F. H. Zeynalov




Yüklə 1.55 Mb.
səhifə18/19
tarix22.02.2016
ölçüsü1.55 Mb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   19

X.8. Fəslin ədəbiyyatı və qeydlər
1. F.Veysəlli. Struktur dilçiliyin əsasları. Studia Philologica. I, Bakı, 2005; II, Bakı, 2007; III, Bakı, 2009.

2. Maraqlananlar oxuya bilər: S.Löbner. Semantik. Eine Einführung (ing. variantı: Understandig Semantics. Hodder Headline Group, London, 2002), Berlin, 2003, s.136-153.

3. Yenə orda, s.146.

4. S.Löbner. Göstərilən əsər, s.159.

5. Yenə orada.

6. İ.Löbner. Göstərilən əsər, s.175.

7. S.Löbner. Yenə orada. s.176.

8. F.Y.Veysəlli. Struktur dilçiliyin əsasları. Studia Philologica. II, Bakı, 2008.

9. F.Veysəlli. Dil. Bakı, 2007.

10. R.Jackendoff. Semantic Structures. Cambridge, Mass: MİT Pres, 1990.

11. F.Y.Veysəlli. Struktur dilçiliyin əsasları. Studia Philologica. I, Bakı, 2005. Qeyd edək ki, morfologiyada paradiqm bir sözün müxtəlif formalarının məcmusudur.

12. N.S.Trubeskoy. Fonologiyanın əsasları. 1939-cu il nəşrindən tərcüməsi, “Son söz” və qeydlər Prof. F.Yadigarındır (Vey­səlli). Bakı, 2001.

13. S.Löbner. Yenə orada, s. 262.

14. E.Sepir. Language, 1921, s.12.

15. S.Löbner. Göstərilən əsər, s.300.

16. S.Löbner. Göstərilən əsər, s. 353.

XI. Dil işarələrinin praqmatik

və siqmatik xüsusiyyətləri



XI.1. Ümumi qeydlər
C. Sviftin «Qulliverin səyahətləri» romanında (III hissə, VIII fəsil) qəhrəmanlar dilsiz keçinməyi qərara alırlar. Bunun üçün onlar bellərinə içərisi əşyalarla dolu kisə yükləyib bir-birilə rastlaşanda nə demək istəyirdilərsə, sözün denotatını – əşyanı çıxardıb göstərirdilər. Lakin bu cür ünsiyyət normal cəmiyyəti təmin edə bilməz, çünki bu yolla abstrakt məfhumları (sevgi, məhəbbət, düşmənçilik hissləri və s.) göstərmək qeyri-mümkündür. Ondan başqa, belədə informasiya mübadiləsi olmur. Canlı dildə ünsiyyət zamanı əşya və ya varlığın özü deyil, onları əvəz edən sözlər və onlar arasındakı əlaqələr mühüm rol oynayır.
XI.2. İşarələrin aspektləri haqqında
Semiotika ilə inikas nəzəriyyəsi arasındakı əlaqələri filosoflar daha çox xüsusi və süni dillərin timsalında çözməyə çalışırlar, çünki belədə təbii dillərin mürəkkəbliyi minimuma enmiş olur. Məs., işarə ilə onun maddi varlığı arasındakı əlaqə təbii dillərdə çox mürəkkəbdir. Eyni işarələrin müxtəlif variantlarda çıxış etməsini dilçiliyin bir neçə sahəsi – fonologiya, morfologiya, semantika və s. öyrənir. Təbii dillərin sintaksisində də mürəkkəbliklər çoxdur.

Məşhur alman alimi G.Klaus semiotikanı ilk növbədə dil işarələri haqqında ümumi nəzəriyyə kimi tərifləndirir. Onun fikrincə, semiotik baxımdan dilin tədqiqi zamanı aşağıdakı faktorlar nəzərə alınmalıdır:



  1. Şüurda əks olunan obyekt (O)

  2. Dil işarələri (İ)

  3. Fikirdə əks olunanlar (Ə)

  4. İşarələrdən istifadə edən və başa düşən adamlar, işarələrin cəmiyyətlərlə əlaqəsi (A) (bax: şəkil 34)1.

Beləliklə, işarə nəzəriyyəsində 4 cür əlaqədən söhbət gedir. Birinci halda onu sintaksis adlandırırlar, söhbət bir işarə ilə digərlərinin birləşməsindən gedir(bax İX fəsil).

İ1




sintaksis




(birləşmə qaydaları)

İ

praqmatik

İ (C) kimə və nəyə

yönəlikliyi

semantika

siqmatika


Anlayış və ifadələrin fikirdə inikası, əksi və s.



İnikasın obyekti

(əşyalar, əlamətlər,

əlaqələr)



Ə

əks olunan obyekt Şəkil 34. İşarələrin əlaqə formaları

İşarələrin 2-ci aspekti məfhum və söyləmlərin fikri ifadəsidir. İX fəsildə verdiyimiz /tozsoran/ sözü motivləşib, o mürəkkəb işarə kimi /toz/ və /sormaq/ işarələrinin məcmusundan irəli gələn məna ifadə edir. /tozsoran/, /qabyuyan deyil/, /maşın sürən/ deyil, məhz evin, həyətin, hər hansı bir əşyanın tozunu təmizləmək üçün istifadə olunan texniki avadanlıqdır. İşarənin bu aspektinə semantika deyilir.

Üçüncü əlaqə işarənin onu işlədən adam, cəmiyyət, kollektiv və s.-ə olan münasibətdir, yəni söz, cümlə, ifadə kimə və nəyə yönəlib. Məs., pambıqçı qarşısında çıxış edən natiq nəzərə almalıdır ki, o elektron hesablayıcılar istehsal edənlər qarşısında çıxış etmir, o deyərsə ki, «pambıq kolunun hər biri 2 bit informasiya daşıyır», əlbəttə, pambıqçılar onu başa düşməyəcəklər. Bu aspekti praq­ma­tika adlandırırlar(daha ətraflı irəlidə).

Nəhayət, dördüncü aspekt işarənin inikası olan obyekt avadanlığın, aparatın özüdür, böyükdür ya kiçikdir, hansı rəngdədir, gücü nə qədərdir, yaxın və uzaq məsafəyə daşına bilirmi, haradadır, necədir və s. Bu aspekti isə siqmatika adlandırırlar2.

Semiotika ayrı-ayrı konkret işarələrin materiyası və ya yazıda necə verilməsilə məşğul olmur, o, işarələrin obrazlarını öyrənir. Hər bir maddi işarə xüsusi individdir, fərddir, o iki dəfə eyni cür gələ bilməz və onun bir sıra əlamətləri var ki, onlar semiotik yanaşmada rol oynamır. Məs., bizim mətndə işlətdiyimiz işarə sözünün hər dəfə işlənəndə elə əlamətləri olur ki, başqa hallarda bu əlamətlər olmur­lar. Səhv yazanda və ya düzgün deməyəndə eyni işarə obrazını, onun haqqında yaranan fikirləri asanlaqla duymaq olur. Əsas odur ki, bir sözün reallaşmaları oxşar olsun və eyni obrazı əks etdirsinlər. Burada abstraktlaşma olmalıdır. Biz deyə bilərik ki, x və y ara­sın­dakı əlaqə ekvivalentdir. İşarələrin təmsilçiləri mücərrəd siniflərdir. İşarənin nüsxələri abstraksiyanın elementləridir, yəni eyni işarə obra­zının reallıqlarıdır. Bu reallıqlar eyni işarə obrazına ekvi­va­lentlik əlaqəsilə bağlanır. Bir işarə obrazı ekvivalent işarə nüs­xələrinin strukturunu təşkil edir, yəni elə sxem və ya modeldir ki, ondan ünsiyyətdə istənilən qədər işlətmək olar. Onlar düzəl­dikdən sonra qalmır, yox olur, dildə və ya lal-karların ünsiyyətində və jestlərdə olduğu kimi ünsiyyət məqamı keçəridir, işarə də qalır keçmişdə.

İşarə nüsxələri işarələrin daşıyıcıları və ya işarə hadisələri adlandırıla bilərlər. Onlar hər hansı bir işarə obrazına, geştaltına aid edilməlidir, yəni onun təmsilçisi olmalıdır ki, tanınsın, hər hansı bir məlumatın daşıyıcısı məna tutumlu işarənin nüsxəsi olsun. İşarələrin nüsxələri işarətanıma nəzəriyyəsinin obyektidir. Onların düzəldilməsi və tanınması mürəkkəb neyroloji prosesdir. Ancaq elektron avtomatlarla görülən işlər hələ də arzu olunan səviyyədə deyildir.

İşarə nüsxəsinin işarə obrazına münasibəti əks olunan ilə inikası, şəkli arasındakı münasibətə parallelik təşkil edir. Məfhu­mun inikası şüurda əks olunan obyektlərin abstraktlaşması sayə­sin­də mümkün olur.

İşarə nüsxəsi konkret təbiətə malikdir, hissi qavranılan şəkildir. Məcburi deyil ki, o, əksolunmanın obyekti olsun. Eynilə fikri proseslər də əks oluna bilərlər. Bu da semantik aspektin sahəsidir. İşarə gestaltı əsasında nəinki işarə nüsxələri eyniləşdirilir, həm də düzəldilə bilərlər. Bu qarşılıqlı əlaqəni alman alimi G. Klaus belə əyaniləşdirir.

İşarə obrazı inikası







işarə nüsxəsi əksolunmanın



obyekti

Deməli, dilin işarələri arasındakı əlaqələri sintaksis öyrənir. Təbii və süni dilin sintaksisi təsvir olunan obyekt dili üçün qaydalar sistemi müəyyənləşdirir ki, buna da metadil deyilir. Məs., biz süni dili Azərbaycan dilindən istifadə etməklə öyrəniriksə, burada süni dil obyekt dili, Azərbaycan dili isə metadil kimi çıxış edir. Eynilə semantika dildə ifadə olunan məfhum və anlayışların əlaqəsini təsvir edir. İşarə ilə əks olunan obyektlər və şeylər arasındakı əlaqələri siqmatika, nəhayət, işarə ilə ondan istifadə edənlər arasındakı əlaqəni praqmatika öyrənir. Aşağıdakı sxem bu əlaqələri daha əyani göstərir:


/su içməlidir//, /duzludur// /su/ (arxdakı)

/su aydınlıqdır//; /təmizdir / su istəyirəm/ (göldəki)

/susuz çətindir//; /şirindir// /su istəmirəm/ (dənizdəki)

/su həyatdır// ; /lillidir// və s. /susuzlamışam/ (arxdakı)

sintaqmatika semantika praqmatika siqmatika
Sintaksis təbii dildəki birləşmə qaydalarını araşdırır. Məs., /dilxor/, /rüşvətxor/, /nəşəxor/ işlənir; ancaq */çayxor/, */şorbaxor/ deyilmir.

Süni dillərdə isə dildəki birləşmə əlaqələri formullar əsasında müəyyən edilir. Deməli, quraşdırılan dildə hansı əlaqələrin olub-olmaması müəyyən edilir.

Semantika da işarənin hansı mənalara malik olmasını öyrənir, konkret bir məqamda işarənin hansı mənada işlənilməsini araşdırır. Məs., /baş/ (ağacın, dağın, insanın) və s. anlamlarında işlənə bilir. Deməli, təsviri sintaksis və semantika dilçiliyə, formal sintaksis və formal semantika məntiqə aiddir.

Formal və təsviri sintaksisin oxşar cəhətləri onların hər ikisindəki birləşmə əlaqələrini öyrənməsindədir. Ancaq onların fərqi də var. Belə ki, formal sintaksis təsadüfləri nəzərə almır; işarələrin düzümü dəqiq və yoxlanılan olmalıdır. Təsviri sintaksis isə tarixi əlaqələri də nəzərə alır. Bu deyilənlər eynilə semantikaya da aiddir. Bundan başqa süni dillərin sintaktik özəlliklərini də sintaksis öyrənir. Süni dillər öz sintaktik strukturu baxımından formal mən­tiqin xüsusi hallarıdır. Odur ki, bu sintaksisi saf sintaktik nəzriyyə və ya məntiqi sintaksis kimi göstərirlər. Eyni sözləri se­mantika haqqında da demək olar. Saf semantik nəzəriyyə başqa sözlə məntiqi semantika adlandırılır. Məntiqi sintaksis və semantika qaydadan kənara çıxmanı, təsadüfi və tarixi məqamları nəzərə almadan dili öyrənir. Elə buna görə də onlar bütün dillərdə “təmizlənmiş” xüsususi halları tədqiq edir. Təsviri sintaksis və semantika isə bütün halları nəzərdən keçirir, qaydadan kənar və tarixi məqamları da öyrənir. Süni dillərdə müəyən məhduduiyət və bununla bağlı sintaktik və semantik strukturların istifadəsində bir dəqiqlik vardır.

Sintaktik və semantik əlaqələrin növləri haqqında dildə söylənilən ifadələr metadilə aiddir.

Beləliklə, biz 4 cür əlaqənin hər tipi barədə müəyyən nəzə­riy­yələr yaratmış oluruq. İşarələr üçün əlaqələr sinifləri müəyyən edir­lər. Ayrı-ayrı sintaktik sistemlər ümumi sintaksis nəzəriyyəsinin xüsusi hallarıdır: Belə demək olar: x y dilinin sintaktik sistemidir. Bü­tün bu dörd əlaqəni öyrənən nəzəriyyələrin məcmusu semiotika adlanır.

Sintaksis İ və İ1 arasındakı əlaqəni öyrənir. Bu zaman sosial amillər və işarə ilə onu işlədən arasındakı əlaqələr nəzərə alınmır, yə­ni sözlər və söz birləşmələri, fonemlər, morfemlər və s. ara­sındakı qaydalar öyrənilir (funktorlar, arqumentlər, kvantifikatorlar və s.). Bu birləşmələrin düzgünlüyü müəyyən edilir, bir forma başqasına keçir. Formanın məzmunca uyğunluğu a priori nəzərdə tutulur.

İşarələrin düzümündə sintaktik (formal və ya təsviri) birmənalılıq mühüm rol oynayır. Ancaq bəzən cümlə ikimənalı da ola bilər. Müq.et: /o qoca/ atlıya yaxınlaşdı// və ya /o/, qoca atlıya yaxınlaşdı/. Burada fasilə və tonun hərəkəti başadüşməni asanlaşdırır və yersiz izafilikdən (redundantlıqdan) qaçmağa imkan verir. N.Xomskinin təbirincə desək, alt qat üst qatdakı düzümdən asılı olaraq müxtəlif cür açıla bilər.

Özü də bu ikimənalılıq cümlədəki sözlərin çoxmənalığından deyil, cümlənin sintaktik strukturundakı ambiqivitlikdən irəli gəlir. Təbii dillərdə belə şeylər tez-tez olur. Amerikan alimi H.Karri (Carry) çoxmənalı işarə düzümünü «politektonik» adlandırır. Sin­tak­tik nəzəriyyə müəyyən etməlidir: düzüm politonikdir, ya yox. Məlumdur ki, formal sintaksisdə belə şey ola bilməz. Belədə maşın çıxılmaz vəziyyətdə qalar, ya da səhv həll ortalığa qoyar. Deməli, süni dildə aydın çatışmazlıq təbii dil üçün üstünlük ola bilər. İkimənalı cümlələrin olması artıq redundantlıqdan qaçmaq üçün əsas yaradır. Məs., /Professorun dəvəti hamının ürəyindən oldu// cümləsi iki cür başa düşülə bilər. /Professoru dəvət edirlər/ və /Professor özü kimisə dəvət edir//. Real danışıqda presuppozisiya və danışıq məqamı belə çoxmənalılığı aradan qaldırmağa xidmət edir. Bu zaman semantik və praqmatik faktorlar həlledici rol oynayır. Burada transformasiya mühümdür. Məs., /o siqaret çəkir//®/siqareti o çəkir//®/siqaret onun tərəfindən çəkilir//®/o çəkir//®/siqaret çəkilir//, ancaq */siqaret onu çəkir// və */o çəkilir// mümkün de­yildir. Qısaldılmış elliptik cümlələrdə redundantlıq yoxdur, ancaq anlaşılmazlıq hər zaman meydana çıxa bilər.

Sintaksis dildə mümkün olan və ya hələ də işlənməmiş, ancaq qrammatik cəhətdən düzgün cümlələrin siyahısını sintaktik əməliy­yatlar vasitəsilə müəyyənləşdirməyə imkan verir. İkinci məsələ isə cümlənin konkret dilə məxsus olduğunu müəyyən etməyə xidmət edir. Cümlə düzdürsə, deməli, sayıla bilər, ancaq bütün sadalanan cümlələr heç də həmişə düzgün olmur.

Bəzən cümlə düzgün qurula bilər, ancaq dil sisteminə uyğun gəlməz, mənası olmaz. Məs., L.V.Şerbanın «Qlokaya kuzdra şteko budlanula bokra i kudryaçit bokryonka» misalı bunun bariz nü­munəsidir19.

Qeyd edək ki, neopozitivizmin görkəmli nümayəndəsi olan Vya­na məktəbi sintaktik tədqiqatlara xüsusi önəm verirdi. Bu zaman düzlük anlayışı sübut olunmaq və düzəldilmək kriteriyaları ilə məhdudlaşırdı, başqa sözlə, hər hansı cümlə cümlə strukturuna malik olmasının sübutu və düzəlmə qaydalarının dildəki kimi olma­sı əsas götürülürdü. Lakin qondarma cümlələrin də dildə müm­künlüyü vyanalıları semantik tədqiqatlara üz tutmağa vadar etdi. İşarənin şüurda inikasla, məfhum və söyləmlə əlaqəsi se­mantikanın, obyektlə, onun əlamət və nədənilə əlaqəsi isə siq­ma­tikanın sahə­sidir. Onların tədqiqində insan və cəmiyyət nəzərə alın­mır. Bəziləri bu iki aspekti birləşdirirlər. Bəzən bunu məzmun və məna (stoiklər və sxolastiklər), bəzən də məna və ifadə (Karnap) kimi fərqlən­dirirlər. Sözün – adın məzmunu məfhumdur, onun mənası isə obyektdir. Cümlənin məzmunu ifadədir, onun mənası isə gerçək­li­yin dəyəridir.

Karnap işarə və cümlələrin intension və ekstension aspekt­lərini fərqləndirir. Belədə nəqli cümlənin inikası varlıq, ekstensiya isə həqiqətin dəyəridir. Amerika alimi V.Kvin semantikanı məna və referensiya nəzəriyyəsi olmaqla iki yerə bölür.

Əlbət ki, işarə ilə onun referenti və ya denotatı arasında münasibətlər çox mürəkkəbdir.

Ancaq işarələyən işarələninin yerində gəlirsə, bəs onda onun semantikası nədir. Bu xüsusilə cümlələrdə və frazeoloji birləşmələrdə özünü daha aydın büruzə verir. İşarənin obyektə münasibəti mental və psixi xarakter daşıyır.
işarə inikas





nüsxə obyekt
Dildə mənanın obyekti əks etdirməsi konkret kriteriyalarla verilir. Obyektin kənd, şəhər, qəsəbə və ya hansı rəngdə olmasını biz asanlıqla cümlədən aydınlaşdırırıq. Məsələni daha dəqiq həll etmək üçün elmi terminlər işlədilir. Bunu riyaziyyat daha dəqiq ifadə edir. Əksolunmanın obyekti onun şüurdakı inikasından fərqləndirilməlidir.

Deməli, semantika işarə ilə şüurda inikas arasındakı əlaqələri öyrənir. O işarədən istifadə edəndən və onun ifadə etdiyi obyektdən və varlıqdan abstraktlaşıb ayırır.

Siqmatika işarənin obyektlə əlaqəsini öyrənir. Bu da məna vasitəsilə aşkar edilir. Odur ki, siqmatika sintaksisin və se­man­ti­kanın olmasını tələb edir. O da istifadəçidən abstraktlaşır. Metadildə bəzən semantika ilə siqmatika fərqləndirilmir, hər ikisi xüsusilə də süni dillərin təhlilində semantikanın tərkib hissələri kimi götürülür.

İşarənin mənası olan şəkillər və inikas olunanların xarak­terindən belə aydın olur ki, onlar bilavasitə tədqiq oluna bilməzlər, onlara yol, işarələrdən və adı çəkilən obyektlərdən keçir. Bu zaman polisemiya, omonimiya və ya sinonimiya yaranır. Məs.,ing. d. /hand/-(əl) /he has a book in his hand/ (o kitabı əlində saxlayır), /I know his hand//, (Mən onun xəttini tanıyıram), /a factory hand/ (işçi, icraçı). Omonimiyaya misal: /spring/ (yaz), /spring/ (yay), /spring/ (mənbə, mədən) və s. Sinonimiyaya isə aşağıdakı misal ola bilər: /nəm/-/yaş/-/höyüş/ və s. İşarə o zaman polisemdir ki, ona iki və ya daha çox məna şamil edilir. Təbii dillərdə bu adi haldır. O, ta­rixi prosesdə meydana gəlir. Yeni hadisə və ya məfhum ya­rananda, əvvəl mövcud olan sözü işlədirlər. Bu zaman məna ya ge­nişlənir, ya da bölünür. Məs., /peyk/ (yerin peyki), (süni peyk) və s..

İkinci məsələ sinonimlə bağlıdır. Alm.d. /Schimmel/ (ağ at) və /weißes Pferd/ sinonimdirlər. Azərb.d. /su/ və /H2O/ da sino­nimlərdir. Ancaq onların işlənmə məqamları müxtəlifdir. Bəzən elə olur ki, eyni obyektləri bildirən sözlər (məs. alm. d. /Mor­genstern/ və /Abendstern/ (hər ikisi dan ulduzu deməkdir) və ya /hindu/ və /qədim amerikalı sakin/ və s. sinonim deyillər. Biz deyə bilərik ki, H2O valentliyə görə düzələn birləşmədir, ancaq burada /su/ sözünü işlətmək olmaz. Deməli, iki intensional dəyər eyni olsa da, ekstensional baxımdan onlar eyni deyillər və əksinə.

Semantika işarələr arasındakı əlaqələri öyrəndiyindən sino­nimlik onun bir hissəsi kimi götürulə bilər. Burada sintaktik əla­qəyə girən elementlərin də məna strukturunun öyrənilməsi vacibdir. Eyni zamanda bir cümlənin o biri cümləyə mənaca bağlılığı da mühüm rol oynayır.

Dil işarələri ifadə etdikləri məna ilə ən azı dolayısı ilə ob­yektiv gerçəkliklə bağlı olur. Səs təqlidində isə birbaşa bağlılıq göz qabağındadır. Deyirlər ki, gerçəkliklə işarə arasında bir izo­morfluq var, yəni sözlərlə şeylərin bağlılığı ən azı strukturlarda üzə çıxır. Yəni işarələrin struktur birləşmələri gerçəkliyin abstrakt əla­qələrini əks etdirirlər.

Cümlə ya səhv, ya da düz olur. Cümlə o zaman düzdür ki, ifa­də olunan həqiqətən də realdır. Real olmayan isə səhvdir. Məs. /Bakı Azərbaycanın paytaxtıdır// düzdür. /Sumqayıt da Azərbay­ca­nın paytaxtıdır// isə səhvdir.

Birinci faktiki gerçəklikdir. Ancaq məntiqi həqiqət də var ki, bu cümlənin strukturundan hasil olur. Məs., əgər a b-yə bərabərdirsə və b də t-yə bərabərdirsə, deməli, a da t-yə bərabərdir. Buradakı gerçəklik qanunauyğunluğu dildə öz əksini tapır.

XI.3. Dil işarələrinin praqmatik

və siqmatik təhlili


Artıq yuxarida qeyd edildiyi kimi, işarə ilə insan arasındakı münasibətləri öyrənən elm praq­ma­tika adlanır.

İşarə « insan, cəmiyyət, qrup və s. münasibətləri praq­matikanın maraq dairəsinə aid olan məsələlərdir. Əlbəttə, bura mütləq sintaksis, semantika və siqmatika da daxildir, çünki hər bir işa­rə qayda üzrə düzülməli, nəsə ifadə etməli və obyekti əks et­dirməlidir.

Buraya yuxarıda adları çəkilən funksiyalar - simptom və siqnal funksiyası, yəni müsahibdə reaksiya oyatmaq funksiyası da daxil edilməlidir: deməli, ifadə funksiyası, təsvir funksiyası və müraciət funksiyasından başqa yuxarıdakı funksiyalar da nəzərə alınmalıdır.

Qeyd edək ki, praqmatika az öyrənilən sahələrdəndir. Ancaq unutmaq olmaz ki, dünyanın idarə olunması bilavasitə işarələrin bu aspektindən asılıdır: müharibə, konflikt, dostluq, sevgi və s.

Deməli, praqmatika linqvistik formalarla onlardan istifadə edənlər arasındakı münasibətləri öyrənir. Praqmatika danışanların ifadə etdiyi mənaları tədqiq edir.O həm də kontekstual mənanın öyrənilməsidir. Praqmatika deyilən ifadədən daha çox məna çıxartmaq yollarını öyrənir. Praqmatika nisbi məsafəni öyrənir.

Bunları “İkinci dilin mənimsənilməsi seriyasından” 2008-ci ildə Oksford universitetində C.Yul çap etdirdiyi kitabında yazır.3 Deməli, praqmatika söz və söyləmin hansı mənada işləndiyini (se­mantika ilə bağlı), insanların harada və hansı şərtlər daxilində ne­cə ünsiyyətə girdiklərini (kontekst və situasiya ilə bağlı), dinlə­yənin deyiləndən nəyi və necə seçib götürməsi şərtlərini (inferenslə bağlı) və deyilənlə deyilməyənlər arasındakı fərqləri ayırd etmək, din­ləyənin danışan üçün nə qədər açıq və qapalı qal­masından asılı olaraq danışanın nə deməsi nisbiliyini öyrənir. Görün­düyü kimi, praq­matikanın maraq dairəsi kifayət qədər genişdir.

Deyilən aspektləri ümumiləşdirsək belə qənaətə gələ bilərik: sintaksis dil işarələri arasındakı əlaqələri, işarələrin düzüm və seçim xüsusiyyətlərini və ardcıllığın düz və səhv olmasını öyrənir ki, bu da dünyaya referens etmədən mümkündür. Semantika isə işarələrlə dünya reallıqları arasındakı əlaqələri öyrənir, yəni söz və ifadələr predmet, əşya və hadisə ilə necə əaqələnir, bu da deyilən fikrin gerçəkliyə uyğunluğunu və gerçəklik dəyərini müəyyən edir.

Bu üç aspektin hamısı danışıq aktına bir hərəkət kimi yanaşır və bu axında hər biri öz məqsədinə uyğun olaraq axtarışlarda olur. Bunların hər üçündə söhbət linqvistik formadan və ya işarədən gedir. Lakin bu işarəyə yanaşma bucağı fərqlidir. Praqmatik aspekti çözmək üçün belə bir misala müraciət edək: fərz edək ki, həftə sonu bağda istirahət edib gələn tanışınızın üzündəki qızartını görüb ondan soruşursunuz: ?Nə olub?

/Heç, bağda nəsə dişləyib//

Bu kiçik mükalimədə məlum olanla (üzdəki şiş) məlum olmayan (nə dişləyib-cücü, milçək, bəlkə arı sancıb və s.) arasındakı əlaqənin aşkarlanması söhbətin konkretləşməsinə köməklik göstərir. Yəni hadisə necə baş verib, adamın yatdığı vəziyyətdəmi olub, dişləyənin özü nə idi və s.? Propozisiya aydın olsa da presup­po­zi­siya qaranlıq qalır, ona görə də deyilən tam açılmamış qalır. Burada propozisiya həşəratın dişləməsidir. Müasir dilçilik terminləri lüğətləri propozisiyanı faktın göstərilməsi, cümlə məzmunu kimi açırlar, onu dildən asılı olmayan, cümlənin mənasının illokutiv tip baxımından neytral, ümumi məxrəci bildirən, hər hansı bir varlığı məzmun kimi götürür. Məsələn, biz deyəndə ki, /O siqaret çəkir// və almanca /Er raucht/ və ya /O siqaret çəkməyə adətkardır// və /Er raucht gewohnheitsmäßig// cümlələrinin referensi (/o-er/ və pre­dikasiyası (/siqaret çəkir-raucht gewohnheitsmäßig/) eynidir. Özü də sual, təsdig və ya inkar formalarında olsa da həmən eynilik qalır.Deməli, propozisiya cümlənin mənasınn həqiqət dəyərini təyin edən nüvədir, özü də söyləm formasının spesifik sintaktik forması və leksik tutumu nəzərə alınmır.4

Burada presuppoyisiza , yəni nəyin dişləməsi məlum deyildir. Biz presuppozisiyanı belə tərifləndirmişik: “Ünsiyyətdə bilavasitə adı çəkilməyən, ancaq deyilənin tərkib hissəsi kimi başa düşülən informsiya presuppozisiya kimi dəyərləndirilə bilər.”5

Danışan deyirsə ki, /Qonşumuz Əhməd hələ boşanmayıb//, on­da bu cümlənin presuppozisiyası aşağıdakılardan ibarətdir: Danı­şa­nın bir qonşusu var, adı Əhməddir. O da evlidir, boşanmaq istə­yirmiş, ancaq hələ boşanmayıb. Deməli, onun evli olması və boşan­maq istəməsi həmin cümlədə adı çəkilməyən, lakin güman edilən nəsnələrdr.

Praqmatik aspektdə deyktik işarələr (o, bu) və ünsiyyət məqamında referentə dair məsafə (burada, orada, yuxarıdsa, aşağıda və s.), zaman bildirən deyiksizlər (indi, sonra, felin zamanları) mü­hüm əhəmiyyət kəsb edir. Eyni zamanda referens (danışan dinlə­yənə nəsə deyərkən öz söyləmlərilə ona işarə elədiyi əşya və pred­metləri eyniləşdirməyə mkan yaradır. Məs., Nizami, yaxşı şair və s. olmaqla ünsiyyətdən kənardakı reallıqlar bildirir və hər iki ünsiyyət iştirakçısına məlum reallıqlardır və inferens (ünsiyyət məqamında adını çəkdiyimiz və işarələdiyimiz obyekti və əşyanı öz fon bi­liklərimiz və kontekst daxilində götürdüyümüz) də praqmatik aspektin elementləridir.6

Semantik baxımdan /Azərbaycan Rusiyadan asılı deyildir// cümləsi düz deyildir, çünki burada əsas obyekt göstərilməyib. An­caq /Azərbaycan dövləti hüquqi baxımdan Rusiyadan asılı de­yil­dir// cümləsi düzdür, çünki burada konkret olaraq obyekt göstərilib.

Siqmatika soruşur ki, doğrudanmı bu üç varlıq arasındakı əlaqələr belədir? Əslində, bu, semantikanın davamıdır.

Praqmatika isə soruşur: müstəqilliyi kimlər qəbul edir, necə, hansı şəraitdə, bu söz hansı hiss və həyəcanı doğurur və s.

Beləliklə, bütün bu deyilənlərdən sonra belə nəticəyə gəlmək olar ki, semiotika dil işarələri, onlar arasındakı münasibətlər haqqında ümumi nəzəriyyədir, onlar təfəkkürə, obyektiv gerçəkliyə və insana olan münasibətiləri ifadə edirlər.

Deməli, bizə, ilk öncə verilən işarənin maddi varlığıdırsa, on­da bunun arxasında söz-məfhum qarşılaşmasına uyğun gələn şeylər, əlamətlər və əlaqələr durur. Cümlə qarşılaşmasına isə mahiyyət uyğun gəlir. Söz cümlənin, məfhum isə ifadənin (fikrin) tərkib hissəsidir. Cümlə sözdən, ifadə məfhumdan qabaqdır. Dərketmənin məqsədi gerçəklik və varlıq haqqında bilik əldə etməkdir. İnsan gerçəkliyi araşdıranda ona rast gələn şeylər, əlamətlər və əlaqələr deyil, varlıqlardır, maddi aləmdir. Şeyləri, əlamətləri və əlaqələri insan maddi aləmi öz şüurunda inikas edən cümlələri təhlil etməklə üzə çıxardır. Cümlə və fikir ruhi fəaliyyətin işidir. Dərketmənin nəticəsi isə hökmdür. Hökm elə bir psixi aktdır ki, ondan cümlələrə mücərrədləşmə vasitəsilə keçirik. Hökm psixologiya və dərket­mənin obyektidir, bu zaman psixi proseslər tədqiq olunmur.

Söz məfhumun linqvistik forması olduğu kimi, cümlə də ifadənin linqvistik formasıdır. Söz və cümlə konkret dildən asılıdır, məfhum və ifadə isə dildən asılı deyildir.

Nəhayət, yuxarıda qeyd etdiyimiz siqmatik aspekt haqqında bir qədər ətraflı danışmq istərdik. Siqmatika işarə ilə obyekt ara­sındakı münasibətləri araşdırır. Xüsusi metadil kimi öz ideal obyek­tindən danışarkən siqmatika ilə semantika arasındakı fərqə fikir verməmək olar. O, süni dillərə tətbiq olunanda semantika və praq­matikadan fərqini daha aydın görmək olur. Məsələni ilk dəfə elmi dövriyyəyə gətirənin Q.Klaus olduğunu qeyd edən H.Busman yazır ki, siqmatika semantikanın bir hissəsi kim götürülə bilər, çünki işarələr bilavasitə obyektiv gerçəkliyə aid deyillər, onlar əlaqələri məfhumlar vasitəsilə ifadə edirlər. “Bu mənada,-deyə H.Busman yazır,- siqmatikanın semantikadan fərqləndirilməsi ekstensiya və intensiya cütləri arasındakı münasibətlərə, müvafiq olaraq, Q.Freqenin məna və anlam qarşılaşmasına uyğun gəlir.”7 Biz məna ilə anlamın fərqini birinci fəsildə geniş şərh etmişik. Burada isə bir qədər ekstensiya və intensiya barədə danşmaq istərdik. Ekstensiya işarənin göstərdiyi elementlər sinfinin dildəki ifadəsidir. Bunu denotasiya, desiqnasiya və referensiya kimi də işlədirlər. Ekstensiona tərifdə intensiyadan (anlamdan) fərqli olaraq ifadənin aid olduğu bütün obyektlərin sadalanmasına əsaslanır. İntensiya isə məfhumu müəyyən edən əlamətlərlə təyin edilir. Məsələn, alman dilində /Abandstern/(axşam ulduzu) və /Morgenstern/ (dan ulduzu) ekstensional baxımdan eynidirlər, çünki hər ikisi Venera planetini bildirir. Intensional baxımdan isə fərqlidirlər. Cümlənin ekstensiyası onun gerçəklik dəyəridir. İntensiya, deyildiyi kimi, eyni anlayışı bildirən əla­mət­lərin sadalanması ilə müəyyən edilir. Məsələn, /violençel/ (skripka). Beləlikə, Q.Freqe yanaşması ilə izah etsək, siqmatika anlama, semantika iə mənaya uyğun gəlir. İşarələrin siqmatik aspekti sinonimliyi və çoxmənalığı açmaqda ciddi köməklik göstərə bilər.


1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   19


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə