təşkil edirdi.

V.fon Humboldt çoxsaylı tədqiqatları ilə müasir nəzəri dilçiliyin əsasını qoydu və onu ümumi fəlsəfədən və inikas nəzəriyyəsi problemlərilə məşğul olan fəlsəfədən ayırmağa müyəssər oldu.

XIX əsrin sonlarında fəlsəfə dil nəzəriyyəsi və semiotika problemlərilə yenidən maraqlanmağa başladı. Buna da riyazi məntiqin inkişafı və riyazi tədqiqatlar səbəb oldu. Neopozitivistlər semiotikanı riyazi məntiqdən çıxış edərək şərh etmək istəyirdilər. Bu işdə Ç.Pirsin rolu əvəzsizdir. Onun həmyerlisi Ç.V. Morrisin «İşarələr, dil və davranış» kitabı semiotikanın inkişafında mühüm rol oynadı. Bu kitabı, neopizitivist və biheyviorist dil fəlsəfəsi haqqında kiçik ensiklopediya adlandırmaq olar. O yazır: «Semiotika insan fəaliyyətinin formalarını və onların əsas qarşılıqlı əlaqələrini başa düşmək üçün əsas verir, çünki həmin fəaliyyətlər və əlaqələr bu fəallığı həyata keçirən işarələrdə əks olunur... Ancaq qədim ənənə budur ki, fəlsəfə insan fəaliyyətinin səciyyəvi formalarına bir nəzər yetirməyə çalışır... Bu ənənə müasir formada fəlsəfə ilə işarə nəzəriyyəsinin eyniləşməsində ...görünür».

Semiotikanın qaçılmazlığını, cazibədar və yararlılığını sübut edən amillərdən biri də onun ünsiyyəti sadə fakt kimi qəbul etməsilə bağlıdır. Heyvanlardan və süni intellektlərdən tutmuş təbii dillə həyata keçirilən hər cür ünsiyyət semiotikanın maraq dairəsinə aiddir. Bizi əhatə edən bütün aləm ünsiyyətdə mövcuddur. Ünsiyyət və ya kommunikasiya məlumatı yaratmaq, informasiya saxlamaq, ötürmək və qəbul etmək, dünyanı dərk edib şərhini vermək, baş verən hadisələrə münasibət bildirmək və mövqe sərgiləmək və ya dinməzcə götür-qoy etməkdir. Bu da danışmaq üçün vacib olan tələffüz, eşitmə, anlam və məna ilə mümkündür. Məlumdur ki, dünyada bütün şeylərin anlamı və forması vardır. Dünya bizə mənalı gəlir. Bu o deməkdir ki, bizi əhatə edən hər şeyi, hər bir davranışı müəyyən kateqoriyalarda və etiketlərdə qavrayırıq. Onlar bizə qarmaqarışıq görünmür, mütəmadi olaraq hissetmə üzvlərimizə təsir edir. Göydən yağış yağacağını başa düşüb qurumaq üçün asdığımız paltarları ipdən yığışdırırıqsa, deməli, həyat təcrübəmizin bizə aşıladığı anlam öz işini görür. İşıqforda qırmızı işığın yandığını görüb maşını saxlayırıq, yaşiıl işıq görünən kimi hərəkət edirik. Artıq sarı işığı görəndə başa düşürük ki, hərəkətə hazırlaşmaq lazımdır. Cibimizdəki telefonla zəng edib hal-əhval tuturuq, bizə zəng edirlər, evdən və ya işdən müəyyən xəbərlər verirlər (gələndə su alarsan və ya bu gün saat 15-də birliyin iclası olacaq, dedilər ki, iştirakın vacibdir və s.). Əlində çətir tutmuş adam da və ya bizə baxıb gülümsəyən tələbə də müəyyən informasiya ötürücüləridir.

Hər şeyi zahiri formasına görə (səsinə, şəklinə, duyuma, dadına və iyinə) görə qavrayırıq, müvafiq nəticə çıxarırıq. Formaca müxtəlif informasiyalar insandan insana, cəmiyyətdən cəmiyyətə ötürülür. Onları öyrənmək dərəcəsindən asılı olaraq bitib-tükənməyən fəaliyyət prosesində onlardan yararlanırıq. Ətraf aləmi başa düşmək, ona adekvat münasibət bildirmək ünsiyyətin qaynağıdır. Bütün bu şərtləri semiotikada anlam və məna adlandırırlar.1

I.2. İşarə, anlam və məna
Dünyada anlamın izahı, ona münasibət və onun birmənalı şəkildə dərk olunması daima fəlsəfəni düşündürən məsələ olubdur desək səhv etmərik.2 N.Tusi (1201-1274), C.Lok (1632-1704), D.Yum (1711-1776), E.Kant (1724-1804), Q.Hegel (1770-1831), E.Husserl (1859-1938), M.Haydeqqer (1889-1976), R.Karnap (1891-1970), Q.Freqe (1848-1925) və b. bu məsələyə aydınlıq gətirməyə çalışmışlar.3 Biz burada Q.Freqenin anlam və məna ilə bağlı konsepsiyasının üzərində bir qədər ətraflı dayanmaq istərdik, çünki onun bu barədə mövqeyi daha doğru və daha aydındır.

O yazır: “İşarələnəndən başqa, bunu işarənin mənası da adlandırırlar, işarə ilə (ad, söz birləşməsi, yazılı işarə) bağlı bir şey də var ki, mən bunu işarənin anlamı adlandırardım (Sinn des Zeichens). Həmin anlamda təmsil olunanın (əşya, predmet və hadisənin – F.V.) növü ifadə olunur”.4

Dilçilik elmində işarənin təbiəti və məziyyəti haqqında ilk mükəmməl fikir söyləyən, şübhəsiz F.de Sössür (1857-1913) olmuşdur. O dilin işarələr sistemi olduğunu xüsusi vurğulayır və dilçiliyi semiologiyanın tərkib hissəsi kimi götürməyi israr edirdi5.

F.de Sössür bununla bağlı yazırdı: “Dil (langue) təsəvvürlər ifadə edən, bununla da yazı, lal-karların əlifbası, simvolik rituallar, nəzakət formaları, hərbi siqnallar və s.-lə müqayisə edilə bilən işarələr sistemidir. Ancaq o, bu sistemlərin ən vacibidir. Sosial həyat çərçivəsində işarələrin həyatını öyrənən belə bir elm təsəvvür etmək olar; bu, sosial psixologiyanın, bununla da ümumi psixologiyanın bir hissəsini təşkil edir; biz onu semiologiya (yunanca sêmeîon” – işarə) adlandıracağıq. O, bizə işarələrin nədən ibarət olduğunu və hansı qanunların onları idarə etməsini öyrətməlidir. Hələ mövcud olmadığı üçün onun nə olacağını söyləmək qeyri-mümkündür. Ancaq onun mövcud olmağa haqqı tanınmalıdır. Onun yeri əvvəlcədən məlumdur. Dilçilik bu ümumi elmin yalnız bir hissəsidir, semiologiyanın aşkar edəcəyi qanunlar dilçiliyə tətbiq edilə biləcək və bu axırıncı (dilçilik – F.V.) beləliklə insan münasibətləri içərisində çox konkret bir sahəyə aid olacaqdır.

Psixoloqun işi semiologiyanıın yerini müəyyənləşdirməkdir.; dilçinin vəzifəsi isə dilin (langue) nə ilə semioloji təsisatlar içərisində xüsusi bir sistem olmasını göstərməkdir…dilçiliyə biz ilk dəfə elmlər arasında xüsusi yer tapa biliriksə, bu yalnız ona görə mümkündür ki, biz onu semiologiyaya aid edirik”.6

F.de Sössürün mühazirələrində siqnansın dilin işarələr sistemində yeri, dilçiliyin ümumi elmlərə münasibəti və dil işarələrinin bir sıra spesifik xüsusiyyətləri öz əksini tapmışdır: ikitərəflilik (signifiant – işarələyən və signifie – işarələnən), ixtiyarilik (arbitrerlik), diskretlilik (bölünməzlik), işarənin dəyəri (valeur), onun sinxron/diaxron baxımdan tədqiqi, düzxətliliyi, hierarxikliyi və s. Bunların hər biri samballı diskussiyaların və dərin elmi dartışmaların mövzusu olmuşdur7.

Son illərdə işarənin semantikası probleminin intensiv tədqiqilə bağlı çox maraqlı məsələlər ortalığa çıxmışdır. Onların içərisində semantik üçbucaq ideyası daha ciddi mübahisələrə səbəb oldu.

Dilçilik elmində G.Oqden (1889-1957) və İ.Riçardsın (1893-1979) adı ilə bağlı semantik üçbucaq anlayışı hökm sürür. F.de Sössür israr edirdi ki, dil işarəsi şeylə adı yox, anlayışla akustik obrazı birləşdirir, odur ki, dil işarəsi ikitərəfli psixi varlıqdır 8.

Deməli, işarənin iki tərəfi daha qabarıq göstərilir: signum=signans+siqnatum, başqa sözlə, bildirmə, göstərmə = işa­rə­ləyən + işarələnən. Y.S.Maslov (1908-1977) isə məsələyə belə yanaşır. İşarənin eksponenti, maddi varlığı (sözün fonem və ya qrafem ardıcıllığı) olmasa işarə öz informativ funksiyasını, geniş mənada kommunikativ funksiyasını yerinə yetirə bilməz. Akustik obraz, danışiq-motor hərəkəti (eşitmə və görmə və eksponenti yaradan hərəkətlər) eksponentin şüurda inikasıdır, ona görə də təbii ki, o ikincidir. 9

O yazır: “Bu inikas öz orijinalı olmadan, deyək ki, adamlar tərəfindən eşidilməli olan fonem ardıcıllığı olmadan və “bərkdən” tələffüz edilmədən “anlaşıla” bilməz”10.

Ünsiyyət aktında maddi cəhətdən səslərdən (yazıda qrafemlərdən – F.V.) çıxış edərək, təcəssüm olunmaqla reallaşma dil kollektivində, həm də hər bir dil daşıyıcısının beynində iz, əks kimi mövcuddur. Sıfır komponent də fəlsəfi anlamda maddidir. Y.S.Maslov işarənin məzmununu da referentin ideal inikası hesab edir. Xüsusi isimlərin məzmunu müvafiq fərdi predmetlərin, ümumi isimlərinki isə predmetlərin müvafiq siniflərinin ümumiləşmiş və sxematik inikasıdır. Bu inikas sxematikdir, sadəcə olaraq anlamın zəif konturudur.

İnikas öz obyektilə müqayisədə ikincidir, bu, şüurdakı izdir, ləpirdir. Ancaq o davranışa təsir göstərir. Bir tərəfdən işarələrin maddi eksponenetləri onlarla bağlı şüurda olan təsəvvürlər zəminində tələffüz olunur, digər tərəfdən, işarə nəinki real gerçəkliyi əks etdirir, o həm də həmsöhbətdə müəyyən assosiasiyalar doğurur.

Eksponentlə referent arasında birbaşa əlaqə yoxdur. Əlaqə yalnız həmin işarədən istifadə edən adamların şüuru vasitəsilə olur. Bu əlaqə şərtidir, ictimaidir və tarixidir. Məsələn, bizdəki /it/ sözü ingilisdə və rusda heç bir əlaqə yaratmır, çünki ingilis üçün referent /dog/, rus üçün isə /sobaka/ eksponentilə bağlanır. Süni işarə sistemlərində bu onları yaradanlar vasitəsilə razılaşma əsasında proqramlaşdırılır. Təbii dildə bu, kortəbii olur. Düzdür, terminlərdə və elmdə şüurlu razılaşmanın elementləri var: Məsələn, (2+2) “4”-ə bərabərdir və H2O sudur. Morze əlifbasında 3 tire “o”-nu, 3 nöqtə və bir tire rus dilində “ж”-nı, latında “v”-nı, ayrılıqda nöqtə və tirelər distinktor – işarə rolunu oynayır, fasilə ­ delimitator- işarə, ancaq bir ardıcıllıq informator rolunu oynayır.

Fikrimizcə, Y.S.Maslovun bu şərhi Q.Freqenin anlam ideyasına uyğun gəlir.

Mənanı predmet, əşya və hadisə adlandıran Q.Freqe həmin o predmeti doğuran nəsnəni anlam adlandırır. O dəfələrlə bu fikrə qayıdır və öz anlamını həm söz, həm də cümlə timsalında açıb göstərməyə çalışır. Insan öz həmsöhbətilə ünsiyyətə girəndə həmişə bu anlamdan istifadə edir. /su/ deyəndə türk dillərini bilən hər kəs bu iki fonem ardıcıllığının oyatdığı təəssüratı yaxşı anlayır. Adresatın (dinləyənin) /su/ istədiyini və ya kiməsə /su/ lazım olduğunu başa düşərək adresantın (danışanın) su qabını doldurub verməsi və /Al, bu suyu, iç// deməsi ünsiyyətin anlamını açıb göstərir. Bununla da adresant həmsöhbətinin cümləni başa düşəcəyinə qəti şübhə etmir və ondan müvafiq reaksiyanı gözləyir. Adresat suyu içir və adresanta təşəkkür edir. Deməli, suyun bu cümlədəki mənası onun gerçəklik dəyərini- obyektiv dəyəri əks etdirməsidir. Əgər, bu ,ingilis və ya alman dilində deyilsə idi (/Water/ və ya /Wasser/), təbii ki, bu dilləri bilməyənlərdə həmin sözlər heç bir anlama uyğun gəlmədiyindən mənasız bir səs obrazı təsiri bağışlayacaqdı, necə ki, biz /fne/ kimi fonem ardıcıllığını sadəcə tələffüz etsək, bu üçfonemli uydurma söz beynimizdə heç bir izə malik olmadığına görə heç bir anlamı əks etdirə bilməyəcək.

Heyvanlar üzərində aparılan saysız-hesabsız təcrübələr də bu deyilənləri bir daha sübut edir.

Beləliklə, anlam əvvəlki həyat təcrübəsindən hər hansı bir hadisə və predmetin yaddaşda buraxdığı izdir ki, həmin izin əsasında biz işarənin predmet mənasını başa düşür, onu aça bilirik.

Alman riyaziyatçısı və filosofu Q.Freqe işarə haqqında söhbət edərkən onun funksiyası, habelə anlamı, mənası və məzmunu ilə bağlı çox dəyərli fikirlər söyləmiş və, demək olar ki, müasir dil fəlsəfəsinin əsasını qoymuşdur.11 İrəlidə biz yuxarıda adları çəkilən məhfumlarla bağlı Q.Freqenin mövqeyini daha geniş şərh etmək istəyirik, çünki məhz bu alimin sayəsində dil fəlsəfəsi çox ciddi nailiyyətlər əldə edib. O yazır ki, 2+5 və 3+4 eyni olsalar da, tərkibinə görə həmin şeylər deyildir. Demək, işarə ilə işarələnənin əsasında forma ilə məzmun qarışdırılması durur. Işarələnmədə müxtəliflik işarələnənin müxtəlifliyini sübut etməyə əsas vermir. Işarə anlam (Sinn) və ya məna ilə bağlı olur. Anlam və məna olmadıqda nə işarədən, nə də onun tərifindən danışmaq olar. “24=42” və “4.4=42” formulları müxtəlif fikirləri ifadə edir və 24-ü 4.4-lə əvəz edə bilərik, çünki hər iki işarə eyni məna daşıyır. Buradan belə nəticə çıxır ki, mənanın eyniliyi fikrin eyniliyi deyil. Biz /Axşam ulduzu dövretmə vaxtı yerdən az uzaq olan planetdir// cümləsində və /Səhər ulduzu dövretmə vaxtına görə yerdən az uzaq olan planetdir// cümləsindən fərqli fikir söyləmiş oluruq, çünki onların eyni olduğunu bilməyən üçün biri düz, o birisi isə səhv olacaq; ancaq hər iki cümlənin mənası eynidir, çünki yalnız eyni mənalı sözlərin yeri dəyişdirilmişdir, onlar (Axşam ulduzları) və (Səhər ulduzları) eyni səma cisimlərinin adlarıdır.

Deməli, anlam və məna fərqləndirilməlidir. “24” və “4.4” eyni mənalıdır; yəni eyni sayın adlarıdır; ancaq onlar eyni anlama malik deyil; odur ki, “24=42” və “4.4=42” eyni mənalıdır, lakin eyni anlamlı deyildir. Bu o deməkdir ki, onlar eyni fikrə malik deyildir.

Deməli, anlayış elə funksiyadır ki, onun dəyəri həmişə gerçəklik dəyəri olur

(x+1)2= 2 (x+1) funksiyasının dəyəri həmişə gerçəklik dəyəridir.

“Bərabərliklərin dildə forması təsdiq cümləsidir. Belə cümlə anlam kimi bir fikirdir və ya fikir olmağa iddialıdır və bu fikrin ümumilikdə bir gerçəklik dəyəri var, o da cümlənin mənası kimi başa düşülməlidir, necə ki, 4 “2+2” ifadəsinin mənasıdır, necə ki, “İngiltərənin paytaxtı” ifadəsinin mənası Londondur. “Mən əvvəlkinə uyğun olaraq “x-ın paytaxtı”nı funksiyanın ifadəsi sayıram. Alman reyxi arqumentini götürsək, onda Berlin funksiya dəyərini təşkil edəcəkdir”12.

/Sezar Qalliyanı fəth etdi// cümləsi iki hissəyə bölünür. /Sezar/ və /Qalliyanı fəth etdi//. İkinci hissə birinci ilə tamamlanır, ad birinci yerdə işlənəndə bitmiş anlam (fikir) yaranır. İkinci hissəni Q.Freqe funksiya, birincini isə arqument adlandırır.

Göründüyü kimi, Q.Freqe artıq rəqəmlərdən yox, predmetlərdən danışır, özü də şəxs adlarına hər iki gerçəklik dəyəri daxil edilir. Daha sonra o, predmetləri funksiya dəyərləri kimi məhdudiyyətsiz götürür.

/Alman reyxinin paytaxtı// söyləmi adla ifadə olunub və mənası predmetdir. Predmet funksiya olmayan hər şeydir, onun ifadəsi, özü ilə boş yer gətirmir. Təsdiq cümləsində boş yer yoxdur, ona görə də onun mənasını predmet kimi götürmək olar. Bu məna isə gerçəklik dəyəridir. Deməli, hər iki gercəklik dəyəri predmetdir.

Aydındır ki, işarə ilə (adla, söz birləşməsilə, şrift işarəsilə) işarələnəndən başqa (bunu işarənin mənası adlandırmaq olar), həm də Q.Freqe işarə anlamının bağlılığını xüsusi vurğulayır, burada iştirak etmək, təmsilçilk var. A, b, c düz xəttləri üçbucağın bucaqlarını birləşdirən xətlər kimi, a və b və b və c eyni mənalı xətlərdir, ancaq onların anlamı deyildir. Deməli, /Morgenstern/ və /Abendstern/ eyni mənalıdır, ancaq eyni anlamlı deyillər. Özü də Q.Freqe işarə və ya “ad” deyəndə xüsusi adı təmsil edən və mənası müəyyən predmet olan hər hansı bir işarələməni (geniş mənada sözü) əsas götürür. Bir predmetin göstərilməsi müxtəlif sözlərlə və ya işarələrlə ola bilər. Bu cür bildirmə, qısa şəkildə deyilsə, xüsusi adla adlandırıla bilər.

Xüsusi adın anlamını dil bilən hər kəs bütövlükdə kifayət qədər aydın dərk edir. Bununla da, məna birtərəfli işıqlanmış olur. Mənanın hərtərəfli dərkinə o da aiddir ki, hər verilmiş anlamdan müəyyənləşdirə bilirik ki, o, mənaya aiddir ya yox?

Bu isə heç vaxt olmur. Işarə ilə onun anlamı və mənası arasında ardıcıl bağlılıq ondan ibarətdir ki, işarəyə bir anlam və buna müəyyən bir məna uyğun gəlir, halbuki mənaya (predmetə) təkcə işarə daxil deyil. Eyni anlam müxtəlif dillərdə, həmçinin bir dildə müxtəlif ifadələrə malikdir. Hər ifadəyə müəyyən bir anlam gəlir, ancaq dillərdə bu həmişə belə olmur. Adətən, eyni söz eyni anlamı bildirir. Qrammatik cəhətdən düzgün düzəlmiş ifadə, o müəyyən adı bildirir, həmişə eyni anlamı bildirir. Ancaq bu o demək deyil ki, anlama da eyni məna uyğun gəlir. “Yerdən ən uzaqda olan göy cismi” anlama malikdir, ancaq onun mənası vardır demək çox şübhəlidir. “Ən az konverqent sıra”-nın anlamı var, ancaq sübut edirlər ki, onun mənası yoxdur, çünki hər bir konverqent sıraya bir az kiçik, lakin həmişə konverqent olanını tapmaq mümkündür. Beləliklə, anlamı olmaq o demək deyil ki, tam əminliklə mənası olur. Adi situasiyada işlənən sözlər onların mənasıdır. Ola bilər ki, sözlərdən və onların anlamından danışılsın. Bu o zaman olur ki, başqasının sözləri birbaşa danışıqda işlənır (vasitəli nitqdə). Bu zaman sözlər başqasının sözləri kimi mənalandırılır, yalnız bundan sonra onların mənası yaranır. Bu zaman işarənin işarəsi olur. Yazıda belə sözləri dırnağa alırlar. Dırnaqda verilən söz adi məna kimi qəbul edilə bilməz.

Biz “A” ifadəsinin anlamından danışırıqsa, onda belə deyə bilərik: “A ifadəsinin anlamı”. Vasitəsiz nitqdə anlamdan danışırıq, yəni başqasının sözünü deyirik. Sözlər vasitəsiz nitqdə (ungerade) vasitəsiz işlənir və ya vasitəsiz məna kəsb edir. Beləliklə, Q.Freqe sözün adi mənasını vasitəsiz mənadan, adi anlamını vasitəsiz anlamdan fərqləndirir. Sözün vasitəsiz mənası (ungerade), deməli, onun adi anlamıdır. Işarə, anlam və məna əlaqələrindən danışanda bu istisnanı həmişə göz önündə saxlamalıyıq.

Məna və anlamdan təsəvvürü fərqləndirmək lazımdır. Işarənin mənası anlam baxımından dərk olunan əşyadırsa, onun haqqında təsəvvürün anlam təəssüratlarından əldə edilən xatirələrdir, zahiri və daxili hərəkətlərindən meydana gələn obrazdır, şəkildir. Anlam təəssüratların və hərəkətlərin ruhda izi qalan şeylərdən ibarət təsəvvürlər və predmetlərdir. Eyni anlamda eyni təsəvvürlər eyni anlamlarla bağlı olur. Təsəvvür subyektivdir, iki adamın təsəvvürü eyni ola bilməz. Anlam çoxların ümumi sərvətidir, odur ki o, fərdin ruhunun bir hissəsi deyildir. Insanlıq fikirlərin ümumi sərvətinə malikdir, onu nəsildən nəsilə ötürür. Eyni sözlə biz bir cür, başqası ilə başqa cür anlam əlaqələndiririk. Ancaq fərq bağlılığın növündədir. Bu ikisinin də eyni anlamda olmasına mane olmur, amma eyni təsəvvür ola bilməz. Adın mənası onunla ifadə etdiyimiz predmetin özüdür, bu zaman təsəvvürümüz tam subyektivdir. Onların ikisinin arasında anlam yerləşir, o nə təsəvvür kimi subyektivdir, nə də predmetin özüdür. Misal kimi Q.Freqe adamın aya binoklla baxmağını göstərir. Ayı məna ilə müqayisə edir. Ay müşahidənin obyektidir, müşahidə ayı real şəkil kimi binoklun daxilindəki linza ilə əks etdirir, bir də baxan ayı gözdə tor qişa ilə öyrənir, onu anlamla, bunu isə təsəvvürlə müqayisə edir. Binokldakı şəkil birtərəflidir, o, müşahidə yerindən asılıdır, ancaq obyektivdir, çünki bir neçə müşahidəçiyə xidmət edir. Elə ola bilər ki, o, hamının eyni vaxtda istifadə etdiyi şəkildə quraşdırılsın. Hər kəs burada öz şəklinə malik olacaq. Gözlərin müxtəlifliyi imkan verməz ki, həqiqətən üst-üstə düşmə olsun.

Deməli, sözlərin, söyləmlərin və cümlələrin müxtəlifliyinin 3 mərhələsini fərqləndirə bilərik:

a) birinci mərhələdə təsəvvürlərin sözlərlə bağlılığı olmaması ucbatından biri üçün fərq ola bilər, o birisi isə fərqi görməyə bilər. İlkin mənbədən tərcümədə fərq birinci mərhələni aşmamalıdır. Mümkün fərqlərə poeziyanın anlama əlavə etdiyi incəliklər və çalarlıqlar aiddir. Bunlar obyektiv deyil, hər bir eşidən və oxuyan özü onu şairin və ya natiqin hərəkətindən tutmalıdır. Incəsənət insan təsəvvürünün qohumluğu olmadan mümkün olmazdı. Ancaq şairin niyyətlərinə uyğun olanı dəqiq üzə çıxartmaq olmaz;

b) ad (söz, işarə, işarə birləşməsi, söyləm) öz anlamını ifadə edir, öz mənasını bildirir. Biz aydan danışırıq, ancaq hardan bilirik ki, “ay” sözünün ümumiyyətlə mənası var? Biz burada “ay” təsəvvüründən danışmaq niyyətində deyilik və “ay” deyəndə heç an­lamla da kifayətlənmirik, əksinə biz müəyyən mənanın ol­masından çıxış edirik. “Ay yerdən kiçikdir” cümləsində söhbət “ay” barədə təsəvvürdən gedir desək, bununla anlamda yanılmış olarıq. Danışan belə istəsəydi deyərdi “Ay haqqında təsəvvürüm”. Niy­yətimizi bildirmək üçün onu işarənin mənasından danışmaqla əsaslandırırıq;

c) biz yuxarıda anlam və mənanı ad adlandırdığımız söz, ifadə və işarə zəminində nəzərdən keçirdik. Indi isə təsdiq cümləsinin anlamına və mənasına nəzər salaq. Belə bir cümlə fikir bildirir. Özü də fikir deyəndə Q.Freqe düşüncəni subyektin fəaliyyəti kimi deyil, onun çoxları üçün ümumi sərvət olmağa qabil obyektiv məzmununu başa düşür13.

“Bu fikir həmin cümlənin anlamı və ya mənasıdır?” sualına filosof belə cavab verir: fərz edək ki, cümlənin mənası var. Həmin cümlədə bir sözü eyni mənalı, ancaq başqa anlamlı sözlə əvəz edək, onda bu, cümlənin mənasına təsir göstərməyəcək. Ancaq burada fikir dəyişir; /Səhər ulduzu günəşin işıqlandırdığı cisimdir// cümləsindəki fikir /Axşam ulduzu günəşin işıqlandırdığı cisimdir// cümləsində ifadə olunan fikirdən fərqlidir. Onların eyni olduğunu bilməyən bir fikri düz, o birisini isə səhv hesab edir. Fikir cümlənin mənası ola bilməz, ona daha çox anlam deyə bilərik. Bəs məna harda qaldı? Bəlkə cümlənin yalnız anlamı var, mənası olmur? Bu cür hallara rast gəlmək olur, cümlələrin və ya onların hissələrinin anlamı olur, ancaq mənası olmur. Mənasız sözlərdən ibarət cümlələr bu tipdəndir. /Əhməd dərin yuxuda ikən itakada sahilə atıldı// cümləsinin anlamı var. /Əhməd/ sözünün mənası varmı? Cümlənin də mənası varmı? Şübhəlidir. Ancaq kimsə cümlənin düz və ya səhv olduğunu qəbul edərsə, deməli, Əhmədin də həm anlamı, həm də mənası olmalıdır. Çünki bu adın mənasına predikat tanınır, ya da tanınmır. Mənanı qəbul etməyən predikatı nə qəbul, nə də rədd edə bilər. Adın mənası artıq görünsə də, anlamı qəbul etmək olar, əgər fikri qəbul ediriksə, söhbət cümlənin anlamından, fikirdən gedirsə, onda cümlə hissələrinin cümlənin gerçəklik dəyəri mənasız olardı. Anlam üçün anlam nəzərə alınmalıdır, hissəsinin mənası yox. Fikir isə eynidir, /Əhməd/ adının mənası olsa da, olmasa da. Fikir o zaman dəyərini itirir ki, cümlənin mənası olmur. Biz təkcə anlam yox, həm də mənanı axtarırıq ki, həqiqət dəyəri olsun. Həqiqəti axtarmaq hər yerdə anlamdan mənaya sövq edir.

Biz gerçəklik dəyərinə əsaslanaraq cümlənin mənasını o zaman tapırıq ki, onun hissəsinin mənası olur.

Deməli, cümlənin gerçəklik dəyəri onun mənası kimi qəbul edilməlidir14. “Mən cümləni o zaman başa düşürəm ki, o ya düzdür, ya da səhvdir. Başqa gerçəklik dəyərləri yoxdur15”.

Hər bir təsdiq cümlədə o zaman sözlərin mənasından söhbət gedir ki, o xüsusi ad olsun, özü də onun mənası əgər varsa, ya düz, ya da səhv olur. Bu iki predmeti hamı qəbul edir.

Aydındır ki, hökmdə (bunu Q.Freqe gerçəkliyin tanınması, dərki kimi başa düşür – F.V.) fikirlər mərhələsindən mənalar mərhələsinə doğru (obyektiv gerçəkliyə doğru) bir addım atılır.

Q.Frege fikrin gerçəkliyə münasibətini anlamın mənaya olan münasibəti kimi yox, subyektin predikata münasibəti kimi açmağa çalışır. Deməli, fikrin gerçəkliyə olan münasibətini subyektin predikata olan münasibətilə müqayisə etmək olmaz. Subyekt və predikat fikrin hissələridir (məntiqi anlamda). Onlar idrak üçün eyni mərhələdə durur. Gerçəklik dəyəri fikrin bir hissəsi ola bilməz, necə ki, deyək ki, günəş deyəndə anlamı deyil, predmeti ifadə edirik.

Cümlənin mənası onun gerçəklik dəyəridir. Cümlə hissəsi eyni mənalı, ancaq başqa anlamlı ifadə ilə əvəz oluna bilər. Bu həqiqətdə belə də olur.

Gerçəklik dəyərinə xas olan hər bir anlam xüsusi şəkildə parçalanmaya uyğun gələrdi. Cümlənin bütövünün və ya hissəsinin münasibətini Q.Frege onun mənası üzərinə keçirir. Bu zaman o, sözün mənasını cümlənin mənasının hissəsi adlandırır, əgər sözün özü cümlənin bir hissəsidirsə.

Cümlədə gerçəklik dəyəri bir ifadənin eyni mənalı başqası ilə əvəzləyəndə toxunulmaz qalır. Ancaq o ifadə özü cümlədirmi? Cümlə vasitəli nitqdə cümlə, vasitəsizdə isə fikir deməkdir.

Budaq cümlələr tabeli mürəkkəb cümlənin bir hissəsi kimi çıxış edir, məntiqi baxımdan eynilə cümlə özü də baş cümlə olur. Ancaq budaq cümlələrin mənası həqiqət dəyəridirmi? Bu mübahisəlidir. Vasitəsiz nitqdə biz bunun əksini ğörürük. Qrammatiklər budaq cümlələri cümlə hissələri kimi götürürlər və onları mübtəda, xəbər, zərf cümlələri kimi təsnif edirlər.

Buradan belə nəticə çıxa bilər ki, budaq cümlənin mənası gerçəklik dəyəri olmayıb, eynilə korrelyatın və ya zəif sözün mənasıdır, yəni cümlənin bir hissəsinin mənasıdir, o hissənin ki, anlam kimi heç bir fikir deyil, yalnız onun bir hissəsidir. Əlbəttə, bunu qramatiklərin öhdəsinə buraxan Q.Frege elə halları öyrənir ki, budaq cümlənin anlamı, yuxarıda deyildiyi kimi, müstəqil fikir deyil.

“Ki” bağlayıcısı ilə qoşulan cümlələrə vasitəsiz nitq aiddir, onlarda sözlər vasitəsiz mənaya malikdir, yəni öz anlamları ilə üst-üstə düşür. Bu halda budaq cümlə məna kimi fikirdir, gerçəklik dəyəri deyildir.

Anlam özü fikir deyildir, ancaq sözlərin anlamı fikirdir ki, bütöv tabeli cümlə ifadə olunan fikrin bir qismidir, parçasıdır.

Budaq cümlənin mənasının əslən fikir olması hallarını ondan görmək olar ki, bütövün gerçəkliyi baxımından onda fikrin gerçək və ya səhv olmasının fərqi yoxdur.

Fikrini sübut etmək üçün o belə misallar gətirir: /Kopernik inanırdı ki, planetlər çevrəvari hərəkət edirlər// və /Kopernik ina­nırdı ki, günəşin işıq saçması yerin hərəkətilə baş tutur// cümlələrinin gerçəklik dəyəri var. Mənaya xələl gətirmədən bir budaq cümləni o biri ilə əvəz etmək olar.

Baş cümlə budaq cümlə ilə birgə anlam kimi yalnız bir fikrə malikdir və bütövün gerçəkliyi budaq cümlənin nə həqiqətini, nə də yalanını ehtiva edir. Belə hallarda budaq cümlədə ifadəni adətən eyni mənası olan ifadə ilə əvəz etmək olmaz, yalnız onunla əvəz etmək olar ki, o, vasitəsiz mənaya, yəni həmin adi anlama malik olsun.

Əgər kimsə nəticə çıxartmaq istəsə, cümlənin mənası onun gerçəklik dəyəri deyildir, çünki onu eyni gerçəklik dəyəri olan başqası ilə hər yerdə əvəz etmək mümkündür, o çox şeyi sübut etmiş olardı.

Eynilə təsdiq etmək olar ki, “səhər ulduzu” sözünün mənası Venera deyil; çünki hər yerdə Venera əvəzinə “səhər ulduzu” demək olmaz. Əgər bu sözün vasitəsiz mənası varsa, onda tam haqla demək olar ki, cümlənin mənası heç də həmişə gerçəklik dəyəri bildirmir, “Səhər ulduzu” həmişə Venera demək deyil.

/Kolumb yerin dairəvi olmasından nəticə çıxardı ki, o, qərbə gedəndə Hidistana çata bilər// cümləsinin hissələri iki fikir bildirir: /yer dairəvidir/ və /Kolumb qərbə gedəndə Hindistana çata bilər/. Burada birinci ikinci üçün əsas verən inamdır. Yerin dairəvi olub-olmaması və Kolumbun Qərbə gedərkən həqiqətən Hindistana çatıb-çatmaması bizim cümlənin gerçəkliyi üçün əhəmiyyətsizdir. Ancaq bizim yeri “ay tərəfindən işıqlanan, əhatə oxunun 4 hissəsindən böyük olan planet”-lə əvəz edə bilərik. Burada da sözün vasitəsiz mənası ortaya çıxır.

Zərflik budaq cümlələri də bu cürdür, çünki məqsəd fikirdir, ona görə də “əmr etmək”, “xahiş etmək”, “qadağan etmək” və s. kimi fellər olan cümlələrin mənası yoxdur, anlamı var. Onlarda sözlər vasitəsiz mənaya malik olur. Belə bir cümlənin mənası gerçəklik dəyəri deyil, əmrdir, xahişdir. Arzu forması ilə işlənən bütün cümlələr belədir. /Adam ki, planetlərin hərəkətlərinin elliptik formasını etmişdi, yoxsulluq içində öldü// cümləsində budaq cümlə anlam kimi fikir bildirsəydi, onu baş cümlə ilə də ifadə etmək olardı.

Amma bu mümkün deyil, çünki qrammatik mübtəda /o adam ki,/-nin müstəqil anlamı yoxdur, o ancaq /yoxsulluq içində öldüyə/ münasibətdə üzə çıxır. Buradan da budaq cümlənin anlamının müstəqil fikir bildirməməsi hasil olur, onun gerçəklik dəyəri yoxdur.

“Xalqın iradəsi” kimi demaqogiyanın heç bir mənası yoxdur. Bunu hər kəs bir cür yoza bilər. Bu ifadədə fikrin gerçəkliyi çox nisbidir. Biri seçkini saxtalaşdırır və çıxıb deyir ki, xalqın iradəsi qalib gəldi. Digəri həmin şeyi özü haqqında söyləyir.

Bu xüsusi ad (Eigenname) fikrin bir hissəsi olmaqla gerçəklik dəyərində məna kimi götürülə bilməz, anlam kimi o, fikrin bir hissəsi olar. Burada müstəqil subyekt yoxdur və elə buna görə də budaq cümlənin anlamını müstəqil baş cümlədə vermək imkanı olmur.

Yer, zaman və məkan anlayışları məntiqi baxımdan predmetlərdir, onların köməyilə konkret yer, zaman və məkan ifadə etmək olur. Budaq cümləniin anlamını baş cümlədə vermək olmur, çünki yer və ya məkan müəyyən deyil, onlar nisbi əvəzliklə və ya korrelyatla ifadə olunur.

/Nizami ehtiyacdan öldü// cümləsində ad nəsə bildirir, bu o deməkdir ki, yəni Nizami adı nəyisə bildirir. /Nizami ehtiyac içində öldü//-nün anlamında Nizami adı nəsə bildirir, ancaq onda ehtiva olunmur. Belə olmasaydı onun inkişaf forması mümkün olmazdı: /, /Nizami ehtiyac içində ölmədi//.

Şərt budaq cümləsi də ayrılıqda anlam kimi tam fikir bildirmir, ancaq baş cümlə ilə birlikdə fikir ifadə edir, özü də tam fikir. Onun hissələri isə artıq fikir ifadə etmir.

/Napoleon sağ cinahdan təhlükəni hiss edib, dəstəsini düşmənin üstünə özü yönəltdi//. Burada iki fikir var:


  1. /Napoleon sağ cinahdan təhlükəni hiss etdi/

  2. /Napoleon dəstəsini düşmənin üstünə özü apardı//

Alman dilində bu, tabeli cümlə kimi işlənir: /Napoleon, der die Gefahr für seine rechte Flanke erkannte, führte selbst seine Garden gegen die feindliche Stellung//. Çünki hər ikisində mübtəda və xəbər ayrıca ifadə olunub. Onlardan biri yanlış olsa, eyni zamanda ikinci də yanlış olar. Burada o haldır ki, budaq cümlə özü anlam kimi tam fikir bildirir (ona vaxt və zaman bildirən sözlər əlavə etsək). Budaq cümlənin mənası gerçəklik dəyərinə uyğundur. Burada bütövün mənasına xələl gətirmədən onu eyni gerçəklik dəyəri olan bir cümlə ilə əvəz edə bilərik. Ancaq unutmamalıyıq ki, onun mübtədası qrammatik cəhətdən /Napoleon/ olan cümlə ilə əvəz edilə bilər. Onu biz /və/ ilə də əvəz etməklə düzəldə bilərik. Azərbaycan dilində məhz hər iki anlam bildirən bir cümlə ilə ifadə olunub, çünki cümlədə bir mübtəda və feli bağlama tərkibi olmaqla bir xəbər vardır. Napoleon təhlükədən qabaq qərar qəbul etsəydi, bu artıq cümləmizin bir hissəsinin anlamına uyğun olmazdı.

Aşağıdakı hallarda tamam başqa fikirlər ifadə olunardı.

/Napoleon sağ cinah üçün təhlükəni duydu/ və /Napoleonun artıq 45 yaşı vardı//. Bunlar artıq tam başqa gerçəklik dəyərləridir.

/Əhməd/ fikirləşdi ki, maşını qaytarsa yaxşı olar//.

Burada budaq cümlədəki sözlər vasitəsiz mənaya malikdir. Ancaq /Maşının qaytarılması Əhməd üçün yaxşıdır// cümləsində adi məna ifadə olunub.

Deməli, budaq cümlədən fərqli olaraq ikincidə gerçəklik dəyəri ifadə olunub. Ancaq bu gerçəklik dəyəri budaq cümlənin mənası deyil, ona görə də onu başqası ilə əvəz edə bilmərik.

/Buz spesifik olaraq sudan yüngül olduğundan suda batmır//

Almanca bu belədir: /Weil das Eis spezifisch leichter ist, so schwinmt es auf dem Wasser// cümləsi alman dilində fikir doğurur:



  1. /Das Eis ist spezifisch leichter als Wasser//

  2. /Wenn etwas spezifisch leichter als Wasser ist, so schwinmt es auf dem Wasser//

  3. /Das Eis schwinmt auf dem Wasser//

Burada nə birinci, nə ikinci, nə üçüncü, nə də 2-ci və 3-cü birlikdə cümlənin anlamını vermir. Ancaq: /Weil das Eis spezifisch leichter als Wasser ist// budaq cümləsində 1-ci fikir, həm də ikinci cümləmizin bir hissəsi ifadə olunub. Ona görə də budaq cümləni eyni gerçəklik dəyərli başqa birisilə əvəz edə bilmərik, çünki bu zaman bizim fikir dəyişərdi.

Nəticə:


1. Budaq cümlə fikrin bir hissəsi olduqda o, heç bir gerçəklik dəyəri bildirmir.

2. Budaq cümlə gerçəklik dəyəri bildirirsə, bununla məhdud­laşmır, onun anlamı bir fikirdən başqa fikrin bir hissəsini əhatə edir.

Birinci sözün vasitəsiz mənasında, ikinci isə xüsusi ad olmaq əvəzinə cümlənin bir hissəsini qeyri-müəyyən şəkildə ifadə edir.

İkinci halda budaq cümlə ikiqat götürülür, bir dəfə öz adi mənasında, ikinci dəfə vasitəsiz mənada; və ya o, budaq cümlənin bir hissəsinin anlamı kimi eyni zamanda başqa fikrin tərkib hissəsi olur və budaq cümlədə ifadə olunan fikirlə birlikdə baş və budaq cümlənin anlamını əmələ gətirir. Budaq cümlə eyni gerçəklik dəyəri olan başqası ilə əvəz oluna bilmirsə, bu bizim aşağıdakı fikrimizin əksinə ola bilməz: cümlənin gerçəklik dəyəri onun mənası, anlamı isə fikirdir.

“a=a” və “a=b”-nin idrak dəyəri müxtəlifdirsə, bu o deməkdir ki, cümlənin anlamı idrak dəyəri ücün onun mənasından az əhəmiyyətli deyil, bu da onun gerçəklik dəyəridir. Əgər “a=b”-dirsə, onda b-nin mənası a-ya bərabərdir, “a=b”-nin gerçəklik dəyəri “a=a”-dır. Buna baxmayaraq “b”-nin anlamı “a”-nın anlamından fərqli ola bilər və eynilə “a=b”də ifadə olunan fikir “a=a”-da ifadə olunan fikirdən fərqli ola bilər, onda hər iki cümlə eyni idrak dəyərinə malik olmayacaq. Əgər “hökm” deyəndə fikirdən onun gerçəklik dəyərinə tərəqqi başa düşürüksə, deməli, hökmlər də müxtəlifdir – deyə Q.Frege öz mülahizələrini tamamlayır16.

Q.Freqenin izahından aydın olur ki, işarə və ad eyni anlamı bildirsə də, nə də xüsusi adı təmsil edir, onun mənası konkret predmetdir, ancaq məfhum və əlaqə deyildir.


I.3. Ünsiyyət və məna


Ünsiyyət təkcə anlamla kifayətlənə bilməz. Deyək ki, avtomobilin hərəkət istiqaməti, göy üzünün buludla örtülməsi və ya dördayaqlı heyvanın /it/ kimi dərk olunması proseslərilə yanaşı fəaliyyət sahələrindəki işlərimizi də nəzərə almalıyıq: məktub göndəririk, özümüzü təqdim edirik, əhvalat danışırıq və s. Bunların hamısını edən adamı və ya qurğunu (özümüzü və ya başqasını-qasidi, çaparı, elçini və s.) məlumatı göndərən adlandırırıq. Gön­də­rilən məlumatı isə xəbər, mesaj və ya mətn adlandırırıq. Məlumatın ünvanlandığı adamı qəbuledən və ya adresat adlandırırıq. Məlumatı göndərən ətraf aləmin tələbinə əsasən təşəbbüs göstərir, fəaliyyətdə bulunur, demək istədiyini müəyyən ardıcıllıqda səsləndirir və ya yazıb göndərir. Bunu rabitə texnikasında kodlaşdırma da adlandırırlar. Fərz edək ki, A Azərbaycan dilində məruzə edir və ya məktub yazır. Onda müvafiq olaraq o, bu dildə olan fonemlərdən və ya qrafemlərdən (kodlardan) istifadə edərək mətn tərtib edir (spontan, hazırlanmış və ya üzünü köçürməklə). Dinləyən və ya qəbul edən isə (adresat) öz bilik təcrübəsindən istifadə edərək verilən məlumata qulaq asıb onun mənasını başa düşməyə çalışır (onu dekodlaşdırır və ya deşifrələyir), necə deyərlər, göndərilən məlumatı açır, ona reaksiya verir və ya başqasına ötürür. İnformasiyanın ötürülməsi və qəbulu bütün hallarda bu sxem üzrə həyata keçirilir. Dildə gündəlik ünsiyyətdə danışan və dinləyən söhbətin və mükalimənin məzmununa uyğun olaraq öz yerlərini dəyişirlər.

Yuxarıda təsvir etdiyimiz proseslər (göyün tutulması, tələbənin gülümsəməsi, bədəndə hərarətin olması) hələ məna demək deyildir. Onlar yalnız anlam yaradır, bilavasitə ünsiyyətin baş tutmasına hazırlıqdır.

Məna informasiyanın canıdır. Adresant(məlumatı göndərən) anlama söykənərək məktub yazmağı planlaşdırır. Adresat isə aldığı informasiyanı eyni anlam əsasında açmağa çalışır. Bu zaman onlar əvvəlki biliklərdən və təcrübədən istifadə edirlər.

Bu zaman dil bilgisi çox vacibdir. Məlumatı göndərən şəxs gürcü, qəbul edən isə bu dili bilməyən azərbaycanlıdırsa, onda /Roqara xar, bico/ sualının mənası açılmamış qalacaqdır, deməli, mənası bəlli olmayacaq, çünki adresatın deyilənlə bağlı anlamı yoxdur.

İnformasiyanın dekodlaşmasında anlam, yəni əvvəlki təcrübədən beyində qalan izlər əsasında qaydalar düzəltmək olar. Məs., qonşu evdən tüstü çıxırsa, deməli, yanğın var. Tüstünün yanğınla əlaqələndirilməsi anlam kimi şərh edilə bilər. Çətir və yanğın görməyən uşaq və ya etnosun nümayəndəsi onları ilk dəfə görəndə çaş-baş qalacaq, fiziki prosesi əqli fəaliyyətlə əlaqələndirə bilməyəcək, yəni onun həmin şeylər barəsində heç bir anlamı olmayacaq.

Q.Freqeyə uyğun olaraq bu əlaqələndirməni biz anlam adlandırırıq. Ünsiyyətdə deyilənin məqsədə çatması, qəbul edənin ötürülən məlumatı alıb başa düşməsi və ona münasib hərəkət etməsi ünsiyyətin mənalı olmasını şərtləndirir. Kommunikativ məqsədə çatmaqda görünüş də müəyyən rol oynayır. Deməli, səslənmə və eşitmə ilə yanaşı dadbilmə, iybilmə və toxunma da mənanın açılmasında mühüm rol oynayır. Qida məhsullarının qablaşdırılması, binaların tikinti üslubu, geyim, habelə üz və saçın forması və s. ictimai əhəmiyyət daşıyan informasiyaların başa düşülməsində mühüm rol oynayır, olayla bağlı təsəvvür yaratmaqda zəngin vasitə kimi çıxış edirlər.

Ola bilər ki, göndərənin məlumatını dinləyən düzgün açmasın, deyilən barədə heç bir anlamı olmasın. Məs., almanların yarandığı vaxtdan /Karlsbad/ adlandırdığı kurort şəhərini çexlər /Karlovı varı/ adlandırırlar. Bu barədə heç bir anlamı olmayan azərbaycanlı həmən kurorta gedəndə sərhəddə bir almandan bu yeri /Karlovı varı/ kimi soruşanda, o xeyli dayanıb durdu, xeyli keçəndən sonra , hə, hə, Karlsbadı deyirsiniz, oraya təxminən 100 km qalır, dedi. Soruşan azərbaycanlı olarsa və onun tarixdən xəbəri yoxsa, o da çaşıb qalacaq. Ancaq tarixdən xəbəri olan kəs o saat biləcək ki, bu, keçmiş alman ərazisi olan Sudetenlandda Böyük Karlın əsasını qoyduğu və onun şərəfinə adlandırılan müalicə zonası kimi tanınan /Karlsbad/dır. Sonralar bu ərazi Çexiyanın tərkibində saxlanılmaqla adı dəyişdirilib /Karlovı varı/ olub.

Deməli, ünsiyyətdə mənanın düzgün başa düşülməsi anlamdan asılıdır. Ünsiyyət və məna bir-birilə anlam vasitəsilə sıx bağlıdır və müxtəlif səviyyələrdə bir-birinə qarışır.



Bəs informasiya nədir? Riyazi anlamda informasiya dünyanın vəziyyətinin qeyri-müəyyənliyini məhdudlaşdıran fəaliyyət kimi başa düşülür. Futbol oyunu haqqında məlumat almaq gözlənilən üç nəticədən (qələbə, heç-heçə və məğlubiyyət) birini bilmək deməkdir. Bunu ikili həll vasitəsilə məhdudlaşdırıb ölçmək olar. Ölçü vahidi kimi bit (binary digital) götürülür. Əgər 8 imkan olarsa, onda bunu 3 bitlə ölçmək olar: 2.2.2 bərabərdir 8-ə, yəni nəticəni 3 dəfədə müəyyənləşdirmək olur, hər dəfə yalnız ikidən birinin mümkünlüyü götürülür. Elmdə, texnkada belə ölçü çox vacib sayılır. Amma adi dildə bu xeyli mürəkkəbdir. Presuppozisiya, propozisiya və redundantlıq kimi məsələlər adi danışıqda informasiyanın qeyri-dəqiqliyini aradan qaldırmağa xeyli kömək edir. Redundantlıq məlumatın verilməsində küy faktorunu aradan qaldaırmağa kömək edir. Adresant düşünür, çoxsaylı operasiyalar edir, inandırır, vəd edir, fantaziyasını işə salır. Məsələn, telefonda danışarkən /Firuzə/ deyəndə o biri başda dinləyən xəttdəki küyə görə sözü tanıya bilmir. Başa düşməni asanlaşdırmaq üçün danışan məcbur olub sözdəki hər bir fonemi ayrıca sözlə başa salır: /Fərhad/ + /İkram/ + /Rasim/ + /Urfan/ + /Əsəd/. Bununla da deyən istədiyinə çatır, göndərdiyi informasiyanın başa düşülməsinə nail olur. Amma danışan xeyli vaxt və enerji itirir. Bu da xərc deməkdir.

Qəbuletmə bir adamın (başqa canlı və bu məqsədlə düzələn qurğunun) göndərdiyi xəbəri, mətni qəbul edəndir (adresat, qəbuledici və ya resipiyentdir, oxucudur). Dünyanın müxtəlif yerində bu aktı mətn kimi dəyərləndirib kim üçünsə anlam yarandığını qiymətləndirirlər. Anlamın aid olmasında şərh, yozma, açma və interpretasiya çox mürəkkəb bir prosesin çıxış nöqtəsidir. Burada söhbət ünsiyyətin həlledici aktından gedir. Aydındır ki, göndərən olmasa kommunikasiya baş tutmaz. Deyək ki, kimsə elmi mənbədən. xəstəlik simptomundan və ya başqa indisiyalardan, yəni əhəmiyyət kəsb edən dünya strukturlarından anlam yaradır (klassik nümunəsi qızdırma xəstəliyi, qatilin barmaq şəkli). Ancaq adresat olmasa heç bir kommunikasiya meydana gəlməz17. Göstərdiyimiz nümunələrdə hərəkəti həyata keçirən yoxdur, sadəcə olaraq, ətraf aləmin şeyləri hər hansı bir kommunikativ proses olmadan mövcud indisiyalardır. Eynilə ölçü alətləri və avtomatik həyəcan siqnalları kiməsə siqnal vermək üçün düzəldilmiş qurğuların fəaliyyətinin nəticəsidir. Adresatsız (ən azından planlı şəkildə müraciət edilən avtomatik əlavəsiz) instrument maddi cəhətdən işləsə də, ancaq heç bir anlam yaratmaz (Fərz edək ki, göldə suyun daşmasını bildirən avtomat siqnal verir, ancaq siqnalı qəbul edən yoxdur). Termometr oxunmursa, o nə qədər əla işləsə də, heç bir anlamı olmur, ona görə də o, bu halda şüşə borudan başqa bir şey deyildir. Eynilə tüstü və qandakı mikroblar diqqəti cəlb etmirsə və qəbul edilmirsə, bu cürdür. Ancaq şərh və ya izah termometrin temperaturla əlaqəsini ortalığa qoyur. Qandakı mikrobları öyrənəndə onun xəstəliklə əlaqəsini müəyyən etməyə imkan verir. Dünyada baş verən bütün hadisə və olaylara reaksiya verəndə onlar əhəmiyyət kəsb edir. İnsanın dediyi söz və ya cümlə adresatsız məntiqi görünmür, danışanın dəli olmasına dəlalət edir. Həmçinin səhrada çağırış və ya adamın tərtib etdiyi mətn qəbuledicisiz mənasıdır. Əgər insan çığırtı elədiyini təzədən bilmək istəmirsə və ya məktubu yoxlamaq üçün təzədən oxumursa, onda onun hərəkəti əhəmiyyətsizdir. Virtual adresat olanda danışan ifadələrini seçir, mətni ona münasib tərtib edir və s. Ancaq ünsiyyətə cəhdlər olur. Telefonla danışmaq istəyirik , o başda cavab verən olmur. Ancaq ünsiyyətin tam baş tutmasına əmin olunca(fatik funksiya) müvafiq təsdiq gəlir (yoxsa təkrar-təkrar deyirsən, küyü nəzərə alırsan və s.). Deməli, məlumat tam qəbul ediləndə ünsiyyət baş tutmuş hesab edilir. Bədii əsərlərdə onların ünsiyyətə daxil olana qədər müddətdə adresat yaradıcının özü olur. Ü.Hacıbəylinin (1885-1948) “Leyli və Məcnun” operası dəfələrlə səhnəyə qoyulub oynanılmazdan qabaq onun qavranılması taleyinin bir anlamı var. Ancaq müəllif öz əsərinin ilk resipiyentidir. Buradan belə nəticə çıxır ki, bütün ünsiyyətlərdə məlumatın qəbuledilməsi vacibdir. Göndərilən hər bir məlumatın qəbuletmə aktında deşifrələnməsi vardır. Oxuma və eşitmə zamanı tam həcm və ya məzmun açılır, yalnız qəbuledilən respiyalaşmış mətn olur (qatarda qəzeti vərəqləyirsən, şeirin bir misrasını oxuyursan, televiziyada verilişin bir parçasına baxırsan). Qəbul edən öz səviyyəsinə görə mətni aktuallaşdırır və onun növünü müəyyənləşdirir. Nəhayət, o, mətndəki boşluqları doldurur və ondan nəticə çıxardır.

Semiotik baxımdan anlamın başa düşülməsi vacibdir. Bu da mətni olduğu kimi qəbul etməyə imkan verir (sintaqmatik fərq­lənməyə görə, yəni kontekstdəki müxtəlifliyi, sonra paradiqmatik (onun yerində nə gələ bilərdi). Başqa sözlə, əsas və yardımçı fərziyyələrin şəbəkəsi müəyyən edilir. Bunun özülündə təcrübə, heyranolma, yəni fəlsəfi əsas durur ki, bunun da təsir prinsipini relevantlıq, kontekstdə nəzərə çarpmalıq, yəni tipikləşmiş eyniləşdirmə və fərqləndirmə təşkil edir. Bütün mətnlər dil kodları əsasında qurulur və gerçəklik haqqında bilikləri ehtiva edir ki, bunlar da adresata məlum olmalıdır.

Dialoqda olan persepsiyanın fikir və mülahizələrini başa düşən qəbuledəni U.Eko (1932-) nümunəvi oxucu adlandırır17. Bununla yanaşı mətndə bir obraz da gizlənir, ona təsvir olunan adresat deyilir. Məsələn, televiziya verilişindəki qonaqlara aparıcı ikinci şəxsdə müraciət edir. Qəzetdə müxtəlif oxucu məktubları sütunda verilir. Belə halı izahla yanaşı təsvir də adlandırırlar. Deməli, resepsion fəal prosesdir, özü də o, çoxşaxəli, çoxtərəfli, çoxsaylı səviyyə və qatlarla bağlıdır. O tək bir subyekt deyil, mətnə, cəmiyyətə və başqalarına yönəlikli bir aktdır. Buraya biliklə yanaşı qabaqcadan yaranmış münasibət, maraq və s. aspektlər aiddir. Burada həmçinin gözləmə mövcuddur. Resipiyentə qabaqcadan məlum olanla hazırkı mərhələ arasında bir daxili bağlılıq yaranır. Deməli, qəbuletmədə bir mürəkkəblik mövcuddur.

Qeyd edək ki, təmiz perseptiv qəbuletmə ola bilir. Məs., kontrol lövhəsində işığın yanması. Ola bilər ki, maşının tablosunda benzin göstərən yanıb-sönür və müasir avtomobillərdə neçə km-lik benzin qalması konkret bildirilir. Yəni mürəkkəblikdə bir ölçü və meyar olur.

Qəbuletmənin olması üçün kanallar və kodlar olmalıdır. Mənbə olaraq burada görmə, eşitmə və toxunma mümkündür. Həm də ikonik, indikativ və simvolik resepsiyalar var. Kodun və tətbiq olunmanın mürəkkəbliyindən asılı olaraq məlumatın məzmun mürəkkəbliyi və onun aktuallaşması müxtəlif olur. Oxucu mətni oxuyarkən müxtəlif mövqe nümayiş etdirə bilər. Mətnin müəllifi müəyyən edilir, digər tərəfdən, rezistent oxu növü, yəni mətnin tənqidi dərkinə yönəlmiş qəbuletmə olur. Birinci qurma, ikinci isə dağıtma məqsədi güdür. Bu ikisinin arasında mətnin işlədilməsində və ondan həzz almada müxtəlif keçidlər durur. Mətni oxuyan üçün oxucunun nə gözlədiyi yox, oxuyanın onu necə başa düşməsi vacibdir.

Hələ ötən əsrin əvvəllərində K.Büler (1879-1963) ünsiyyətin modelini aşağıdakı kimi nümayiş etdirirdi.


Təsvir

(məlumat)



Göndərən Qəbul edən

(İfadə) (Müraciət)18


Göründüyü kimi, bu modeldə məlumatın yalnız xarakteri açılır. Ünsiyyətin mahiyyəti bu modeldə tam əks olunmur. Ona görə də biz ötən əsrin 90-cı illərində aşağıdakı ünsiyyət modelini təklif etmişdik:

Kanal



Danışan Məlumat Dinləyən

(Məlumatı göndərən) (Məlumatı qəbul

edən)
Dil sistemi19
Dinləyən qəbul etdiyi informasiyanın gerçəkliyə uyğun olub-olmamasını müəyyən edir. Bununla o, məlumatın kontekstə uyğunluğunu və məzmununu , məlumatın düz və ya səhv olduğunu yoxlayır.

Məlumat


Adresat

Kontekst
sxemi deyilənləri aydın göstərir. Lakin burada məlumatı göndərən əks olunmayıb. R.Yakobson(1896-1982) kontekstə uyğun məlumatı siqnifikat adlandırır. Ç.Pirs (1839-1914) və Q.Freqe isə onu predmet adlandırırlar.20

Bu, işarənin tanınması üçün çox vacibdir. İşarə kiminsə nəyisə göstərməsi üçün başqa cür tanınan şeydir. Yunanca buna aliquid pro aliqui deyirlər. Deməli, işarə ümumilikdə elə bir kiçik elementdir ki, ona bu cür işarələmə əlaqəsi şamil edilıir.

Bir az sadələşdirsək deyə bilərik ki, qəzet və ya film işarədir. Ancaq daha doğru olar ki, onları məlumat adlandıraq, çünki onlar bir-birinin yanında yerləşən müxtəlif işarələrdən təşkil olunub. Bunu mətn də adlandırmaq olar.Ancaq yaxşı olar ki, yanğına işarə edən tüstünü, təslimi bildirən ağ bayrağı, işıqforda maşının dayanmasını və hərəkətini göstərən qırmızı və yaşıl işığı işarə adlandıraq.

Abstrakt mənada bir anlam səviyyəsi olmalıdır ki, ünsiyyətdə və mənada bu ilkin mənbəni tapmaq olsun, yəni elə bir şey ki, onun iki tərəfi olsun, daha doğrusu, siqnifikantla siqnifikatı bir-birinə bağlayan əlaqə olsun. Bu əlaqəni əyani olaraq belə göstərə bilərik:
İşarələnən (siqnifikat)

İşarə =

İşarələyən (siqnifikant)
Bu heç də o demək deyil ki, işarə siqnifikatla siqnifikantın əlavəsi deyildir. Ola bilər ki, tüstü də, alov da insanlardan qabaq mövcud olub. Ancaq hazırda insanların onları bir-birilə bağlı götürməsi faktdır. Siqnifikat siqnifikantsız və əksinə mövcud ola bilməz. F.de Sössür bunları bir kağızın iki üzü ilə müqayisə edərək yazırdı ki, onları bir-birindən ayırmaq olmaz.21

Qeyd edək ki, hər dildə bunların öz sistemi var. Siqnifikat müəyyən reallıq sahəsini başa düşməyə imkan verən mədəni konstruksiya nəticəsində formalaşmış səs və ya qrafik obrazdır. O, bir və ya bir neçə predmetlə əlaqədə deyildir. /it/ sözü çox tanış bioloji varlıqdır. İnsanlar bu sözü çox müxtəlif şəkildə işlədir. Özü də hər dəfə müxtəlif böyüklükdə heyvan təsvir olunur. Sırf kommunikativ baxımdan /it/ sözü heç zaman mövcud olmayan /təkbuynuzlu/ heyvan da ola bilərdi. Əgər /təkbuynuzlu/ siqnifikatı olsaydı, kifayət idi ki, o başqa siqnifikatlardan, deyək ki, olmayan /xmera/-dan fərqlənəydi.

Siqnifikat semiotiklərin referent adlandırdıqları obyektiv şeylərə uyğun deyildir. Eynilə o, fərdi və xüsusi təsəvvürləri də nəzərdə tutmur. Ancaq hər dəfə işlənəndə işarə spesifik anlam kəsb edir, mövcudluq formasından asılı olmayaraq müəyyən referenti bildirir. Deməli, siqnifikat bütün mümkün anlamların məcmusudur ki, onlar işarədə ehtiva olunur.

Siqnifikant da belədir. Onda daima dəyişməz maddi, obyektiv və fərdi xüsusiyyətlər axtarmamalıyıq. Hər kəsin öz səsi, tələffüz xüsusiyyəti, əhvalına və psixoloji durumuna işarə edən intonasiyası var. Bunun nəticəsi olaraq hər bir söz və ya cümlə müxtəlif cür səslənir. Bu da ona görə mümkün olur ki, biz möhkəm sabit mədəni kodlara və konvensiyalara əsaslanan vahidləri eyniləşdiririk, başqa sözlə, onlar fərdi olmayıb, ümumi xarakter daşıyır.

Siqnifikatlar eyniləşməni təmin edən, deməli, dil cəmiyyətinin tanıdığı vahidlərdir, yəni hamıya xas psixi reallıqlardır, danışan tələffüz edir, səsləndirilən maddi varlıq kimi eşidilir və o, fərdi variativ ardıcıllığa malikdir.

Sözün siqnifikantları danışan üçün bütün mümkün reallaşmaları əhatə etdiyindən onu ümumi nümunə hesab edə bilərik. Bəziləri ona abstrakt sinif deyirlər ki, bu sinif ona daxil olan bütün siqnalların cəmidir. Ancaq hər bir sözün konkret reallaşması fərqli olur. Məsələn, /gar/ sözü bərkdən, şən tonal və ya sondakı /r/ samitinin çox aydın titrəməsilə tələffüz oluna bilər: /gar/, /ga.r/ və ya /garrr/ və s. Yol işarəsi də parçadan, müxtəlif hündürlikdə və ölçüdə ola bilər. Hər iki halda müxtəlifliyə baxmayaraq işarələri tanıyırıq. Onlar siqnifikata təsir etmir, çünki variativlik diapazonunu aşmır, ona görə də, semiotikada deyildiyi kimi, relevant olmur. Onlar eyni siqnifikantın siqnifikat baxımından müxtəlif dəyişikliklərə uğramasıdır.

Burada kommunikativ funksionallıq məsələsi ortalığa çıxır. Ünsiyyət prosesilə iş aləti arasında analogiyanı inkişaf etdirməklə görə bilərik ki, semiotik predmetin identikliyi nədən ibarətdir. Başqa sözlə, predmetin funksiyalar məcmusunu müəyyənləşdirmiş oluruq. Məsələn, çəkic formasına, çəkisinə və nədən hazırlanmasına baxmayaraq hər zaman çəkic olmaq funksiyasını özündə saxlayır. Deməli, alət anlayışı bir tərəfdən ayrı-ayrı çəkiclərin məcmusudur, digər tərəfdən isə onunla həyata keçirilən iş və hərəkətlərin məcmusudur (mismar vurmaq, daş parçalamaq və s.).

Eyni siqnifikant siqnifikat tam dəyişməyənə qədər onu ifadə edir, bildirir. Buradan belə nəticə hasil olur ki, dil elementlərinin eyniliyi təkcə onların funksionallığındadır. Yəni /gar/ nə qədər fərqli deyilsə və dəyişsə də, /gaz/ sözünə keçməyənə qədər ondakı siqnifikantla siqnifikatın vəhdəti qalır. Eynilik təkcə zahiri görünüşlə deyil, həm də anlam fəaliyyətinin dərin qatı ilə bağlıdır. Məsələn, işıqforun qırmızı işığı və ya yol polisinin yuxarı qalxmış əli müxtəlif kontekstlə bağlı olsa da, kommunikativ funksionallıq baxımından eynidir. Bunun əksini də müşahidə etmək olur. Belə ki, maddi cəhətdən eyni siqnal müxtəlif kommunikativ funksiya yerinə yetirə bilər. Məsələn, iki adam bir romanı oxuyur və ya eyni filmə baxır, ancaq müxtəlif nəticə çıxardır (biri aktyor oynunu qabardır, o birisi isə dizaynı xüsusi qeyd edir). Beləliklə, siqnifikat eyni olsa da, siqnifikant fərqli olur.

Deməli, semiotik eynilik fiziki predmetlərin eyniliyi deyildir, onlar psixi və mədəni strukturlar olmaqla müxtəlif amillərdən asılı ola bilər (təhsil, yaş, səviyyə, dünyagörüşü və s.). Ola bilər ki, kinoya baxan birinci adam əvvəlcədən o barədə nəsə oxuyub və ya eşidib, ikincisinin isə çəkilişlə bağlı müəyyən məlumatı olub. “İşarələnmənin müxtəlifliyi, - deyə Q.Freqe yazırdı, -, özlüyündə yetərli deyil ki, işarələnənin müxtəlifliyini əsaslandıraq”.22

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə