F. H. Zeynalov




Yüklə 1.55 Mb.
səhifə17/19
tarix22.02.2016
ölçüsü1.55 Mb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   19

X.7. Model nəzəriyyəsi semantikası
Xəbərlik-məntiqi fraqmentin (XM-F) məntiqi dil üçün se­mantikası bircə məqsədə xidmət edir: o, dil ifadəsinin gerçəklik ehtimalını müəyyənləşdirir, özü də hər bir ifadə üçün bu, ayrıca olmalıdır. O, ifadələrin gerçəklik şərtlərinin ümumi tərifini verir. Məntiqi dilin şərhi yenə də kompozisional semantikanın nümu­nəsinə əsaslanır. Bu zaman şərh bazası model təşkil edir ki, bu da XM-fraqmentdə bütün bazis ifadələrinin gerçəklik dəyərinin müəyyənləşməsindən ibarətdir. Özü də hər bir dil üçün modellər istənilən qədər ola bilər. Konkret dillərdə müəyyən tətbiq üsul­larından istifadə oluna bilər, ancaq bu, modeldə öz ifadəsini aydın tapmalıdır. İndi aşağıda bir XM-F üçün modeldən danışaq.

Xəbər-məntiqi dil üçün model iki komponentdən - universium deyilən göstəricidən və dilin universumundan ibarətdir. Kvanta­tor və bütün bazis ifadələr şərhlərin müəyyənləşməsində xəbər konstantlarının şərhi üçündür. Hər bir kvantifikasiya ondan çıxış edir ki, mümkün fərdi halların ümumi sahəsi var, bu hallar üçün kvantorlar toplusunda (S kopus) ya doğru, ya da yalan ola bilər. Bu sahəni kvantifikasiya sahəsi adlandırırlar. Bu sahəni dolduran hallar əlaqəli variabellərlə təmsil olunur, əslində onlar fərdlərdən ibarətdir. Bu fərdlər üçün variabellər olur, yəni onların mümkün dəyərləri üçün əvvəlcədən müəyyən olunmalıdır ki, variabellərin mümkün dəyəri nədir. Bunu modeldə unversum verməklə, ayrı-ayrı halların çoxluğunu həyata keçirmək olar. Bunsuz mövcudluq kvantifi­kasiyasının səhv olmasını müəyyən etmək olmaz. Bu, o zaman yalan olur ki, skopusdakı ifadə kvantifikasiya edilən variabellərin heç bir mümkün dəyəri üçün həqiqi olmasın.

x (arıq (x) ^ it (x)) o deməkdir ki, ən azı bir fərdi it var, hər ikisi üçün /arıq/ və /it/ xəbəri düzgündür. Deməli, bu əlamətlərin ikisinə də malik olmayan fərd düz deyil. Bunun üçün mümkün fərdləri yoxlamaq olar. Deməli, bizim misalda verilən əlamətlərdən başqa əlamətləri də olan fərdlər tapmaq olar.


Universium aşağıdakı fərdlərdən ibarətdir:

İBp - Alabaş hiyləgər itdir

-Məstan arıq və cazibəli pişikdir

-Əhməd arıq, ağıllı, cazibədar adamdır

-İlkin axmaq adamdır

Deməli, 4 fərdin hamısında eyni əlamət müşahidə olunmur.


İndi biz bazis ifadələrinin şərhini verə bilərik. Hər bir fərdin öz şərhini tələb edən əlamətləri var. Bunu əyani olaraq belə göstərə bilərik.

İB2p [f]= Məstan [u]- İlkin [x]-Alabaş [y]- Əhməd

Model həm də variabellər üçün şərh verməlidir, çünki pişik (x) və ya “x=u” kimi söyləmlər gələ bilər. Belə söyləmlərin ger­çək­lik dəyərini müəyyən etmək üçün onlar azad tətbiq olunanda variabellər konkret fərdə aid olur. Xəbər konstantlarının şər­hini onlar arqument kimi xidmət edən model universiumunun fərd­lərinə gerçəklik dəyəri verən sistem olmalıdır. Şərhlər hər bir fərdə gerçəklik dəyəri verən qaydalardan ibarət olmalıdır, yəni o bildirməlidir ki, bu modeldə həmin predikasiya bu fərdə aiddir, ya yox. Bunu göstərmək üçün bundan sonra iri işarələr tətbiq ediləcək: PİŞİK [pişik], TANI [tanı] üçün və s. Universiumun fərdlərə aid yuxarıdakı göstəricilərə görə PİŞİK Məstana aid olub 1 həqiqi dəyər qazanır, başqası üçün isə O olur (Biz ondan çıxış edirik ki, siqaret çəkən adamlardır, ona görə də Əhməd pişik ola bilməz). Öncə biryerli predikat konstantlarına şərhlər veririk. Bunun üçün cədvəldən istifadə edirik, bu cədvəldə hər bir fərdin öz gerçəklik qiyməti verilir.


IB 3p Alabaş Məstan Əhməd Hans


[şəxs]=ŞƏXS 0 0 1 1

[pişik]= PİŞİK 0 1 0 0

[arıq]=ARIQ 0 1 1 0

[agıllı]=AĞILLI 0 0 1 1

[cazibədar]=CAZİBƏDAR 0 1 1 1

[çəp bax]=SCHIEL 1 1 0 0

[Çək] ÇƏK 0 0 1 1


İki fərd, Əhməd və Hans şəxslərdir, 2-si arıqdır və cazibə­dardır, Məstan və Əhməd, ikisindən biri pişik, biri Əhməddir, o ya tikir, ya da çəkir. Burada iki əlamətin ikisinə də aid olan var (arıq və cazibədar).

Riyazi mənada burada eyni cür düzülmüşləri funksiyalar adlandırmaq olar. Funksiyalar eynilik, həmçinin arqument adlan­dırıla bilən dəyərlərə malikdir. Şəxs, PişikAğıllı modelin fərdlərinin hər birinə gerçəklik dəyəri verir, onlar funksiyaların xüsusi tipidir ki, bunları riyaziyyatda “Predikatlar” adlandırırlar, yəni öz arqumentlərinə gerçəklik dəyərini qazandıran funksiyalar. Riyazi mənada m-predikat terminlərindən istifadə edilir, lakin predikatlar konseptlər kimi göstəriləndə onlar k-predikatlar adlan­dırılırlar. Deməli, birinci tərif belə olacaq:

m-predikat A çoxluğu üzərində bir funksiyadır, bu A-nın hər bir elementinə gerçəklik dəyəri verir.

Bu yanaşmada XM-F üçün şərh bazası hər bir yerli predikat konstantlarına universum üzərində bir m-predikat üçün şərh verir. M-predikatla k-predikat o mənada oxşardırlar ki, hər ikisi öz arqumentləri üçün söyləm konteksti və ya konkret model verilərsə, gerçəklik dəyəri yaradır.

Ancaq k-predikatlar bizim koqnitiv sistemdə konseptlərdir. M-predikatlar isə abstrakt, çoxluq nəzəriyyəsi baxımdan konstruk­t­lardır, yəni arqument və dəyər cütləridir.

ARIQ dörd cütdən, Məstan 0, PİŞİK-1, Əhməd-1 və Hans-0-dan ibarət matematik çoxluqdur. Bunu hər bir arqument kimi aydın dəyəri göstərən cədvəllə verə bilərik. Əgər iki m-predikat (və ya ümumi: funksiyalar) bütün arqumentlər üçün uyğun dəyərlər verərsə, onda onlar identikdir. Bizim modelimizdə ŞƏXS=AĞILLI və ARIQ=CAZİBƏDAR uyğun gəlir (təsadüfən). Buraya aid olan k-predikatlar > şəxs, > ağıllı, > arıq və > cazibədar əlbəttə müxtəlif­dirlər: 4 konseptinin bir arqumentə aidliyi hər birinin müxtəlif kriteriyalarından asılıdır. K-predikatlar 4 fərddə təsadüfən Modeldə qismən üst-üstə düşən gerçəklik verir, bu da o deməkdir ki, m-predikatların bəzisi modeldə üst-üstə düşür. M-predikatlar müvafiq k-predikatlarının arqument sahəsinin az hissəsini əhatə edir, yəni modelin 4 fərdi üçün gerçəklik dəyərlərini göstərir. Cədvəl modelin m-predikatlarının arqument-dəyər-cütlər olmasını göstərir:
ŞƏXS PİŞİK ARIQ ÇƏK ÇƏP

AĞILLI CAZİBƏLİ


Al → 0

Pi → 0


Əh → 1

Ha → 1


Al → 0

Mə → 1


Əh → 0

Ha → 0

Al → 0

Pi → 1


Əh → 1

Ha → 0

Al → 0

Pi → 0


Əh → 1

Ha → 0

Al → 1

Pi → 0


Əh → 0

Ha → 0


İkiyerli TANI və NİFRƏT ET m-predikatlarını eynilə dəyər cədvəlilə təyin edə bilərik, bu zaman şaquli birinci, üfüqi isə ikinci arqumenti göstərəcək. Bundan sonra universum nifrət münasibətilə dəqiqləşəcək. /Əhməd hamıya nifrət edir/, /Məstan/ və /Hans/ əksini təmin edəcək. /Alabaşa hamı nifrət edir/, /Məstan və Hans isə bir-birinə nifrət edir/, bəlkə ona görə ki, bir-birini tanımırlar, yoxsa universumda hər kəs o birisini tanıyır. Heç kəs özünə nifrət etməz, özünü yaxşı tanıyır (bax: cədvəl)


İB4p

[nifrət et]

NİFRƏT


Alabaş


Məstan

Əhməd

Hans




[tanı]

TANI


Alabaş


Məstan


Əhməd


Hans

Alabaş

Məstan


Əhməd

Hans


0

1

1



1

1

0

1



0

0

1

0



1

1

0

1



0




Alabaş

Məstan


Əhməd

Hans


1

1

1



1

1

1

1



0

1

1

1



1

1

0

1



1

XM-F üçün kompozisiya qaydaları vahid formada belə ifadə oluna bilər:

[S] =1 gdw (şərtlər)

S elə bir ifadədir ki, o müvafiq Sq ilə düzəlir. Verilən şərhlər isə o şərhlərdir ki, onlar həmin formanın həqiqilik şərtləridir. İlkin formanın 3 tipini aşağıdakı kimi göstərmək olar, özü də T və T' variabellər kimi arqument terminlərini bildirir.


Kq1p [P, (T)] = 1 dgw [P1] ([T]) =1

Kq2p [P2 (T, T´)] = 1 dgw [P2] ([T], [T´]) =1

Kq3p [T=T´)] = 1 dgw [T1] ([T])
Şərh yerinə yetirilirsə, söyləm gerçəkdir, əks təqdirdə söyləm səhvdir. Formal sistem imkan verir ki, fraqment cümlələrin gerçəklik şərtlərini sistemli şəkildə müəyyən edək. Kompozisiya qaydalarını düzgün tətbiq etmək üçün leksik ifadələrə hansı şərhlər verilməlidir? Bazis ifadələr cümlələrin gerçəklik şərtlərinə necə kömək edir, onlar cümlənin digər hissələrilə necə şərh olunur? Eyni kateqoriyadan olan müxtəlif ifadələr, məsələn, xüsusi adlar, şəxslər, fel söyləmləri vahid şəkildə şərh oluna bilərmi? Bunlar bir neçə dü­şündürücü suallardır. Onlara cavab verən qaydalar hələ tapılmayıb.

Model nəzəriyyəsi semantikası XM-F üçün şərh sistemi və dolayısı ilə fraqment üçün işlənib. Bu riyaziyyatın bir hissəsidir, o, formal məntiqi dilin söyləmləri üçün gerçəklik şərtlərini predikat məntiqi kimi götürür. O, mümkün modellər və kompozisiya qay­dalarının strukturu haqqında fikir söyləyir. O, qaydalar və təriflər sistemidir, onunla „dilin“ ifadələrinə xarici eyniləşdirməni müəyyən edirik: fərdləri, m-predikatları və gerçəklik dəyərləri. Əgər biz ikimərhələli formal semantikada təbii dilin fraqmentinin cümlələrini model nəzəriyyəsi baxımından şərh etsək, onların mənasını tuta bilərik. Bu da funksiyanın onlara verdiyi şərtlərdir. İndi görək cümlənin belədə semantikası necə olur?

Əvvəlcə onu qeyd edək ki, fraqmentin ifadələri yalnız bir modelə şərh verir. Bu nə modeldir belə? Bu fərdin ifadəsinə re­ferens edir və model daxilində hansı arqumentlər üçün hansı gerçəklik dəyərləri xəbər ifadələri yaradır: Bununla da o, müəyyən edir ki, hansı cümlə düzdür, hansı səhv? Deməli, model referensi və bütün cümlələrin gerçəklik şərtləri üçün relevant faktlar tapır. Təbii dildə bu model mümkün ifadə konteksti deməkdir. Nə qədər referent göstəriciləri və söyləm kontekstlərində fakt şərtləri varsa, o qədər mümkün model var. Beləliklə, xüsusi adın model nəzəriyyəsi şərhi (mənası) onun modellə verilmiş söyləm kontekstindəki re­ferentidir, cümlənin şərhi isə onun gerçəklik dəyəridir.

Əlbəttə, cümlənin xüsusi kontekstdəki gerçəklik dəyəri onun mənası deyil. Belə olsaydı, təsadüfən modellə birgə gerçək olan bütün cümlələrin eyni mənası olardı, səhv cümlələrin də mənası. Deməli, hər hansı bir söyləmin mənasını onun təsadüfi referenti ilə eyniləşdirmək olmaz. Model nəzəriyyyəsi semantikasında adlara, fellərə və sifətlərə kimi m-predikat şərti verilməsi eynilə onun öz mənasından uzaqda olmaq deməkdir. Deməli, təbii dil amillərinə verilən şərhlər xüsusi mənada mənalar kimi başa düşülməlidir.

Bunun üçün bütün söyləm kontekstlərində dilin söyləmlərinin semantik potensialı təsvir olunmalıdır. Yalnız belədə predikatlaşan ifadə və cümlələrin ümumi gerçəklik şərtlərini təsvir etmək olar. Bu genişlənmiş təhlil irəlidə aparılacaq ki, buna da mümkün hallar semantikası deyilir.

Təsəvvür edək ki, biz artıq dilin az fraqmentlərini deyil, bütün dili əhatə etmək istəyirik. Əslində elə formal semantika da buna can atır. Təsəvvür edək ki, bizim kompleks tərcümə sistemimiz var və o, dilin bütün cümlələrini xüsusi məntiqi dilə -L-A-ya çevirə bilir. Belədə, L-A dilin hər bir leksemi üçün həqiqi məntiqi tipin kons­tantına, xüsusilə dilimizin isimləri, felləri və sifətləri üçün xəbər konstantlarına malikdir. Bunun üçün L-A-da necə model olmalıdır? Bu modellə şərh olunan dilin hər bir cümləsi üçün gerçəklik dəyəri müəyyən edilməlidir. Bu model Azərbaycan dilinin bütün cümlələrinin tərcüməsi formulları olarsa, onda bu modeldə hər bir Azərbaycan cümləsinin düzgün və yalan olmasını müəyyənləşdirən informasiya olmalıdır. Ancaq cümlələr istisna olmaqla onların düzgünlüyü və səhvliyi söyləm kontekstindən asılıdır. Məsələn, aşağıdakı cümlələr müəyyən dövrdə səhv, müəyyən dövrdə isə ikisi də düz və ya səhvdir.



  1. /Əhməd yorğundur//

  2. /Əhməd yorğun idi//

Əhməd deyəndə kim başa düşülür, sonra o niyə yorğundur, doyunca yatmayıbmı, ümumi səhhəti necədir? Beləliklə, referensin müəyyənləşməsi və onun relevant faktları söyləm kontekstinin komponentidir. Biz bunları yuxarıda araşdırmışıq: şəxsdir, pişikdir, arıqdır, ağıllıdır, cazibədardır, kim kimə nifrət edir və s. Cümlənin gerçəkliyi üçün bütün mümkün məlumatlar üzdə olmalıdır. Formal məntiqdə bunu haqlı olaraq mümkün hallar adlandırırlar.15

Mümkün hallar ən azı bir cümlənin gerçəklik dəyərinin asılı olduğu bütün əlamət və şərhlərin məcmusudur. O, cümlənin aid olduğu vaxtı və yeri, danışanı və dinləyəni təyin edir (bununla şəxs əvəzliklərinin referensi işlənir). Onda bütün referensial İS və digər ifadələr üçün referentlər dəqiq göstərilir, həm də bu zaman hansı faktların olması müəyyən edilir. Bəzi mümkün hallar o mənada reallığa uyğun gəlir ki, onlardakı faktlar reallıqla üst-üstə düşür. Başqa hallarda faktlar başqa cür olur. Onlar reallığa alternativlərdir. Mümkün hal birdən çoxdur, çünki faktları reallığa uyğun gələn halda alternativ söyləm kontekstləri olur. Məsələn, Əhməd gerçəkdən yorğun ola bilər (d1), ancaq alternativ dünyada (yuxudan tez durğuzulduğuna görə) yorğun ola bilər: d2.

Bunu aşağıdakı cümlə aydın göstərir:

/Əgər Əhməd günorta yuxusunu doyunca yatsaydı, o yorğun olmazdı//

Şərt budaq cümləsi aidiyyəti fərqli aləmə çəkir, bu, faktiki olaraq xüsusi aləmdən (w1) felin arzu forması seçilir. Alternativ söz zamanı elə götürülür ki, o verilmiş situasiyadakı şərtlərdən fərqlənsin, o yerə qədər ki, deyilmiş faktları situasiyaya bağlamaq olsun.

Əllbəttə, praktiki olaraq mümkün aləmi tam şəkildə vermək olmaz. Formal semantikada MHS (mümkün hallar semantikası) mümkün aləmi elə təsəvvür edir ki, bu fərziyyə zəminində gerçəklik şərtlərini müəyyən etmək olsun.

Lazım gələrsə mümkün halın bütün tərkib hissələrini (danışıq vaxtını, yerini, danışanı, dinləyəni və s.) nəzərə almalı oluruq. Deməli, bu bütün faktların məcmusu üçün irəli sürülən nəzəri konstrukturdur ki, cümlənin gerçəklik dəyəri ondan asılı olur. Bununla biz referensi və gerçəklik dəyərini müəyyənləşdirə bilərik. O zaman ki, söyləm situasiyası haqqında lazımi informasiyalar ixtiyarımızda olsun.

İndi biz dil ifadəsinin şərhi üçün modeldən kənara çıxan məsələlərə toxuna bilərik. Bu, sadəcə olaraq ifadəyə referent, m-predikat, gerçəklik dəyəri verən funksiyalardan ibarət şərhlərdir. /Əhməd yorğundur// cümləsini götürək. Bu cümlə ya düzdür, ya da yanlış. Bunun üçün Əhməd deyilən referent var, bu artıq presup­pozisiyadır, çünki ad burada referensial münasibəti göstərir. Dildə cümlələr belə qəbul edilir. Təsəvvür edək ki, W bütün mümkün şərtlərin cəmidir, onda cümlənin gerçəklik dəyərini W-də hər bir mümkün şərait üçün müəyyən etmək olar. MHS-də (mümkün hallar semantikasında) bu funksiyanı cüt mötərizə ilə [[...]] qeyd edə bilərik. Deməli, biz [[Əhməd yorğundur]] yazsaq, onda hər bir mümkün şəraitə uyğun gerçəklik dəyəri funksiyasını müəyyən­ləşdirmiş oluruq. Onda yazarıq [[Əhməd yorğundur]]w.

Buradan belə tərif alınır:

İstənilən C-lər üçün [[C]] elə funksiyadır ki, o istənilən w şəraitində W-də bu aləmdə C-in gerçəklik dəyərini verir, yəni [[C]]w. [[C]]-in funksiyası MGS-də cümlənin mənası kimi götürülür və ona görə də propozisiya adlanır. Qeyd etməliyik ki, propozisiya formal semantikada göstərilən mənada çox az propozisiyadır, necə ki m-propozisiya və k-propozisiyadan danışa bilərik. K-propo­zisiyalar konseptlərdir (yəni potensial referensiya situasiyalarının mental təsviridir), m-propozisiyalar isə çoxluq bildirən nəzəri konstrukturlar, yəni mümkün hallara aid olan gerçəklik də­yərlərini ehtiva edir, çünki bu konseptlər hər mümkün hal üçün bu dünyada konseptin uyğun gəldiyi situasiyadan asılı olaraq gerçəklik dəyəri verir.

K-propozisiyalar k-predikatları potensial referensiya məqam­ları kimi dəyərləndirə bilər. M-propozisiya bu xəbərə m-predikatdır: nəticədə aid edilən çoxluq nəzəriyyəsi rekonstruk­siyalardır. Ancaq bu çoxluq nəzəri konstrukt hansısa konseptual bir şeyə bağlanmır və ya hansısa bir konseptual şey üçün mövcud deyil. M-propozisiyasını hər bir hala aid edilən gerçəklik dəyəri daxil edilən sonsuz cədvəllər kimi göstərmək olar. Bu zaman görərik ki, aidliyin əsasında hansı konsept durması heç bir rol oynamır.

C-nin propozisiyası [[C]]




Hal

W1 W2 W3 W4 W5 W6

C-nin gerçəklik dəyəri

0 0 1 0 1 1

İndi hər bir ifadədə MHS-nin şərhinə baxaq. Məsələn, /Hans/ xüsusi adını və /mən/ əvəzliyini götürək. Hər cür MHS-da şərhlərin funksiyalarının öz referentləri var. Universum Hw ayrıca söyləmdə hər bir aləm üçün fərdi ifadə yaranır.

Buradan belə tərif alınır:

İstənilən T fərdi söyləmlər üçün [[T]] elə funksiyadır ki, o hər bir mümkün hala w-də [[T]]w aid edir. Hw-də fərd T-yə w referenti aid edilir.

/Mən/ əvəzliyi üçün [[mən]]w onun işləndiyi cümlədə şəxsdir, onda w dünyası əks olunub. /Hans/ adı hər dünya üçün fərdidir, bu fərdə ad referens edir. Əgər başqa situasiyalarda bir neçə Hans olsa, onda biz onları işarələyirik və Hans1, Hans2, Hans3 qismən omonimlər kimi fərqləndirilir. Bu fərdi söyləmlərin şərhləri MHS-də fərdi anlayışlar və ya fərdi konseptlər adlandırılırlar, baxmayaraq ki, burada söhbət konseptual şeydən yox, riyazi mənada funksiyalardan gedir.


ifadə

intensiya

w-də təzahürü

E

cümlə


fərdi söyləm

xəbər ifadəsi



[[E]]

propozisiya

fərdi konsept

əlamət


[[E]]w

gerçəklik dəyəri

H w -də fərd

w -də m-xəbər



Propozisiya və fərdi konseptlərin [[...]] tipinin funksiyası MHS-də həmin ifadələrin intensiyaları kimi göstərilir. A- ifadəsinin intensiyası söyləm üçün hər bir mümkün məqamda öz ekstensiyasını verir= [[A]]w. Cümlənin intensiyası onun propozisiyasıdır və onun gerçəklik dəyəri cümlənin mümkün məqamda gerçəklik meyarıdır. Fərdi söyləmin intensiyası onun konsepti, ekstensiyası isə məqamda ona referent edilən fərddir.

Beləliklə, 4-cü tərif belə olur:

İstənilən A söyləmi üçün A-nın intensiyası [[A]] elə bir funksiyadır ki, o istənilən məqamda w dünyada xüsusi tipli w eyniliyi verir. [[A]]w w dünyasında A-nın ekstensiyasıdır.

Xəbər ifadələri üçün onların ekstensiyaları müəyyən mə­qamda m-predikatlardır. Deməli, onların intensiyaları hər məqamda unversumun üzərində əldə edilən m-predikatdır.

Beləliklə, tərif belə olacaq:

İstənilən P xəbər söyləmləri üçün [[P]] elə funksiyadır ki, o mümkün şəraitdə W-də Hw üzərində m-predikatı onun ekstensiyası kimi [[P]]w aid edilir.

Biryerli xəbər ifadələrinin intensiyaları MHS-də əlamətlər, çoxyerlilərinki isə relasiyalar adlanır.

[A] ifadəsinin şərhi modeldə A-nın bütün mümkün situa­siyalarda [[A]]w ekstensiyasına uyğun gəlir. Ona görə də bunu ekstensial model kimi göstərmək olar. Formal dilin intensional modelində bazis ifadənin intensiyası şərh kimi yozulur. Bu da [[...]] işarəsilə göstərilir. Fərdi konstantlar və variabellər individual konsepti şərh kimi, biryerli predikat konstantlarını “əlamət” və s. kimi hasab edir. İndi bizə intensional düzəltmə qaydaları çatışmır. Bunları ekstensiyal qaydalardan düzəltmək olar.




(Kompozisional qayda)

Kq1(pe) [[P1 (T)] =1 gdw [P1] ([T] )= 1



Bu qaydanın işlənməsi üçün intensional qaydanı belə verməliyik:




Kq1 hər bir w şəraitində W üçün etibarlıdır.

[[P1 (T)]]w =1 gdw [[P1]]w ([[T]]w )= 1


Göründüyü kimi, [[A]]w w dünyasında olan modeldə [A]-nın eynidir, deməli, indiyəqədərki ekstensional qayda hər bir məqama tətbiq edilə bilər. Deməli, şərhlər yalnız bir söyləm kontekstilə məhdudlaşmır. İkincisi, həmin səbəbdən mənaca müxtəlif ifadələrin şərhləri kütləvi şəkildə təsadüfən götürülən söyləm kontekstilə üst-üstə düşmür (məs., arıq və cazibədar), onlar eyni predikatları bildir­mədikləri üçün ən azı elə bir məqam var ki, orada /arıq/ işlənə bilər, /cazibədar/ yox. Ona görə də onlar müxtəlif m-predikatlar ola bilər, çünki iki funksiya hər bir arqument üçün eyni dəyər olmursa, deməli, onlar müxtəlifdirlər. Eynilə iki intensiya eyni məqama müxtəlif ekstensiyalar verirlərsə, deməli, müxtəlifdirlər. Amma intensionallaşdırma ifadələrin MHS-də müxtəlif mənalı ifadələrin eyni cür şərhinə zəmanət vermir.

İntensional model formal tərcümə dili üçün təhlil olunan təbii dilə intensional şərh verir. Bu sistemdə bütün cümlələr üçün gerçəklik şərtləri verilir. Məsələn, /Pişik Hansa nifrət edir// cümləsinə aşağıdakı şərhi verə bilərik.

İstənilən w şərait üçün W-də /Pişik Hansa nifrət edir// o zaman düzdür ki, Hw-də ən azı fərd var, o da düzdür:

[[pişik]]w (u) = 1 və [[nifrət edir]]w (u, Hans) = 1

Beləliklə, aşağıdakı təriflər alınır:



  1. cümlə məntiqi cəhətdən düzdür, gdw C bütün mə­qamlarda düzdür.

  2. C1 cümləsi məntiqi cəhətdən C2-ni ehtiva edir, gdw hər bir şəraitdə C1 düz, C2 isə səhvdir.

  3. A1 və A2 ifadələri məntiqi cəhətdən ekvivalentdir, gdw onlar identik intensiyalara, yəni istənilən halda identik eksten­siyalara malikdir.

/Cazibədar/ şəxs həm şəxsi, həm də /cazibədar/ sözləri intuitiv o deməkdir ki, həm şəxsi, həm də cazibədarı ehtiva edir. Bunları belə aça bilərik:

  1. x cazibədar şəxsdir = cazibədar (x) ^şəxs (x)

  2. x cazibədar+dır = cazibədar (x)

  3. x bir şəxsdir = şəxs (x)

Burada məntiqi təhlilə görə heç vaxt eyni halda ola bilməz ki, a) və b) düz olsun, c) isə səhv olsun.

Ancaq sistem hələ leksemlərin məna əlaqələrindən çıxan implikasiyanı nəzərdə tutmur, yəni /Pişik/ heyvanı ehtiva etsin. Bura çatmaq üçün iki yol var:

1. Postulatlar müəyyənləşməlidir, yəni Pişiklər hey­van­lardırlar, eyni valideynləri olanlar bacı-qardaşdırlar və s. Bunlar formal sistemdə aksiomlardır, yəni bütün hallarda gerçəkdirlər. Bununla da intensiya funksiyasını [[...]] müəyyənləşdirən imkan xeyli məhdudlaşır. Bura qədər mümkün intensiyalar ümumi şəkildə formal müəyyən edilmişdir. Prinsipcə biz [[...]] belə tərifləndirə bilərik ki, w1 halında /pişik/ sözünə bir m-predikat aid olur ki, bu da bütün pişiklərə şamil edilir, w2-də başqa heyvana, w3-də m-pre­dikata ki, o da w3-də sıfır mənası kəsb edir və ya deyə bilərik ki, pi­şik və şəxs sözləri bütün hallarda ekstension eyniliyini bildir­di­yindən məntiqi cəhətdən ekvivalentdirlər. /Pişiklər insan deyillər/ də belə şərhlər istisna edilir. Düzgün olmayanı eksplisit şəkildə istisna edirlər.

2-ci yolda MHS-nin (mümkün hallar semantikası) başlandığı anı leksik dekompozisiya ilə bağlayırlar. Yəni leksemlər birin-birə nisbətində açılmır, əksinə dekompozisiya formulları ilə açılır. Məsələn, /arvad/ və /kişi/ sözlərini fraqmentə daxil edib belə tərcümə edərik:

Qadın=şəxs (-) ^ qadın (-)

Kişi = şəxs (-) ^ qadın (-)

Buradan belə çıxır ki, hər iki isim məntiqi cəhətdən komplementardır. Bu şərh olunan predikat konstantların sayını zəiflədir.

Mümkün hallar semantikasının uğurları və məhdudiyyətləri hansılardır? Birincisi üğurlar barədə danışaq. MHS-da leksik və mürəkkəb ifadənin mənası intensional modeldə onun intensiyasıdır. Cümlələr üçün intensiyalar elə funksiyalardır, o hər bir mümkün halda bir gerçəklik dəyəri yaradır, özü də mümkün hal anlayışı söyləm konteksti üçün teoretik konstruktdur. Cümlənin semantik mənası MHS-da onun gerçəklik şərtlərinin tərifindən ibarətdir. Məna anlayışı ilə yanaşı MHS ifadələrin bütün növləri üçün referens kimi götürülür. MHS elə bir çərçivə təklif edir ki, onda mərkəzi semantik anlayışlar müəyyən edilir:



    1. söyləmin mənası: onun intensiyası;

    2. söyləm konteksti: müəyyən hal;

    3. söyləmin (potensial) referenti: onun ekstensiyası;

    4. cümlənin gerçəklik dəyəri: onun intensiyasının təsviri.

Deməli, MHS-ı məna kompozisiyasının təsvirinə yönəlib. Göründüyü kimi, leksik ifadələr təhlilsiz tərcümə dilinə gətirilir, təbii dilin hər bir predikat ifadəsi üçün formal tərcümə dilində bir predikat konstant götürür (məsələn, tanı, tanımaq feli üçün).

Semantik təhlil düzgün məntiqi tipin müəyyənləşməsilə məhdudlaşır. Bu proses cümlə semantikasının məqsədinə uyğundur. Məsələn, biz /cazibədar/ sifətinin və şəxs isminin mənalarını bilirik, bəs /cazibədar şəxs/ birləşməsində S-İ kombinasiyasının mənası nədir? İndiyə qədər nə struktur, nə də koqnitiv semantika semantik kompozisiya nəzəriyyəsini işləyib hazırlaya bilməmişdir. MHS-nin əsas xidiməti bundadır: o, təbii dilin ifadələrinin formal məntiqi dilə çevirmək kompozisiyasının müxanizmlərini öyrənir, özü də məna reprezentasiyalarını semantik cəhətdən aşkar və eksplisit məntiqi formullar şəklində izah edir. Bu yolla biz təbii dilin cümlələrini mü­qayisə edib onlar arasındakı münasibətləri öyrənə bilərik:



  1. formal məntiqi dildə mənanın reprezentasiyası;

  2. ümumilikdə cümlələr və mürəkkəb kompozisiya qaydal­arının təsviri;

  3. məntiqi əlamət və əlaqələrin təsviri;

Bundan əlavə, MHS-i leksik tərkiblərə bölmə üçün xüsusi bir çərçivə təklif edir ki, bununla leksikonda ən azı müəyyən həcmdə məna əlaqələrini təsvir tmək olur.

Bəs çatışmazlıqlar hansılardır? MHS-inin söykəndiyi mərkəzi anlayış intensiya yuxarıdakı təsvir imkanlarını versə də, özündə bu nəzəriyyədən kənara çıxan hüdudlar gizlədir. Ən böyük çatışmazlığı odur ki, bu nəzəriyyədə məna məfhumu gerçəklik şərtlərinə və referensə əsaslanır. Onun nəticəsində burada məntiqi məna təhlilinə söykənən hüdüdlar var.

1. MHS-I qeyri-deskriptiv məna hissələrini, məsələn, sosial və ekspressiv mənanı əhatə etmir.

2. Deskriptiv mənanı yalnız dolayısı ilə əhatə edir.

Semiotik üçbucağa tətbiq etdikdə MHS yalnız ifadə ilə onun ekstensiyası arasındakı əlaqəni, yəni üçbucağın sağ tərəfini əhatə edir:


ifadə


intension

deməkdir


deskriptiv məna



ekstension

təyin edir
Başqa sözlə desək, o, intensiyanı əhatə edir. Üçbucağın sol tə­rəfi MHS-i üçün heç nədir, daha çox üçbucaqdan kənarda qalandır. Söyləmin konseptual məna üzərindən keçib denotasiyaya ikiqat birləşməsi (yəni verilmiş şəraitdə ekstensiyaya) birbaşa inten­si­yaya bağlamaqla əvəz olunur. MHS-i üçün intensiya ifadənin mənası olduğundan konseptual mənanın komponentinə uyğun gələn heç nə yoxdur. Bu MHS-də çox zəifdir. Cümlənin gerçəklik şərt­lərinin onun mənasından hasil olması MHS üçün əhəmiyyətsizdir. Burada yalnız obyektiv gerçəklik şərtləri mühümdür. Həqiqi, konseptual mənadan faktiki olaraq imtina etmək olarmı? Semantik əlamətləri ifadə – intension – ekstenston ardıcıllıqdan əldə etmək olarmı? Cavab qisməndir, ancaq tam deyil.

Eyni intensiyalı ifadələr MHS-də eyni mənalı kimi (sinonim kimi) götürülür ki, bu da məntiqi ekvivalentlik deməkdir. Sino­nimiya ekvivalentliklə üst-üstə düşür. Ancaq məntiqi ekvivalentlik hələ deskriptiv məna hissələrinin üst-üstə düşməsi demək deyildir, hələ biz tam sinonimliyi demirik ki, orada sosial ekspressiv mənalar da nəzərə alınmalıdır. Xüsusilə identik gerçəklik şərtlərinə əməl edən cümlələr həmişə eyni mənalı ola bilməzlər. Nəticə budur ki, məntiqi cəhətdən düz cümlələr MHS-də eyni məna daşımalıdır: hər mümkün şəraitə 1 gerçəklik funksiyası uyğun gəlir. Semantik intensiyanın əksinə olaraq aşağıdakı cümlələr MHS-də eyni mənalı götürülür:



  1. /Əhməd ördəkdir, ya da Əhməd ördək deyil//

  2. /Bütün itlər itdirlər//

  3. /İki üstəgəl iki bərabərdir dörd//

Məna postulatını genişləndirsək siyahını artırmaq olar. MHS-nin aksiomları leksik ifadələr arasındakı düzgün məntiqi əlaqələri əhatə etsə, onda onların hamısı eynimənalı olardı, baxmayaraq ki, onlar intuitiv cəhətdən hər dəfə başqa şeylərdir.

Özü də MHS-də bizim intuisiyamıza uyğun gəlməyən təkcə məntiqi cəhətdən düzgün cümlələrin mənaları deyildir. Müxtəlif mənalı kontinget cümlələr də identik gerçəklik şərtlərinə uyğun ola bilər və bununla da MHS-də semantik cəhətdən fərqləndirilməyən cümlələr alına bilər. Məsələn,



  1. /Bu gün şənbədir//

  2. /Sabah bazardır//

Bu cür çatışmazlıqlar konseptual səviyyənin nəzərə alın­ma­ması və cümlə mənasının gerçəklik şərtlərilə eyniləşdirilməsinə görədir. MHS-da mənalar eyniliklərdir, mümkün hallar və ya söy­ləm kontekstini onlarda ekstensiya müəyyən edir. Əslində bu, gerçəklikdən və referensdən kontekst asılılığı üçün bir modeldir. O, konseptual səviyyədə necə olması barədə heç nə demir. Aydındır ki, MHS-nin intensional modellərini insanın koqnitiv sisteminə daxil etmək olmaz. Yəni başımızda intensional koqnitiv strukturlar yox­dur ki, onlar hər bir mümkün söyləm kontekstinə, hər bir leksik ifa­dəyə hazır bir ekstensiya olsun. İntensiyalar sonsuzdur, çünki çoxlu məqamların hər birinə bir ekstensiya tapır. MHS-ı koqnitiv səviyyə üçün model hazırlamaqdan uzaqdır. Ancaq güman ki, belə bir səviyyə mövcuddur, onun necə fəaliyyətdə olmasına isə se­mantik təhlil kömək edə bilər.

Biz mənaya konsept kimi yanaşırıq. Burada gerçəklik şərtləri məna üçün səmərəlidir, məna özü deyil. Yuxarıdakı cümlələrin (/Bu gün şənbədir//, / Bu gün bazardır//)iki situasiya konsepti var, ona gö­rə onların gerçəklik şərtləri eynidir. Ancaq bu şərtlər müxtəlif sə­bəblərə söykənir: onlar konseptlər kimi fərqləndirilir. Semantikanın vəzifəsi ifadələrin mənasını təşkil edən konseptlərin təsvirindən ibarətdir. Vəzifə bu konseptləri şərtləndirən gerçəklik dəyərlərini üzə çıxartmaqdan ibarətdir.



Bunu kompüter proqramı ilə müqayisə etmək olar. Daxil olan məlumata (input) müəyyən cavab (output) tapılmalıdır. Hər bir inputa müvafiq output olmalıdır. Elə bir semantik model olmalıdır ki, əvvəlcədən demək olsun ki, hansı inputa hansı output çıxsın. Proqramın işindən çox şey asılıdır. Input kimi biz söyləm konteksti haqqında relevant əlamətləri bilməliyik. MHS deməlidir ki, hansı gerçəklik dəyəri qarşıya çıxacaq. Mentalist semantika deməlidir ki, niyə bu gerçəklik dəyəri üzə çıxdı. Cümlənin gerçəklik şərtlərini bilməklə biz cümlə mənası haqqında əsas şeyləri bilməyəcəyik. MHS-ni, intensiya və ekstensiya anlayışlarını ötən əsrin 40-cı illərində Q.Freqenin şagirdi, filosof R.Karnap (1891-1970) inkişaf etdirmişdir. Formal aparatı isə riyaziyyatçı və məntiqçi R.Montagü (1930-1971) işləyib hazırlamışdır. O ilk dəfə olaraq ingilis dilinin fraqmentləri üçün formal kompozisional təsvir vermişdir. Bu təsvirdə cümlələrin düzəlməsində sintaktik və kom­pozisiya qaydaları paralel tətbiq olunmuşdur. Formal təsvir sistemi onun adı ilə Montagü – qrammatikası adlanır. 1970-ci ildə “English as formal language” əsərində fraqmenti R.Montagü birbaşa intensional modellə təhciz etmişdir. “Universal Grammar” əsərində isə (1970) o, formal məntiqi dilə tərcümədə ikimərhələli metodu tətbiq edir. Onun üçüncü işi “The proper treatment of quantication in ordinary English” (1973) semantika üçün məhək daşı sayılır, burada formal semantika öz yüksək həllini tapır. Bu gün bu, aparıcı semantik istiqamətdir. Son 30 ildə Montagünün nəzəriyyəsi müxtəlif istiqa­mətlərdə inkişaf edib. Ancaq situasiya semantikası və dinamika semantikası kimi alternativ istiqamətlər də inkişaf etməlidir. Onların hamısında Montagünün formal məntiqi dillərin məna repre­zen­tasiyalarının və mənaya məntiqi yanaşmanın nəzəriyyəsini bölüş­dürür. Ancaq onların heç biri mentalist deyildir.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   19


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə