F. H. Zeynalov




Yüklə 1.55 Mb.
səhifə16/19
tarix22.02.2016
ölçüsü1.55 Mb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   19

X.5. Məna və koqnisiya
Son 40 ildə elmin yeni sahəsi-koqnitiv psixologiya və ya daha ümumi şəkildə desək, koqnisiya elmi inkişaf etməyə başladı ki, bu da linqvistikaya və xüsusilə semantikaya xüsusi təkan verdi. Koq­nisiya elmi insan əqlinin necə fəaliyyət göstərməsi, əqli orqanlarla məlumatın xaricdən qəbulu, onları tanımaq, əvvəlki məlumatlarla müqayisə etmək, təsnifləmək və yaddaşda saxlamaq prinsiplərini öyrənir. O külli miqdarda informasiyanın beynimizdə, koqnitiv sistemimizdə necə strukturlaşmasını, düşünərkən ondan necə istifadə etdiyimizi öyrənir. Bu zaman dil mühüm rol oynayır. Dildə nəyinsə yaranması və dərki və mental leksikonun strukturu psixolinqvistikanın mərkəzi obyektidir. Digər tərəfdən, başımızda, fikrimizdə olanın dillə ifadəsi çox vacib rol oynayır.

Koqnitiv psixologiyanın semantika üçün əhəmiyyəti ondadır ki, o, konsept və kateqoriyaların tədqiqini və nəzəri modellərini hazırlamaqda mühüm köməklil göstərir. Struktur semantika mühüm məna əlaqələrinin öyrənilməsində mənanı struktur elementlərə bölür, ancaq məna birbaşa tədqiq olunmur. Məntiqi aspektlə gerçəklik şərtləri və implikasiyalar formal semantikada əsas götürülür. Ancaq belədə mənanın konseptual tərəfi tamam kənarda qalır. Sözlərin necə və hansı yolla predmetləri işarələməsini koqnitiv yanaşma öyrənir. Semiotik üçbucaq mənanı konsept kimi aydın göstərir (bax: şəkil 26):




İfadə




deməkdir işarələyir



deməkdir referensiya

edir


konsept

referent və ya referent situasiyası





kateqoriyalaşdırır

təyin edir
Şəkil 26. Koqnitiv semantikanın əsas dayağı.
Ənənəvi dilçilkdə kateqorizasiya mühüm və kifayətedici şərt­lərdən ibarət məsələ kimi götürülürdü. Məsələn, bir sıra şərtlərə cavab verən quşları pinqvin kateqoriyasına aid edirlər. Prototip nəzəriyyəsi tərəfdarları bunu şübhə altına alırdılar və kateqoriyaları prototiplərlə, yəni ilk ağlımıza gələn və tipik hallara uyğun olan misallarla müəyyən edirdilər. Belədə kateqoriyalar aydın sərhədlərə malik olmur və dərəcəlikdə nisbilik müəyyən edilir. Digər məsələ isə bizim kateqoriya üslubumuzla hierarxik qaydaların tətbiq olunmasıdır. Bunun nəticəsində orta ümumiliyə malik bazis səviy­yəsi alınır ki, ona biz düşüncədə və ünsiyyətdə üstünlük veri­rik. Biz bu barədə irəlidə danışacağıq. Ilk öncə görək kateqoriya və konsept nədir? Kateqoriyalaşdırmaq (dərk və ya təsvir etmək, yada salmaq) nəyisə müəyyən qrupdan ayırmaq deməkdir. Şəkildə baxırıq, heyvanı, bitkini, insanı, insanların arasında hansısa bir şəxsi tanıyırıq və tanıdığımız şey kimi onlarla olan münasibətləri yada salırıq. Deməli, şüurumuza daxil olan hər şeyi bu və ya digər kateqoriyaya aid edirik. Məsələn, /it/, /at/, /ot/ və s. /it/ deyəndə keçmişdə, indi və hətta roman və hekayələri oxuduğumuz zaman rastlaşdığımız fiktiv it obrazı canlanır. Tanıdığımız kişi, şəxs, ev yiyəsi, maşın sahibi, partiya sədri daha nələr təsəvvürümüzdə canlanır. Böyük və ümumi kateqoriyalar subkateqoriyalara aid ola bilər: qadın, kişi, biznesmen şəxs kateqoriyasının subkateqo­riya­larıdır. Deməli, çoxluq nəzəriy­yəsilə müqayisə etsək, kateqoriyalar çoxluq, subkate­qoriyalar yarımçoxluq və üzvlər, elementlər kimi müəyyən edilə bilər. Mə­sələn, /ördək/ deyəndə /qaz/, /toyuq/ kateqoriyalarından fərqlənən /ördək/ kateqoriyası başa düşülür. Kate­qoriyalaşma kateqoriyaların mental təmsilçiliyidir. Bu təm­silçilklə bağlı çoxsaylı nəzəriyyələr var. Ən sadəsi odur ki, kateqoriya bizim koqnitiv sistemdə öz üzv­ləri olan konseptdir, bu üzvün mental təsviridir. Məsələn, /ördək/ kateqoriyası beynimizdə /it/ konseptilə təmsil olunmur. Biz bu obyektə rast gəlməklə hissiyyat üzvümüz beynimizdə anlama və kontekstə uyğun təsəvvürün mental təsviri yaranır: forması, həcmi, iyi, rəngi, rolu və funksiyası. Bu eyniləşmə yaradırsa, o təsəvvür /it/ konseptinə uyğundursa, deməli, obyekt /it/ kimi kateqoriyalaşır. Ancaq burada iki şeyi fərqlən­dirmək lazımdır: əvvəla, hər konsept dilimizdə söz mənası yaratmır, bunun əksinə olaraq heç də hər kateqoriya onu göstərən sözə malik olmamalıdır. Ancaq konsept­lər də var ki, onların söz və ya ifadəsi olmur, ya da kifayətləndirici deyil. Məsələn, bədənin hiss elədiyi duyğu və əhval-ruhiyyə, üz ifadələri, fizionomiya, iy və dadlar, melodiya və harmoniyaların birbaşa adları yoxdur. Söz qızıl gülün tam qoxusunu verməkdə acizdir. Biz konseptlərimizin yalnız bir qismini sözdə ifadə edirik.

İkincisi, sözlə bildirdiyimiz təsəvvürlər (konseptlər) söz mə­na­ları həmin kateqoriyalar üçün təsəvvürlərlə üst-üstə düşmür. Məsələn, velosiped mücərrəd təfəkkürün heç də velosipedlərə xas olan fərdi və ümumi cəhətlərini tam şəkildə əks etdirmir. Deməli, sözün mənası beynimizdəki təsəvvür sisteminin bir hissəsidir. Təsəvvürlərin kateqoriyada ümumiləşməsi və dildə ifadəsi həmişə təxmini olur.

Prototip nəzəriyyəsi, Aristoteldən bu yana zəruri və kifa­yətedici şərtlər modelini irəli sürür. Qadın kateqoriyası üçün insan, qadın və böyük (yaşlı) zəruridir. Bu şərtlərə əməl etməyən qadın ola bilməz. Onlar həm də kifayətedici şərtlərdir. Bu, qadın kateqoriyası üçün yetərli şərtlərdir. Əlavə şərtlər də ola bilər.

Aristotelin modeli aşağıdakı əlamətləri vacib hesab edir:

- kateqoriyalaşma sabit şərtlər çoxluğuna əsaslanır;

- bu şərtlərin hər biri zəruridir;

- şərtlər binardır (ya-ya);

- bir kateqoriyaya aidlik binar məsələdir;

- kateqoriyaların şəffaf sərhədi var;

- kateqoriyanın bütün üzvləri eyni statusludur.

Şərtlərə əməl olunarsa, eyni kateqoriya üzvülüyündən danış­maq olar. Əks təqdirdə bu mümkün deyildir. Onlar həmin şərtlərə əməl olunduqda eyni statusludur. Görünür ki, bu model binar əla­mət semantikası kimidir. Bu əlamətlər zəruri şərtlərə uyğun gəlir. Buradan da prototip nəzəriyyəsi inkişaf elədi.

Prototip nədir?

Bu elə haldır ki, ağlımıza birinci gəlir, daha az tipik olan və uyğun ən “yaxşı” misallardır. Belə mərkəzi misalları prototip adlandırırlar. Məsələn, Əhməd deyir: /bax, orada bir quş var//. Bu zaman söhbət ümumi quşdan deyil, konkret bir quşdan gedir. Ancaq biz deyəndə ki, /Pinqvin Antarktidada yaşayan yeğanə quş­dur//; /üç yumurta qoyur//. Ancaq burada /quş/ prototipi konkretləşdi, daxilən kateqoriyalaşdı. Kateqoriyaların sərhədi məlum deyil. Amerikan alimi V.Labrov (1927-) 10 dənə fincan, qədəh və stəkan (qulplu, qulpsuz) tələbələrə təqdim edir və onların adını soruşur. Çox dolaşıq cavablar alır: var qulplu, qulpsuz fincan və s.12, kofe, çay və ya su üçün və s.

Ancaq onların hamısını bildirən bir cəhət var ki, o da L.Vitqen­ştaynın (1889-1951) təbirincə, klass oxşarlığıdır (Familienähnlichkeit). O, oyunlarla bağlı bu termini işlətmişdi: stolüstü, sahə oyunları. Tək oynamaq olur, cüt, bir neçə nəfərlə, bütün klass üzvləri nədəsə bir-birilərinə oxşayırlar. Deməli, fincan kateqoriyasında qulplu və qəhvə və ya çay içmək əlamət kimi ümumi ola bilər. Oxşarlıq bir-biri arasında olmasa da dəyərləri vasitəsilə göstərilə bilər (bax: şəkil 27).





Şəkil 27. Müxtəlif fincanlar

Tədrici, nisbi və ya dərəcəli aidilik. O fincanları düz xətt üzrə düzsək, fincana məxsusluğun dərəcəsini müəyyən etmək olar. O zaman biz aidliyi “f”-lə ifadə edə bilərik: 100%, 80%, 20%. Əgər fincana aidiyyatı yoxdursa, onda 0%-lə ifadə olunar.

Prototip nəzəriyyəsində kateqoriyalaşma modeli aşağıdakı əlamətlərlə müəyyənləşir:


  • kateqoriyanın mərhələli strukturu: üzvlər eyni statuslu deyil.

  • prototiplər ən yaxşı nümunələr kimi: elə prototiplər var ki, ən yaxşı nümunədirlər;

  • zəruri əlamətlərin sabit çoxluğu yoxdur: aidilik müəyyən sa­bit çoxluğun olması ilə deyil, kateqoriya prototipi həmin kate­qori­ya­­nın heç də bütün üzvlərinə aid olmayan əlamətlərlə müəyyənləşə bilər;

  • ailə, sinif oxşarlığı: kateqoriyanın üzvlərində ailə, sinif oxşarlığı olur;

  • prototiplər kateqoriyalaşmanın referens halları kimi: kateqoriyaya məxsusluq prototipə oxşarlıqda təyin olunur;

  • tədrici məxsusluq, yəni dərəcəlidir, nisbidir;

  • qeyri-dəqiq sərhədlər;

Prototiplərin iki mühüm əlaməti var: əvvəla, onlar kateqoriya üçün yaxşı nümunədir, bu da bölünən kateqoriya strukturunun nəti­cəsidir, başqa sözlə, bölünən struktur müxtəlif misalların olma­sıdır; ikincisi, prototiplər referens hallar kimi kateqoriyalaşmaya xidmət edir, halbuki kateqoriyaya məxsusluq üçün əsas kriteriya prototiplə yetərli oxşarlığın olması şərtdir. Qeyri-dəqiq sərhəd növbə ilə sıralanan strukturu ehtiva edir.

Prototiplərin eyniliyi nədədir? Prototip hansı halların xüsusi növüdür (subkateqoriya), ya kateqoriyaya aid konkret bir haldır. /Quş/ prototipin bütün abstrakt əlamətlərini təcəssüm etdirirsə, deməli, prototipdir. Məsələn, heyvan prototipi üçün dörd­ayaqlı və ya qanadlı olması azdır: /pişiklər, quşlar, balıqlar, hə­şəratlar, amöblər/ da heyvandırlar axı. Amöbi itlə müqayisə edəndə heyvan prototipindən çox kateqoriyalaşma üçün fərdi hal daha düzgün nəticə olardı.

Quşlarda lələk relevant sayıla bilər, çünki bununla onlar qeyri-quş heyvanlardan fərqlənir. Lələk ən yüksək tanınma əla­mə­tidir, çünki qanad uçmağı bacarmaqdır, yumurtlamaq başqa hey­vanlarda da var. Quş kateqoriyasının prototip konsepti üçün əla­mətlərin kombinasiyası vacibdir: qanadı, lələyi olmaq və uçmaq.

Prototipə oxşarlıq kateqoriyaya məxsusluğu müəyyən edən məsələdir. /Canavar/, /çaqqal/ və /it/ sırasında, /çaqqal/ /canavara/ çox oxşayır, ancaq o /it/ kateqoriyasına aiddir. Burada təkcə zahiri yox, həm də başqa əlamətlər də nəzərə alınmalıdır. Iki kişidən biri mənəvi cəhətdən zəngin və safqəlblidir, o /kişi/ kateqoriyasına uyğun gəlir. Ancaq o birisi fırıldaqdır, əliəyridir, ancaq güclüdür və idmançıdır, o, başqa anlamda /kişi/ kateqoriyasına uyğun gəlir. An­caq ikisi də /kişi/ prototipinin təmsilçisidir. Buradan da oxşarlığın nisbəti ortalığa çıxır. Oxşarlıq şkalası təyin edir: 0%-100%. Məsələn, /canavar/ /itə/ /inəkdən/ daha çox oxşayır. Deməli, prototipin oxşarlığını müəyyən etmək o qədər də asan deyil.

Bazis səviyyəsi öz əlamətləri ilə seçilir: musiqi instrumenti, gitara (simli alət), saksafon (nəfəsli alət) və pianoya bölünür. Bunlar bazis səviyyəsi sayılır. Onların da digər bölgüsü olur: /skripka/, /kontrabas/, /elektron gitara/ və s.

Bazis anlayışların əlamətləri bazis kateqoriyasının ifadə­ləridir. Bir qayda olaraq buraya sadə, qısa, dilin öz sözləri aiddir. Başqa dillərdən alınmış uzun sözlər dildə qısalır. Məsələn, /Omnibus®Obus/, /Avtomobil®Auto/, /Untergrundbahn®U-Bahn/; /personal computer/-/PC/, /Büstenhalter/-BH/ və s. Aşağı səviy­yələrdə isə düzəltmə və mürəkkəb söz daha geniş yayılır. Məsələn, /Notebook/, /Keyboard/ və s.

Bazis sözlər daha çox və tez işlənir. Psixoloji cəhətdən bu sərfəlidir, çünki bazis səviyyəsinin konseptlərinə daha tez reaksiya verilir, bu da mətnin anlaşılmasını asanlaşdırır və tezləşdirir. Bazis kateqoriyaları həm fərqlənməni, həm də tanınmanı yüksək dərəcədə təmin edir.

Prototip nəzəriyyəsinin əsas cəhətləri ondadır ki, empirik göstərilə bilən kateqoriyaların silsilə daxili strukturu qraduel məx­susluq və qeyri-aydın sərhədlərlə eyniləşdirilə bilər, ona görə ki, bu nəzəriyyədə kateqoriyalaşma prototiplə müqayisədə olur. Bəzən elə olur ki, kateqoriyalar da tam dəqiq sərhədlər silsiləli struk­tura malik olur. Məsələn, tək (1, 3, 5, 7, 9) rəqəmlər də ən yaxşı nümunələr kimi prototip halları təmsil edirlər. Ancaq bunlar üçün sərhəd yoxdur, ona görə də 18764098 və 376542141 heç də 3-dən az tək rəqəmlər deyillər. Tək rəqəmlər 0-dan böyük olur və 2-yə bölünə bilmirlər. Tək rəqəmlərin çoxüzvlü birləşməsində sonda 1, 3, 5, 7, və 9 gəlməsini əsas götürürük. Deməli, tək rəqəm kate­qoriyasının silsiləli strukturu və aydın sərhəddi olur.

Deməli, prototip nəzəriyyəsində aşağıdakı amillər nəzərə alınmalıdır:

- kateqoriyanın prototipik halları olur, ancaq onlar kateqoriyalaşmada referens hallar rolunu oynamır;

- kateqoriyaya aidilik zəruri deyil ki, prototiplə oxşar olsun;

- zəruri və yetərli şərtlər-modelindəki kimi, kateqoriyaya aidilik zəruri şərtlərin nəticəsidir;

- silsiləli daxili strukturun dərəcəliliyə görə aidliliyi zəruri deyil (bax: şəkil 28).

0%  100%  0% xeyir / bəli / xeyir

dərəcəli aidilik binar aidilik


Şəkil 28. Silsiləli strukturda dərəcəli və ikili aidilik.
Kateqoriyaların aydın sərhədə malik olmasının iki əsas səbəbi var: bir tərəfdən bilirik ki, kateqoriya sərhədləri əksərən qeyri-dəqiq, variabel və axıcı olur. Bunun da müxtəlif səbəbləri var.

-söz mənasının variabelliyi; məsələn, /gözəl/, /darıxdırıcı/, /ləzzətli/; bunlar subyektivdir.

- söz mənasının dəqiq mənasının bilinməməsi, çoxumuz sözü başa düşmədən işlədirik;

- praqmatizm, sözlərin işlənməsinin qeyri-dəqiqliyi; dünya­gö­rüşü, sosial sifariş və s.

- söz mənasının dəyişkənliyi; sözlərin mənası tez-tez dəyişir. Məsələn, /yaman/.

Digər tərəfdən aparılan təcrübələr birmənalı nəticə vermir. Onlar testin formasından asılı olur. Bəzən də tamam başqa faktlarla izah oluna bilirlər. Semantika və prototip nəzəriyyəsindən danı­şan­da öncə koqnitiv semantikadan başlamalıyıq. İfadə məna daşıyan sözdən ibarətdirsə, onda onun mənası potensial referent üçün bir təsəvvürdür (konseptdir), cüm­lə­dirsə, onda məna onun potensial referens situasiyası üçün kon­septdir. Məsələn, /Şirinnaz Əhmədə deyir/: /Çay çox istidir//

Burada Şirinnaz /çay çox istidir/ referens situasiyasını kate­qo­riyalaşdırır, referens etdiyi çaydır, özü də çox istidir. Cümlədəki xə­bər­lik onun arqumentlərinin kateqoriyalaşmasına uyğun gəlir, cüm­lə­nin kompleks xəbəri isə referensiya situasiyasının kate­qorizasi­ya­sıdır.

Geniş mənada koqnitiv semantika məna və referensi yuxarıda izah edildiyi kimi götürür. Koqnitiv semantikanın obyekti koqnisiya elmindəkindən xeyli dardır. Bir tərəfdən koqnitiv semantika kate­qo­riya­laşma və konseptuallaşma problemini, digər tərəfdən isə kate­qoriyalaşma dillə ifadə olunduğuna görə bizim koqnitiv sistemin bir hissəsini təşkil edir. Ona görə də semantik konseptləri (dil məna­larını və semantik kateqoriyaları (denotasiyaları) ayrılıqda nəzərdən keçirsək, yaxşı olar.

Cümlələr təsdiq və inkar cütlər təşkil edir. Sözlərdə də bu var: /həmişə/; /heç vaxt/; hər cümlə həm təsdiqdə, həm də inkarda olur. Deməli, alternativ var: /Mən yedim//, /Mən yemədim// və s., eləcə də ümumi sual cümləsinə binar cavab verilə bilər: /Məktəbə gedirsən? /Hə/, /yox!/ Buna qütbləşmə deyilir: /düz ≠ yalan/, /hə ≠ yox/, /gəlir ≠ gəlmir/ və s. cümlələrin əksəriyyəti semantik presuppozisiyaya ma­likdir. Bu, məntiqi cəhətdən qabaqcadan bəlli şərtlərlə bağlıdır. Istənilən halda düz və ya səhv olduğunu müəyyənləşdirmək müm­kündür: seçim məhdudiyyəti. Məsələn, deyəndə ki, /Bu yaşıldır//, deməli, yaşıl rəngin arqumentidir, yəni rəng görünür. Görünməsə, onda artıq söyləm konteksti köməyə gəlir.

Deməli, qütbləşmə bütün cümlə növlərinə aiddir. Məsələn,

¿Niyə su soyuducuda deyil?

¿Soyuducuda niyə su yoxdur?

Qütbləşmə təkcə cümlə üçün deyil, cümlənin hər bir üzvü üçün mümkündür.

/Siçan böyük bir dəni yeyir//

Burada hər bir üzv predikasiya olunur. Hər bir üzvü inkar etmək olar. Hər bir nəqli cümləni sual cümləsinə çevirmək olar: /Əhməd qazdır//, ¿Əhməd qazdır? Bu suala cavabda orta vəziyyət yoxdur, çünki ya həqiqi, ya da səhv olur. Təsəvvür edək ki, /Siçan böyük bir dən yedi// cümləsində hər bir sözə nisbi mənada yanaşsaydıq, onda qütbləşmədən söhbət getməzdi: 05, 10, 20 və s. Burada ikili yox, dərəcəli ifadədən danışmaq düzgün olardı. Yəni gerçəklik dəyəri tam olmayaydı. Praqmatizmi əsas götürsək onda çevrə üzrə o münasibəti belə verə bilərik (bax: şəkil 29).









real çevrə çevrə uyğunluq



Şəkil 29. Semantik təsəvvür və gerçəklik
Şəkildən aydın olur ki, real çevrə ilə onun təsəvvürümüzdəki əksi real referentə uyğun gəldiyindən biz çevrə kateqoriyalaşması üçün qütbləşməni çevrə kimi qəbul edirik. Semantik kateqoriyalar binardır, ikitərəflidir və ya həm də diskretdir. Belədə ortalığa sual çıxır: necə olur ki, çox kateqoriyaların sərhədləri dəyişən olsa da, aidilik binar prinsipə əsaslanır? Necə olur ki, dünya polar qarşılaşmaya – qara və ağa bölünür, təbiətən hissələrə bölünməyən fenomenlər qarşımızda canlanır. Birinci suala cavab dəyişkənlik təsəvvürü şəklində olur. Ikinci suala cavab isə ondan ibarətdir ki, təbii dilləri fərqləndirmək üçün böyük miqdarda imkanların olma­sındadır.

Semantik kateqoriyanın dəyişkənliyi onun birbaşa söz mənasına, semantik təsəvvürə daxil olmamasıdır. Məsələn, /böyük/ sözü kontekstdən asılı olaraq çox müxtəlif məna verə bilər. Siçanın taxılın böyüyünü yeməsi necə izah oluna bilər: doğrudanmı dən böyük imiş. Böyük olduğu üçün siçan onu necə yeyib və, nəhayət, həqiqətən böyük olubmu. Bütün hallarda /böyük/ bu söz üçün mövcud norma səviyyəsindən artıq olub. Digər tərəfdən bu sözə norma baxımından yanaşdıqda şkalada kiçiklər, sonra böyüklər, sonra daha böyüklər yerləşməlidir (bax: şəkil 30).


-


c

a

Fc


B

E

A

D


D




kiçiklər; böyüklər; lap böyüklər


Şəkil 30. Böyük olmaq şkalası
Bu da sözün kontekstdə işlənməsindən asılıdır. Rənglərdə də bu belədir. Dodaqlarını qızardıb, nə dərəcədə qırmızı olduğu konkret situasiyada dəqiqləşir. Denotasiyanın sərhədi kontekstdə açılır. /Cavan/ sözü /insan/, /kişi/ komponentləri sabit, yalnız üçüncüsü-/yaşlı/ dəyişkəndir, yəni konkret neçə yaşında olması yalnız kontekstdə məlum olur. Eynilə /fincan/ da belə, həcmi, forması, materialı, ölçüsünə görə və s. hər zaman situasiyada dəqiqləşir.

Lakin bir şey də var ki, dünya qarşımızda heç də ikiyə bölünmüş şəkildə canlanmır. Dilin dünya ənginliklərini hər cür ifadə etməyə daha üç vasitəsi var:

1. Kateqoriyanın genişlənməsi və ya daralması. Məsələn, /Bu örtük çarpayı kimi bir şeydir//. Çarpayı deyil, sadəcə dəyişən təsəvvürdür. Ancaq /Əhməd çox yaxşı bağbandır// cümləsində bağban Əhmədin fəaliyyətini çox daraldır.

2. Leksik vasitələrə ünsiyyətdə ehtiyac olduqda çoxşaxəli əlavələrlə mənaları dəyişdirmək mümkündür.

/Alagöy/, /göytəhər/, /göyümtül/, /göyəçalan/, /açıq göy/, /tünd göy/ və s. və ya yeni sözlər. /Səma kimi mavi/, /oliv/, /umbra/ və s.

3. Differensiyanın bir növü də kəmiyyət parametrinə söykənir: /hər şey/≠ /heç nə/, /hər kəs/≠/heç kim/, və s.

/Yumurtalar çiydir//≠ /Yumurtalar çiy deyil//

/Yumurtaların bəzisi çiydir//≠ /Yumurtaların çoxu çiydir//

Buna kvantor deyilir: hamısı, bəzisi və s. kəmiyyətin ifadəsinə xidmət edir. dil işarələri, bütöv qruplar, sərhədlənmiş klasslar kimi təcrübələrlə əlaqəli olmalıdır ki, ünsiyyət yarana bilsin. Bunu hələ vaxtilə E.Sepir yazırdı.13 Koqnisiyada klass və qruplara kateqoriya uyğun gəlir.14 Burada şəxs fərdi biliklə ümumi bilik arasında fərq qoymalıdır. Məsələn, alma haqqında bilik və bizim biliyimiz. Amma biliyimizin bir qismi aid olduğumuz cəmiyyətin ümumi malıdır. Məsələn, alma meyvədir, görünüşü, ümumi dadı, vitamin tərkibi, yetişdiyi məkan, alındığı və satıldığı yer və s., bütün bunları fərdi biliklərdən fərqli olaraq mədəni biliklər adlandırmaq olar. Mədəni bilikləri mədəni kateqoriyalar kimi tərifləndirirlər ki, bu da cəmiyyətin qeyd-şərtsiz qəbul etdikləridir. Bunu K işarəsilə göstərmək olar: Ak (alma kateqoriyası). Almanın kimyəvi tərkibi, becərmənin aqrotexniki şərtləri Ak-ya daxil deyildir. Fərdi bilik mədəni biliyin böyük hissəsini əhatə edir. Ancaq bütün cəmiyyətə xas olan mədəni bilikləri o, əhatə edə bilməz. Əlbət ki, biz buraya dünya haqqında biliyi və ya ensiklopedik biliyi aid etmirik. Almanın mənası yalnız Ak ilə üst-üstə düşürmü? Əlbət ki, yox. Elə ona görə də sözün mənası yalnız mədəni təsəvvürün bir qismini təşkil edir. Konkret işlənəndə mədəni biliklərin böyük hissəsi kənarda qalır. Semantik bilik (məna haqqında bilik) və dünya biliyi (mədəni bilik), onların fərqləndirilməsi ənənəvi semantikanın doqmasına çevrilmişdir.

Strukturalistlər semantik fikirləri dil sisteminin təhlilindən əldə edirdilər. Əslində düzgün olan odur ki, hər hansı bir məfhum (alma, siçan) haqqında məlumat almaq üçün tam mədəni bilik əldə etmək gərək deyil, yəni “alma, siçan nə deməkdir?” sualına cavab vermək üçün bütün mədəni biliklərə yiyələnmək vacib deyil.

Koqnitiv istiqamət tələb edir ki, heç belə fərq qoyulmasın. Bizim dil bilgimiz sıx şəkildə ümumi koqnitiv sistemlə bağlıdır, ona görə onların ayrılmasına ehtiyac yoxdur. Sözün mənası da o zaman tam açılar ki, konsept bizim koqnitiv sistemdə dolğun strukturlara ayrılsın. Bu yanaşmanın özü strukturalizmlə paralel aparmaq de­məkdir. Ancaq bu yanaşma izah edir ki, bizim kateqoriya sistem­lərimiz, o cümlədən semantik kateqoriyalar dünyanın bizim koq­nitiv modelimizə necə bağlanmasını, necə onu qəbul edib şərh etməyimizi açıqlayır. Amma buna baxmayaraq mədəni bilik və semantik bilik bir-birindən ayrı nəzərdən keçirilməlidir.

Ənənəvi dilçilk /alma şirəsi/ndə əsas komponent kimi ikinci hissəni götürürdü. Ancaq son illərin təcrübəsi göstərdi ki, məna baxımından bu belə deyil. Ancaq bu yeni təsəvvürdür, ona görə alma şirəsi haqqında dünya biliyi bu tərkibə daxil olan komponentlərin heç birinin haqqındakı dünya biliyinə uyğun gəlməməlidir. Axı referentlər tamam başqadır. Alma şirəsi tamam yeni referentdir. Alma şirəsinin mənası yalnız /Alma şirəsi/ semantik konseptin bir hissəsidir. Bunu əyani olaraq semiotik üçbucaqda belə göstərmək olar (bax: şəkil 31).


ifadə

d
mədəni konsept



məna
eməkdir ifadə edir




təyin edir


təmsil edir

Şəkil 31. Məna semantik konseptin tərkib hissəsi kimi.
“Mədəni” semantika aşağıdakıları izah edir:

- mədəni söz mənalarının relativ sabitliyini;

- mədəni söz mənalrının relativ abstraktlığını;

- mədəni söz mənalarının kommunikativ qənaətini;

- məna əlaqələrinin sadəliyini.

Mədəni biliklər daim dəyişiklikdədir. Məsələn, telefon və kompyuter son 10 ildə necə dəyişildi. Ancaq bugünkü telefon və kompyuter Ts və Cs semantik kateqoriyaların elementləri olaraq qalmaqdadır. Düzdür, indi mobil telefonlar və PC-lər yaranıb. Lakin sözlərin mənası bu gün də həmindir. Deməli, daim dəyişiklik olsa da, məna möhkəmlənərək sabit qalır. Leksikonda bu dəyişikliyi əks et­dirən hallar da vardır. Öz təcrübəmizdən bilirik ki, neologizmlər və sözün məna ilə birlikdə keçmələri leksikonda həmişə özünə yer tapır.

Semantik konsept (təsəvvür) aktual mədəni konseptin konseptual təzyiqindən azad olduğu üçün onlar abstraktdır. Bizim adi təcrübə üfüqümüzdən kənara çıxdıqlarından başqa mədəni kontekstlərdə onların tətbiqini görmək olar. Məsələn, elə alma şirəsi bunu sübut edir.

Ünsiyyətdə əlavə mədəni bilik mühüm rol oynayır. Biz bilirik ki, semantik konsept relevant mədəni biliyi aktivləşdirir. Bu ondan bəlli olur ki, dil daşıyıcısı deyiləni kontekstdə yoxlayır və bununla da təcrübə əlaqələrini canlandırır. O da deyiləni minimum informasiya ilə məhdudlaşdırmağa imkan verir (eyni zamanda arxa plandakı bilikdən maksimum yararlanırıq).

Əgər /Alma şirəsi balkondadır// cümləsində dəqiqləşdirmə lazım gəlirsə, onda əlavə məlumat verilir: /Alma şirəsi kağız qablarda balkon­dadır//. Məlumdur ki, /kağız qablarda/ alma şirəsi birləşməsinin mənasına daxil deyildir. Bəzən qənaət xətrinə belə əlavələr edilmir: söz mənası kontekstdən asılı olur və ümumi mədəni biliklərin bir hissəsini təşkil edir.

Yekunlaşdıraq: konsept və denotasiyanı kateqoriya kimi koqnisiya elminə gətirdik. Burada əsas məsələ kateqoriyalaşmanın müəyyən edilməsidir. Ənənəvi semantikada bir kateqoriyaya aidilik zəruri şərtlərin sabit çoxluğunun olmasıdır. Bu zaman /hə/ və ya /yox/ üsulu aidiliyi müəyyən edir, yəni istənilən bir əşya verilmiş kateqoriyaya ya aid olur, ya da yox. Burada bütün üzvlərin statusu eyni olur və dəqiq sərhəd üzvləri qeyri-üzvlərdən ayırılır. Bu ya­naşmanı prototip nəzəriyyəsi radikal şəkildə şübhə altına aldı. Prototip nəzəriyyəsinə görə sərhədlər aydın deyil. Kateqoriyanın üzvləri, xüsusilə ən yaxşı nümunələr eyni hüquqlu deyil. Deməli, başqa üzvlər də var. Əşyanın kateqoriyaya aidiliyi dərəcəli olur. Deməli, aidilik şərtlər siyahısı ilə deyil, prototiplə müqayisədə mümkündür.

Ancaq faktlar və təcrübələr məsələnin heç də təsvir olunduğu kimi olmadığını göstərir. Dərəcəli yanaşmadan çoxlu problem çıxır. O, qütbləşmə ilə düz gəlmir, bu zaman universal dil əlamətləri daha mənalı görünür. Qütbləşmə hər bir predikasiyanın kökündə durur, deməli, bütün sözlərin mənasına aid olur. Cümlə də qütbləşmədən kənar deyildir, çünki hər cümlənin bir xəbəri olur və fellər predikat ifadələridir. Dildə hər bir kateqoriyalaşma binardır.

Prototip nəzəriyyəsi semantika üçün çox şey etdi. Əksər kateqoriyalarda prototiplərlə hərəkət edirik. O, bazis səviyyəsinin kəşfinə və təsvirinə kömək etdi. O, dəyişkən mənaları çevik kate­qo­riyalaşdırmağa təkan verdi. Bununla bərabər leksik dəqiqləşmələr, kvantifikasiya və s. qütbləşmənin kobudluğunun qarşısını aldı. Prototip nəzəriyyəsi koqnitiv səviyyəyə meydan açdı. Məlumdur ki, həm struktur, həm də formal semantika birbaşa mənadan qaçırlar. Struktur yanaşma mənanı dil sistemində ifadənin semantik əlaqə­lərinin məcmusunu başqa ifadələrə münasibətdə müəyyənləşdirir. Formal semantika isə mənanı dolayısı ilə referensiya və gerçəklik şərtlərinin məntiqi təhlili kimi götürür.

Konseptual səviyyə daha bir ciddi problemi: ümumi koqnitiv sistemdə dil mənalarının rolunu qaldırır. O, fərdi biliklə ümumi mə­dəni biliyi eyni götürmür, çünki ümumi qəbul olunan bilik baza­sında hər bir sözlü ünsiyyət mümkündür. /Alma şirəsi/ ilə bağlı eksperiment göstərdi ki, mədəni və semantik bilgilər fərqlən­dirilməlidir. Semantik təsəvvürlər mədənidən mahiyyətcə stabildir. Məhz bu səbəbdəndir ki, sözlərin mənaları kültürəl dəyişmələrdə stabil qalır, dəqiq və sadə yolla sözlər arasındakı məna əlaqələrini açmağa nisbətən imkan tapır.

Polisemiya və məna dəyişməsi də koqnitiv semantikaya aiddir. Demək olar ki, metonimiya və metafora ümumi koqnitiv mexanizmlərlə idarə olunur. Son zamanlar koqnitiv semantika çox inkişaf edib. Ancaq onun tam formalaşmış elm sahəsi olduğunu demək tezdir: məna əlaqələri; söz birləşmələrinin ümumi məsələləri. Bunlar da güman ki, yaxın gəlcəkdə öz təhlilini tapacaq və koqnitiv semantika əhatəli bir elm sahəsi kimi formalaşacaq.


X.6. Cümlə semantikası
Cümlənin semantik təhlili diqqəti çox cəlb edir. O birbaşa formal semantika ilə bağlıdır (buna model nəzəriyyəsi, gerçəklik şərtlərini açan, referensial, məntiqi və ya mümkün hallar se­man­tikası da deyirlər). Bu nəzəri yanaşma referensiyaya və gerçəklik şərtlərinə, yəni məntiqi yanaşmaya əsaslanır. Bu daha geniş, texniki və ən çətin semantik nəzəriyyədir.

Cümlə tərkibinə görə iki mərhələdə təhlil olunur: birinci mərhələdə təbii dil ifadələri xüsusi formal dilə tərcümə olunur, əsasən predikat məntiqinin bir variantı kimi, bu da bölgüyə əsaslanır. Mürəkkəb ifadənin tərcüməsi addımbaaddım cümlənin komponentlərinin tərcüməsindən ibarət olur. Ikinci mərhələdə isə tərcümələr, yəni ekvivalent götürülən məntiqi formullar model nəzəriyyəsi semantikası formasında kompozisional şərh əldə edir (bax: şəkil 32).


Təbii dil


fraqment


cümlələr





ictimai dil


formullar


şərhlər

model-nəzəri semantika



Şəkil 32. İkimərhələli şərh semantikası.

İlk baxışdan bu gərəksiz görünə bilər. Ancaq onun üstünlüyü göz qabağındaır.

Birinci mərhələ daha vacibdir., burada məna təhlil olunur. O, təbii dil cümlələrinin semantik strukturunu açıb göstərir.

İkinci mərhələdə götürülən formal dillər matematik dəqiqliklə kompozisional təhlil olunur. Ona görə də ikinci mərhələni adətən atırlar. Hər iki mərhələni birləşdirirlər. Formal semantika da belə edir. Təbii dil ifadələrinə formullar üzrə şərhlər verilir. Sadəcə olaraq burada məna təsviri çox dolğun olur, bu, çox vəsait və vaxt tələb edir.

Semantika hələ dilin böyük hissəsinin təhlilini verməkdə aciz­dir. Ona görə də formal semantikada fraqment ilə məhdud­la­şırlar, kompozisional qaydalar məhdud miqdarda leksem və sintaksis qaydalarına əsaslanır.
Fraqment qrammatikası
Ifadə bazası kimi fraqmentin leksikonu kiçikdir, ancaq o mühüm söz siniflərini və minimum variasiyaları əhatə edir. Qrammatik məna səviyyəsini istisna etmək məqsədilə fellər indiki zaman məlum növdə, isimlər təkdə, sifətlər adi dərəcədə götürülür. Əsas formalar kateqoriyalara bölünür.
AB əsas ifadələr Kateqoriyalar

Əhməd, Şirinnaz İS-ismi söyləm

Pişik, şəxs İ-isim

Nazik, ağıllı, cazibəli S-sifət

Bir D-determinativ

Çəkir, tikir FS-feli söyləm

Tanıyır/nifrət edir TF-təsirli fel

- Dir KF-köməkçi fel/xəbər şəkilçisi


Sintaktik qayda formal sistemdə 3 kateqoriyanı səciyyələn­dirir: 1) daxil olma kateqoriyası, yəni ifadələr komponent qayda­larına görə düzəltmə ifadələrə daxil olurlar; 2) düzəltmə ifadənin forması; 3) hansı kateqoriyaya aidiliyi. Fraqmentin birinci sintaktik qaydası İS və FS birləşməsinə imkan verir. Qaydanın çıxışı (output) qaydası cümlədir (C), bu elə kateqoriyadır ki, ona bazis ifadələri aiddir. Bu yeganə qaydadır ki, onunla cümlə fraqmenti düzəltmək olur. Deməli, bütün cümlələr İS və FS-ə malikdir. Semantik cəhətdən bu qayda FS-i ehtiva edir, bu da biryerli xəbər ifadəsi kimi özünün tək arqumentilə səciyyələnir, bu da FS-in İS-lə birləşməsi deməkdir.


Sq1 qayda İS FS C




Oxun solunda input kateqoriyalar verilib. O göstərir ki, ifadə İS və FS-dən düzəlir. Bu cür düzüm bir-birilə əlaqəni (konka­tenasion) göstərməklə C kateqoriyasını düzəldir.

Deməli, İS götürürük, ona FS-i əlavə edirik və nəticədə cümlə düzəldirik. Təkcə bu qaydaya görə 4 cümlə düzəldə bilərik.


İS FS Nəticədə cümlə yaranır

Əhməd siqaret çəkir. Əhməd çəkir.

Şirinnaz tikir Şirinnaz tikir.

Eldar çəkir Eldar çəkir.

Gülşən tikir Gülşən tikir.
Növbəti qaydada İS determinativ və addan ibarətdir.


Sq2 DAİ İS



Bu qaydaya görə, iki İS bir şəxs və heyvan bildirilir. Deməli, daxilolma determinativ hesabına genişlənir və indi daha dörd cümlə düzəltmək olar:

/Bir kişi siqaret çəkir// və s.

3-cü qaydaya görə ismin qarşısında sifət işlədilir. Alman və rus dilində sifət tabe edən sözün tələbilə şəkilçi qəbul edir, ancaq Azərbaycan və ingilis dillərində buna ehtiyac yoxdur.


Sq3 Sİ İ

İndi biz /nazik, cazibəli şəxs/ deyə bilərik. Özü də bu sifətlərin yerini dəyişmək olar: /cazibəli, nazik şəxs/ və s. İndi biz sonsuz miqdarda cümlələr düzəldə bilərik. Digər tərəfdən, biz hələ köməkçi fellərdən danışmamışıq, tranzitiv və intranzitiv fellərə toxunmamışıq. İndi biz belə qaydalar verə bilərik.



Sq4 TFİS FS

Sq5 KF İS FS

Sq6 KF sifət FS







Bu qaydalarla biz cümlələr düzəldə bilərik. Məsələn,

Sq daxilolma1 daxilolma2 Nəticə (output)

/Əhməd cazibədar+d+ır//

/Nazik bir pişikdir//

/Pişik Əhmədi tanıyır// və s.

Fraqmentin formal dilə tərcüməsi indi xüsusi bir xəbərli- məntiqli dilin (XN-Fraqment) olmasını tələb edir. Bunun üçün xüsusi qeyd etmə standartları olmalıdır ki, onlar eyni sintaktik qaydalarla və bazis ifadələrilə təchiz edilsin. Pişik və Əhməd üçün, biryerli xəbər konstantları olan adlar, sifətlər, keçməz fellər, ikiyerli keçər fellər, bundan əlavə iki fərdi variabellərdən də istifadə edilməlidir.

Fərdi variabellər və konstantlar xüsusi terminlərdir (T), ondan başqa fərdi variabellər F kateqoriyasını yaradır, çünki onlar sintaktik planda özlərini konstantlardan fərqli aparırlar. Sonluqlar atılır, XM-in bazis ifadələri yağlı şriftlərlə yazılır.


A B bazis ifadələri kateqoriya

f u T fərdi konstantlar

x y F T fərdi variabellər

pişik, şəxs X1 1-yerli xəbər konstantları

nazik, ağıllı,

cazibədar çək, tik

tanı, nifrət et X2 2-yerli xəbər konstantları

Bu sintaktik qaydalar yalnız bir qisim üçündür, çünki burada zəruri məhdudiyyətlər var.

Sq1 və Sq2 ilkin formulları düzəltməyə imkan verir, bu zaman xəbər ifadəsi öz arqumentləri üçün terminlərlə təchiz edilir.

Sq1 x1 (T) C (cümlə)

Sq2 x1 (T,T) C (cümlə)





Bu qaydalarla bütövlükdə 60 ifadə düzəltmək olur. Məsələn,


Sq3 T=T C

yəni x=y

Bu bərabərlik söyləmləridir. Semantik baxımdan bərabərlik işarəsi ikiyerli xəbər ifadəsidir, çünki iki termindən arqument ifadələri kimi cümlə düzəlir. Burada tanınifrət et kimi də göstərilə bilər.

İki ifadə bağlayıcı ilə birləşə bilər. Bu zaman “üçün və ya ® üçün, əgər..... onda” birləşmələri, habelə inkar da ola bilər. Məsələn,


Sq4 C ^ C C


Bu qaydanın təkrarı ilə mürəkkəb ifadələr düzəltmək olar.



  1. nazik (u) ^ cazibədar (u)

  2. pişik (x) ^ pişik (y)

  3. pişik (x) ^ nazik (x) ^ nifrət et (x, y) ^y=f

Yuxarıdakı sxemin açması budur ki, məstan arıq və cazibədardır, x və y ifadələrdir. Axırıncı c) misalında ifadə olunan odur ki, x arıq pişikdir, o y-ə nifrət edir və y də pişikdir.

Axırıncı sintaktik qayda mövcudluq kvantoru Э əlavə edir. Bu operator variabellə birləşir və ifadədən qabaq gəlir ki, yeni bir ifadə düzəltsin. Kvantorun aid edildiyi ifadə skopus adlanır və mötərizədə göstərilir:


Sq5 (S) C

Bu qayda ifadələrin düzəldilməsinə imkan verir:


  1.  x (arıq x)

Bir x var, o arıqdır.

  1.  x (arıq (x) şəxs (x))

Bir x var, o arıqdır, həm də şəxsdir.

  1. y (tanı (x, y) x=u)

Bir y var: onun üçün: x y-i tanıyır və x məstandır = Bir y var, onu məstan tanıyır.

Sq4 və Sq5 yeni ifadələr düzəldir və qarışıq tətbiq oluna bilərlər. Misala fikir verək:

x (x=u^y (nifrət et (x,y) ^pişik (y))).

Belə oxunur: bir x var, onun üçün x u-olur, bir y var, onun üçün: x y-ə nifrət edir və y pişikdir. Mərhələlər üzrə bunu primitiv formadan başlayaraq (1-dən 3-ə qədər) belə açmaq olar:

1-ci mərhələ Sq3 x=y

2-ci mərhələ Sq2 nifrət et (x,y)

3-cü mərhələ Sq1 pişik (y)

4-cü mərhələ Sq4 nifrət et (x,y) ^ pişik (y)

5-ci mərhələ Sq5 y nifrət et (x,y) ^pişik (y)

6-cı mərhələ Sq6 x=u ^ y (nifrət et x,y) ^pişik (y))

7-ci mərhələ Sq7 x (x=u ^ y nifrət et (x,y) ^pişik (y)))

Kvantor tətbiq edilənə qədər variabellər sərbəstdir, sonra isə bağlıdır, çünki kvantor qoşulur.

Bağlı variabellər xüsusi çevrilmələri istisna edirlər (məs, bir şey var, o x-ə nifrət edir və o, pişikdir), ancaq sərbəst variabellər buna imkan verir.

Referensial və predikativ İS-lər Sq1 və Sq4-də mübtəda və tamamlığın yerini doldurur, onlar felin komplementləridir, ona görə də referensieldirlər. Sq5-dən sonra gələn İS-lər ismi xəbərə aid olub predikativdirlər. Bunların hər ikisi nəzərə alınmalıdır.

Xüsusi adlar və indefinit İS-lər müxtəlif rollar oynayır.

Pişik (x) ^ nifrət et (x,u) u vasitəsilə xüsusi ad

Məstan /nifrət et/-in 2-ci arqument yerini doldurur. Amma /pişikdir/ də xüsusi predikativ nifrət et-in 1-ci arqumentini idarə edir. Onları birləşdirmək olar.

Hansı xəbərlərin hansı arqumentləri tələb etməsini müəy­yənləş­dirmək vacibdir. Adətən mübtəda felin 1-ci arqumentidir.

Bütün bazis ifadələr (artikl və kopuladan başqa) beşyerli xəbər ifadələri kimi tərcümə edilir, həmçinin xüsusi adlar.

Tərcümə: İS Məstan: = həmçinin yumşaq (pişik adı kimi)

İ pişik: pişik (-) – şəxs

S arıq arıq (-) – ağıllı, cazibədar

FS çəkir çək (-) – tikir

TF tanıyır tanı (-,-)- nifrət edir

Soruşula bilər, niyə xüsusi adlar biryerli xəbər konstantları kimi tərcümə olunmur. Məsələ burasındadır ki, xüsusi adlar bir fərdə aid olub, bir adın daşıyıcısıdır (mətndə xüsusi ad hər bir adın daşıyıcısıdır, amma faktiki olaraq eyni adda çox adam ola bilər). Xüsusi adın xəbər ifadəsi kimi verilməsi = u-da bir arqument ifadəsilə doldurulmalıdır. Digər tərəfdən, bir fərd üçün doğrudan xəbərlik, yəni u üçündür, çünki x Məstandır. X=u-ya ekvivalentdir. Başqa predikat ifadələri üçün (isim, fel, sifət) bu, mümkün deyildir. Beləliklə, xüsusi adların o biri söyləmlərdən fərqi aydın olur.

Alman və ingilis dillərində köməkçi fellə artiklin tərcüməsi sadəcə olaraq sıfır tərcümə adlanır.

Tərcümə qaydası1 (Tq1)- eine N=N (isim)

(Tq5) ist NP=NP (İS)

(Tq6) ist A=A

/Katze/ (pişik) biryerli xəbər ifadəsi bütün pişikləri ehtiva edir, yəni İS /eine Katze/ eynilə bir xəbəri ifadə edir. Bunu /ist/ köməkçi felilə birləşdirdikdə yenə biryerli xəbər ifadəsi alırıq. /eine Katze/ İS-i /ist eine Katze/ FS-dən onunla fərqlənir ki, birincidə predikasiya subyektə, ikincidə isə subyektin referentinə aid olur. Qaydaları və tərcümələri ümumiləşdirərək belə nəticəyə gəlmək olar:



  1. ist eine Person= eine Person=Person=Person (-)

  2. ist Frans=Hans= -=h

  3. ist klug = klug =klug (-)

Sifət üçün qayda belə olacaq


Tq3 AcN = A^A

Ist eine reizbare Person (cazibəli şəxsdir)

= eine reizbare Person Tq5

= reizbare Person Tq2

= reizbar ^ Person Tq3

= reizbar (-)^ Person (-)

Hər iki qayda felin İS-lərlə birləşməsi üçün mövcudluq kvantoru əlavə edir.


Tq1 İS FS = x (/İS ^ FS/ -x)

/.../ x qeydləri boş yerlərin variabellərlə doldurulması üçündür.

/Ute schielt an/ (Ute gözünü qıyır) cümləsi belə yazılacaq:

x (/ Ute ^ schielt/ -x) Tq1

x (/- = u ^schiel (-)/-x) Tərcümə

x (x = u ^schiel x/) x əvəzetməsi

Aşağıdakı misal bir az mürəkkəbdir.

/Hans ist eine kluge Person//

=x (/Hans^ ist eine kluge Person /-x) Tq1

=x (/Hans^ eine kluge Person /-x) Tq5

=x (/Hans^ kluge Person /-x) Tq2

=x (/Hans^ kluge^ Person /-x) Tq3

=x (/=h^ kluge (-)^Person (-) /-x) Tərcümə

=x (/x=h^ klug (x) n Person (x)) –x əvəzetməsi

Tranzitiv fel Tq1-ə analoji olacaq, yəni eyni prosesdir.


Tq4 TVNP = y (/TV^ NP/-y)

Bu təsvirə iradlar bundan ibarətdir: 1) həddən artıq mürəkkəb qeyd işarələri var, digər tərəfdən formal göstərilən yalnız qadın cinsi üçün nəzərdə tutulur. Müəyyən artikl və digər determinativlər (dieses, jener, alle, manche, kein) nəzərə alınmır.

/Eine Katze hasst Haus//

=x (/eine Katze hasst Haus (+) Tq1

=x (/Katze^ hasst Haus /+) Tq2

=x (/Katze^ y (/hasst Haus/-y) (-x) Tq4

=x (/Katze (-)^y (/hasst (-,-)^ =u (-y) /-x) Tərcümə

İndi bütün tərcümə mərhələləri arxada qaldı. Yalnız variabelləri vermək lazımdır. Məsələn,

=x (/Katze (-)^y (/hasst Haus (-y) ^ y =u)

Aşağıda variabellər əlavə edilir.

Deməli, tərcümə bazası fraqmentlərin bazis ifadələri üçün düzgün yol göstərir, yəni biryerli xəbər ifadələri isim, sifət və keçməz fellər üçün təklif olunur. Tərcümə qaydalarının isə 4 problemi öz həllini tapır:

1) Referensial və predikativ İS-lər. Tq1 və Tq4 referensial ismi söyləmlər üçün aid olmaqla, hər biri subyekt və obyekt arqumentləri üçün mövcudluq kvantoru daxil edir. Predikativ ismi söyləmlərin Tq ilə tərcüməsində bu belə olmur. Beləliklə, referensial və predikativ İS arasındakı fərqlər nəzərə alınır, çünki yalnız İS-in referensial işlənməsi referentin olmasını ehtiva edir.

2) Atributiv və predikativ sifətlərin işlənməsi də eyni cürdür. Sifət hər dəfədə xüsusi xəbərlilik tələb edir, ya sonra gələn isimlə ifadə olunan arqument vasitəsilə (Tq5), ya da kopula konstruksiyasının subyektinin referenti vasitəsilə.

3) Xüsusi adlar və indefinit İS-lərdə Tq-ı eyni olur, çünki onların hər ikisi biryerli predikat ifadələri kimi götürülür.

4) Ümumi arqumentlər sistemi dəqiq nəticələr əldə etməyə imkan verir. Arqument yaradan xəbərliliyi və ifadələri (A və İ, TF və İS, FS) əvvəlcə xəbərlilik kimi bağlayıcılarla birlikdə boş yer kimi götürülür, sonra boş yerlərə subyekt və obyekt referentləri üçün variabellər daxil edilir (cümlədə keçər fel varsa). Bu zaman Tq1 və Tq4 boş yerlərə münasib variabellər daxil edilir, arqument bildirən hallarda həmin variabellər üzə çıxır (bax: şəkil 33).


Cümlə [Hans] ist [eine kluge Person] [eine Katze] hasst [Hans]

İS-lər NP A NP N NP TV NP

referentlər

tərcümə (predikativ İS,

referentsiz)

x (x=f^ klug (x) ^ Person (x))


Şəkil 33. Predikasiyalar və arqumentlər
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   19


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə