F. H. Zeynalov




Yüklə 1.55 Mb.
səhifə11/19
tarix22.02.2016
ölçüsü1.55 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   19

VII.3. İşarələrin binar təsnifinin texnikası
Fərz edək ki, Şamaxının Şirvan gölündə suyun daşmasını adam­lar bilmək istəyir ki, daşma təhlükəsindən xilas olsunlar. Təh­lükə səviyyəsini 0-la göstərək, suyun bu səviyyəyə çatması, ondan aşağı və ya yuxarı olması mənə və ya inspektora çata biləcək informasiya olduğundan gölü biz informasiya mənbəyi adlandırırıq.

Təsəvvür edək ki, göldə üzən bir qurğu var, su o səviyyəyə çatan kimi həmin qurğu işə düşür, bunu isə siqnal adlandırırıq. Bu siqnal müəyyən yolla (elektrik məftili və ya radiodalğa və s.) qəbulediciyə çatdırılır. Mənbədən qəbulediciyə qədər olan məsafəni kanal adlandırırıq. Qəbuledici də siqnalı başqa formaya çevirib din­lə­yənə ötürür ki, buna məlumat demək olar. Dinləyən gələn məlu­ma­ta reaksiya verib məlumatı dəqiqləşdirir (deyək ki, suyun səviy­yəsi qayğısına qalır. Siqnal digər bir qurğuya ötürüləndə gölün şlüz­ləri açılır və səviyyə aşağı düşür).

Bu cür kommunikasiya zənciri avtomatlaşmış çox sahədə tət­biq olunur. Məsələn, sobada temperaturun sabit qalması. Məlumatı ra­dio ilə göndərən insan da onun sonradan dinləyiciyə necə çatdırıl­masını izləməli olur (mikrofona danışır, deyiləni fiziki siqnala çe­virir, onu kanalda hava dalğaları ilə müəyyən herslikdə göndərir, radio onu qəbul edir, fiziki siqnalları səsləndirir və s. Bir insanın bey­ni məlumatın mənbəyi, o birinin beyni isə, yəni qulağı qə­buledicidir.

Deməli, suyun təhlükəli 0 səviyyəyə çatması xəbər veril­mə­li­dir. Təsəvvür edək ki, xəbər veriləndə lampa yanır. Aparatın gözü ol­mur ki, yanan lampanı görsün. Onu cərəyanın qapanması və ara­lan­ması ilə həyata keçirmək olar. Deməli, xəbər indi lampanın yanıb sönməsidır.

Artıq bu, kodun başlanğıcıdır: yanan lampa 0 səviyyəsi, sönən lampa isə suyun 0-dan aşağı düşməsi deməkdir. Deməli, ko­dun işarələyəni və ya maddi varlığı (siqnifikantı) yanma və ya sön­mə hərəkət ardıcıllığı, işarələnəni isə (mənası, siqnifikatı) gölün dol­masıdır, məna isə aparatın cavabıdır, o biri aparatın şlüzləri aç­ması isə referens olardı. Siqnifikat referensdən fərqlənir, çünki o bil­mir ki, su müəyyən səviyyəyə çatır-çatmır, sadəcə olaraq o elə quraşdırılır ki, suyun qalxmasını yanan lampa ilə bildirsin.

Kanalda maneə yaradan küy məsələsi də vacibdir, o, siqnalın fiziki strukturunu dəyişir. Bunu belə göstərmək olar:


küy

mənbə ↦ ötürücü cihaz ↦siqnal ↦ kanal ↦siqnal ↦qəbuledici ↦ məlumat ↦ qəbuledən (danışan)



↳———————-----kod ———————↗ (dinləyən)

Adətən, küyün təsirini minimuma endirmək lazım gəlir ki, bunun üçün kodu mürəkkəbləşdirirlər. İndi bir lampa əvəzinə ikisini yerləşdirmək olar: A və B. A yanırsa, deməli, suyun səviyyəsi yax­şıdır. A sönüb B yanırsa, deməli, 0 səviyyədən yuxarıdır. Burada ünsiyyətin məsrəfi artdı, ancaq küy minimuma endirildi. Əgər işıq sönərsə, onda hər iki lampa sönəcək. Beləliklə, siqnalı qeyri-siq­naldan fərqləndiririk. Ancaq ola bilər ki, elektrik ucbatından B əvə­zinə A işıqlansın. Bu təhlükəni sovuşdurmaq üçün kodu bir az mü­rək­kəbləşdirib daha iki lampa əlavə edirik: C və D. İndi tam tə­mi­natla demək olar ki, /AC/ suyun qalxması, /BD/ isə sıfır səviyyəsi ola­caq.

Deməli, biz kanalda maneələri aradan qaldırıb onu daraldırıq. Bununla biz koda redundantlıq gətirdik, bir lampa ilə dediyimizi iki lampa vasitəsilə bildiririk və bu da məlumatı təkrarlamağa imkan verir. Lakin bu təkcə məlumatın təminatı üçün təkrar deyildir. Bu o deməkdir ki, bu cür mürəkkəb kodlarla biz başqa məlumat vermək imkanı qazanırıq. İndi burdakı kombinasiyalara baxaq:

/A-B-C-D- AB-BC-CD-AC-BD-AD-ABC-BCD-ACD-ABD/ və alternativ formalar: /AB-CD/ və ya /A-C-B-D/ və s. Beləliklə, simvollar repertuarı yaranır. Bu simvollardan müəyyən hadisələrə uyğun gələnini seçə bilərik. O biriləri isə rezerv kimi qala bilər.

Kod bir az daha artıq şey bildirə bilər, nəinki təhlükəli 0 səviyyəsini. Göldə suyun bir neçə vəziyyətini göstərə bilərik, tam təhlükəsizlikdən təhlükəqabağı vəziyyətə qədər (-3, -2, -1) və bir neçə vəziyyət də 0 –dan yuxarı (+1, +2, +3), yəni həyəcanlı vəziyyətdən ən yuxarı təhlükə vəziyyətinə qədər. Onların hər birini kodlar kombinasiyası ilə göstərə bilərik.

Deməli, siqnalın ötürülməsi bizim “bəli” və “xeyr” arasındakı oppozisiyanı bildirən alternativ seçimə əsaslanır. Lampa ya yanır, ya da yanmayır, işıq var, ya da yoxdur. Deməli, 1 və 0 və ya “hə”, ya “yox” arasında binar “ikili” oppozisiya yaranır. İnformasiya nəzəriyyəsinin canı bundadır.

İndi görək informasiya nədir və onu necə ölçürlər?

İki mümkün hadisədən biri baş verirsə (dəmir pulun atılması ilə iki üzündən birinin düşməsi) deməli, bu informasiyadır. Iki üzün­dən birinin düşmə ehtimalı eynidir və ½-ə bərabərdir. Ehtimal mümkün halların meydana gəlməsidir. Pul tərəfinin və ya gerb tərəfinin gəlmə ehtimalı bərabərdir. Nərd oyununda 6 tərəfi olan zərin hər bir tərəfinin gəlmə ehtimalı 1/6 -ə bərabərdir. İki zərin birgə atılması zamanı isə hər birinin gəlmə ehtimalı 1/36-ə bərabər olacaqdır. Dilimizdə 34 fonem var, onları bir torbaya yığsaq nəzəri cəhətdən onlardan hər birinin götürülməsi ehtimalı 1/34-ə bərabərdir. Hadisə sırası ilə onunla bağlı olan ehtimal sırası arasındakı münasibət arifmetik və geometrik proqressiya arasında müna­si­bət­dir. Geometrik sıra birincinin loqorifmini təşkil edir. Şahmat taxta­sın­da 64 xana var, bərabər gəlmə ehtimalı olan hadisələri ikili qar­şılaşma ilə hesablasaq, onda bu log 2 64 =6 olacaqdır, 6 dəfə seçim etməliyik ki, onlardan biri olsun.

Bunu aydınlaşdırmaq üçün fərz edək bizim dilimizdə 8 fonem var: /o, u,e,i, b, p, d, t/. Biz iki əsaslı loqorifm əməliyyatı ilə 3 dəfədə hər fonemin dəqiq əlamətini tapa bilərik.

dodaq saitləri



3 /o,u/

C1

dodaq saotləri

B1 saitlər 1 /e,i/

/o,u,e,i/

A 1 qalın

/o,u,e,i,b,p,d,t/ 3 /o,u/

B2 samitlər C2

/b,p,d,t/ incə

/e,i/
2 C

C1 C2

dodaq dodaq

samitləri samitləri

/b,p/ /d,t/

D D

3 3


kar cingiltili kar cingiltili

/p/ /b/ /t/ /d/

İnformasiyanın ölçü vahidi kimi bit götürülür. 8 elementli ehtimal 3 bit, 32 elementli 5, 64 elementli 6 bit informasiyaya malikdir. İnformasiyanın dəyəri verilən məzmunla eyniləşdirilə bil­məz. İnformasiya nə deyildi deyil, əksinə, nə deyilə biləndir. İnfor­masiya xəbərin seleksiyasında seçim imkanının ölçüsü, meyarıdır. Bir bit miqdarında xəbər (ikidən birin seçimi), 3 bit miqdarında (8 eyni ehtimal imkanı) olan informasiyadan onunla fərqlənir ki, ikin­cidə seçim imkanı daha çoxdur. İkinci halda xəbər daha zəngindir, çünki mənbədə seçimlə bağlı böyük qeyri-müəyyənlik var.

Cinayət törətmiş adamla bağlı şübhələr çox şəxslə bağlı olur, onun tapılması bir çox gərginlik tələb edir. İnformasiya xəbərin yaranmasında seçim azadlığıdır və xəbərlərin mənbəyinin statistik əlaməti kimi nəzərdən keçirilməlidir. İnformasiya çoxkombinasiyalı elementlər arasında eyni ehtimallıq dəyəridir, seçim imkanı çox olduqca, o da böyük olur. Məsələn, n-qədər eyni ehtimallı hadisə­lərin formulu belə olacaq:

I = log2 109 n

Burada milyard mümkün hadisələr olduğundan, onun ölçüsü də çoxbitli olacaq. Ancaq müəyyən çətinliklər və məhdudiyyətlər var. Statistik dəyəri termodinamikadan götürülmüş entropiya ilə işarə edirlər.

Hər hansı bir sistemin entropiyası məhz eyni ehtimallıq vəziy­yətidir ki, bu vəziyyətə onun elementləri can atır. Entropiya qar­ma­qar­ışıqlığın vəziyyətinə o mənada bərabər götürülür ki, qayda ehti­mallığın sistemidir; bu sistemi əvvəlcədən müəyyən etmək üçün ora daxil edilib.

Kodun müxtəlif kombinasiyalarda seçimi məhdudlaşa bilər. Məsələn, alman dilində sözün əvvəlində /ʃ+p, +t / mümkündür. Müq. et: /ʃtRo:/ (saman), /ʃtRa:fe/ (cərimə), /ʃtRa:se/ (küçə və s.).

Yuxarıda gördük ki, hər seçilmiş simvol müəyyən səviyyəyə uyğun gəlir. Məs., /ABC/ 0 səviyyəsi deməkdir. Deməli, müəyyən semantik qaydalar yaranır. Təhlükəli su səviyyəsini göstərən kod relevant, bu səviyyəni göstərməyən isə irrelevant vahid adlanır.11

Kodlar sırf müəyyən simvollar və müəyyən kombinasiyalarla seçilirkən bu kombinasiyalar kodlaşmış sistem yaradır ki, buna da bəzən struktur deyirlər.

İnformasiya ilə kodifikasiyalaşmış sistem arasındakı müna­sibət­lərə tam aydınlıq gətirmək üçün iki anlayışı izah edək: onlar in­ten­sional eynidir (seçim azadlığından və meyarından söhbət gedir), an­caq ekstensional müxtəlifdir. Suyun səviyyəsi müxtəlif ola bilər. Ancaq bizdə kodifikasiyalaşmış sistem informasiyası var. Kodlar əsasında bizdə eynigəlmə ehtimalına malik müxtəlif məlumat var. Kod fiziki sistemə nizam daxil elədi və bununla informasiya imkan­larını məhdudlaşdırdı. Ancaq onun verdiyi məlumata münasibətdə özü, məhdud dərəcədə olsa da, bərabər ehtimallı sistem təqdim edir (bu da yalnız ayrılıqda verilən məlumatın göndərilməsində məh­dud­laşa bilər). Deməli, ayrılıqda məlumat konkret forma düzəltdiyi üçün, yəni müəyyən bir simvol ardıcıllığının seçimi, definitiv nizam ya­radır ki, o da kodun qismən xaotikliyi (nizamsızlığı) üzərində yerləşir.

İnformasiya (məlumatdan fərqli), nizamsızlıq (nizamdan fərqli), eyniehtimallılıq (ehtimal sistemindən fərqli) kimi anlayışlar nisbi adlanır. Mənbə ondan kommunikasiya üçün relevant ele­ment­lər seçən koda münasibətdə entropikdir, ancaq kod seçə bildiyi say­sız məlumatlara münasibətdə relativ entropiyaya malikdir. Nizam və qeyri-nizam relativ anlayışlardır. Əvvəlki nizamsızlığa müna­si­bətdə nizamlı, sonrakı nizamlığa münasibətdə isə qeyri-nizamlı oluruq, necə ki, gənc atasına münasibətdə cavan, öz oğluna mü­na­sibətdə isə yaşlı olur. Bu məlumatın informasiyası adında xüsusi ti­pini ayıranda çox səmərəli olur. Biz müəyyənləşdirdik ki, infor­masiya bütün hallarda müəyyən ehtimallar sistemi içərisində seçim azadlığının meydanıdır, ölçüsüdür.



Kodifikasiyalaşmış sistemin funksiyaları çıxış məqamını (mənbə) bildirir və xəbər verir, əks təqdirdə, bizim nəzarətdən kə­nar­da qalardı. Eyni zamanda məlumatı bildirməklə başqa situ­asiyalarda müqayisəni təmin edir (başqa rezervuarlarda suyun vəziyyəti, səviyyəsi) , əgər hər iki informasiya mənbəyini bir sistem təmin edirsə, deməli, suyun haqqında məlumat vardır.

Əlamətləri: sistem binar istisnalarla fərqlənən və bir-birinə qarşı duran vahidlər repertuarından ibarətdir ki, yəni A, B, C, D lampalardır. Hər biri başqalarına nisbətdə yerinə və qarşılaşmasına görə bildirilir. AB o deməkdir ki, BC var, ancaq seçilməyib.

F.de Sössür struktur yox, sistem işlədir ki, onda hər bir dəyər öz yeri və fərqilə müəyyənləşir;12 sistem o zaman üzə çıxır ki, müxtəlif fenomenlər eyni sistemə yönəlikli bir-birilə müqayisə edilə bilsin. Deməli, sistemdə daxili koheziya var və bu koheziya eyni əlamətlərdə üzə çıxa bilir. Məsələn, fonem. Hər bir fonemin digər fonemə münasibətdə dəyəri müəyyənləşir. Fakültətiv variantlar sözləri və onların formalarını fərqləndirmədiyi üçün götürülmür. Burada çox ehtiyatlı olmaq lazımdır. Bəlkə, bölgə, yaş, sənət fərqləri vardır.

Burada ortalığa sual çıxır: təsvir olunan struktur realdır, yoxsa operasional fərziyyədir.

“Struktur sadələşdirilmiş operasiyalarla düzəlmiş elə modeldir ki, o, müxtəlif fenomenləri yalnız bir yanaşma baxımından vahidləşdirməyə imkan verir..”13

Məsələn, fonoloji struktur müxtəlif substansiya tiplərinin köməyilə bütün dilin semantik mənzərəsini vahid şəkildə ifadə edir. Buraya həm seqment, həm də superseqment əlamətlər daxildir.

Bu model insan ruhunun obyektiv təbiətini də metodoloji və ontoloji strukturalizmə bölünməklə tam əhatə edə bilir. Burada mexaniki fəaliyyətin ən sadə yolu tapılmalıdır. Bunun üçün əsas olan nədir?

1. Müəyyən hadisələrin fiziki mənbəyi olmalıdır ki, ondan kod müəyyən, relevant götürülə bilən hadisəni seçsin;

2. Alınan məlumata birmənalı şəkildə reaksiya verməyə qabil olan kod olmalıdır;

3. Həm göndərənə, həm də qəbul edənə xas olan kod olmalıdır, özü də çox sadə;

4. Həm göndərən, həm də qəbul edən koda şübhə etmə­məlidir.

Məna ilə insan eyni götürülsə, kodun söykəndiyi eyniehtimallı sistem yeganə informasiya mənbəyi olur. Qəbul edən adam olduqda siqnal dünyası məna dünyasına keçir. Bircə kod olmur, o nə göndərən, nə də qəbul edən üçün eyni deyildir. Onda məlum özət informasiya mənbəyi olur. Ola bilər ki, göndərən və qəbul edən kodu şübhəyə alsın. Bunlar anlamla bağlı problemlərdir.

Fərz edək ki, suyun səviyyəsini qəbul edən maşından fərqli olaraq, insan 0 səviyyəsini keçməklə təlaş keçirir, qorxur, yəni daxil olan siqnala reaksiya verir. Deməli, siqnal insan üçün həm də “qorxu” deyilən konnotativ məna kəsb edir. Siqnifikantın denotativ siqnifikatı olan 0 səviyyədən savayı hiss-həyəcan kimi psixoloji vəziyyət bildirir. Maşın isə siqnalın mənasından heç nə başa düşmür, proqrama əsasən müəyyən bitlə ölçülən informasiya verir. Deməli, siqnal siqnifikant forma kəsb edir, anlam ilə bağlanır.

İnsanın qəbul etdiyi kodu biz denotatıv kod adlandıra bilərik. Bununla yanaşı siqnifikans dediyimiz kimi, 0 səviyyə ilə bağlı qorxu, həyəcan da bildirir ki, bu yeni bir dəyər sistemidir. Denotativ mənadan aşağı yerləşən konnotativ məna (qorxu, təhlükəsizlik) bildirir ki, onlar bir-birilə üst-üstə düşür.
S B; S B
İndi təsəvvür edək ki, dinləyən həyəcan təbili çalır. Belədə, (təhlükə) ilə (həyəcan təbili) arasında bir ekvivalent münasıbət yaranır. Ola bilməz ki, (təhlükə) koduna (faciənin sevinclə gözlə­nil­məsi) reaksiyası verilsin. Ola bilər ki, o, həyəcan təbili çalmasın, ş­lüzü açsın ki, suyun səviyyəsi aşağı düşsün. Artıq bu başqa kon­notativ mənadır. Bu iki kod bir-birini istisna etmir. Qəbuledici alternativ işləyən kodlardan birini seçə bilər. Bu, məqamdan asılıdır. Buna da situasiya deyə bilərik. Situasiya semiotikadan kənar kon­tekst­dir, o müəyyən bir kodun başqasından seçilib götürülməsini müəyyən edir.

Deməli, denotativ kod alternativ deyil, ancaq onun fövqündə duran opsional, konnotativ kod alternativdir. Onu subkod adlan­dırmaq olar. Kommunikasiya situasiyası və dinləyiciyə dəyər­lən­dirməyə və interpretativ seçim etməyə imkan verən iki mühüm kate­qoriya xüsusi qeyd olunmalıdır.

İndi görək mənbə yerində danışan çıxış edəndə nə olur? Mənbə ilə informasiyanı göndərən cihaz eyni ola bilər?

Məlumatı göndərən koddan danışır. Kod imkan verir ki, çox uzun məlumat verilsin. Məlumatın anlamla doldurulması məsələsi or­talığa çıxır. Bizim işlətdiyimiz terminlər (siqnifikat (məna), deno­tasiya, konnotasiya, kod, subkod, situasiya, bilik xəzinəsi) tam dəqiq­ləşməyib, verbal kommunikasiyada onların bir çox mürək­kəblikləri var.

G.Oqden və İ.Riçardsın üçbucağında (1923) hər simvola bir referens və bir referent uyğun gəlir:

referens


simvol referent

Burada referent (referens) simvolun adlandırdığı əşyadır, şeydir.

Referens isə mürəkkəbdir. S.Ulman (1914-1976) onu adın dinləyənə ötürdüyü informasiya adlandırır. Q.Frege onu referensdən fərqli olaraq anlam (Sinn) adlandırır. Deməli, anlam obyektin bizə gəstərdiyi üsul və vasitədir. “Məna” isə işarənin aid olduğu ob­yektdir. B.Rasselə görə, (Nizami) və (Xəmsənin müəllifi) iki siqni­fikant formadır, eyni məna bildirir, yəni eyni şəxsi göstərir, ancaq anlamları fərqlidir, onlar eyni şeyi müxtəlif baxımdan açırlar, sxolastlar demişkən, burada iki suppozisiya vardır.

Məsələ çox mürəkkəbdir. Onları müxtəlif müəlliflər müxtəlif qarşılaşmalarda verirlər:

denotatum # desiqnatum (siqnificatum – Morris)

ekstensiya # intensiya (R.Karnap, 1871-1970, həmçinin nominatum # anlam)

denotasiya # konnotasiya (S. Mill, 1806-1873)

denotasiya # meaning (B.Rassel, 1872-1970)

L.Blumfilddə (1887-1949) meaning denotatumla üst-üstə düşür (Fregedə “məna” kimi). Bəzilərində işarənin aid olduğu obyekt denotatumdur (Fregenin “mənası”) “məna” isə Q.Fregenin anlamına daha çox yaxındır.


VII.4. İşarələrin funksional baxımdan təsnifi


Funksiya deyəndə kommunikasiya prosesində semiotikaların semantik imkanları nəzərdə tutulur. Ünsiyyət aktının əsas komponentlərini təhlil edərkən R.Yakobson ünsiyyət aktında 7 komponent fərqləndirir və onların hər birinin funksiyasını müəyyənləşdirir14.

kontekst


adresant _____ məlumat ____ adresat

kontakt


kod
1. Kommunikativ funksiya (referentiv, yəni məlumatın gerçəkliyə uyğun məzmunu) referentə, denotata yönələn əsas funksiyadır. İstənilən söz, söyləm və cümlə belə funksiya daşıyır.

2. İkinci dərketmə (fikri, koqnitiv, idraki-məntiqi) funksi­yadır. Bunu müəllif birincidən ayırmır, çünki ünsiyyətlə dərketmə bir-birilə üzvi sutətdə bağlıdır (skulpturda, musiqidə və s.).

3. Emosional-ekspressiv funksiya (emotiv) səhv və ya yanlış emosiyaların olması təəssüratını yaratmağa yönəlmiş funksiyadır. Süni semiotikalardan başqa bütün məlumat növlərində təsadüf olunur, özü də əsasən adresantda cəmləşir. Məs., /Fu, nə yaman pis iy gəlir// və s.

Konativ (appelyativ) funksiya adlanır, özü də adresatda cəmləşir. Bəzən bunu requlativ, çağırış-nida, voluntativ terminlərlə də göstərirlər. Bu da əsas funksiyalardan biridir, çünki adresata yö­nələn istənilən informasiya onda təsir oyatmaq məqsədi daşıyır. Yolda göstərici işarə qadağanedici olmayıb sürücünün davranışına təsir edir (məsələn, birtərəfli gedişi bildirən işarə) və o, çıxış yolu axtarmağa sövq edir. Məsələn, /xahiş ( tələb, əmr) edirəm/, /qapını örtün/ və s.

4. Fatik funksiya əlaqə yaratmaq məqsədilə adresantla adresat arasında kontaktın yaradılmasına yönəlib. Bunun biokommuni­ka­siyada rolu böyükdür. /bip-bip/(maşın), /Allo, məni eşidirsiniz/ və s.

5. Metadil funksiyası (lat. “meta” “sonra, içindən” deməkdir) "ikinci dərəcəli” konseptual olub məlumatın obyekti “kod” olanda meydana gəlir, yəni hər iki tərəfin eyni koddan istifadə edərək bir-birini başa düşməsini ehtiva edir. Metadil obyektin dilinin təsvir olunduğu dilə deyilir. Məsələn, biz semiotikanı Azərbaycan dilində şərh edirik. Semiotika obyekt, Azərbaycan dili isə metadildir. Məsələn, /Hər ehtimala qarşı//, /İstəyirsinizsə//, /Hə də məğ­lu­biyyət// və s.

6. Estetik funksiya (poetik). Emosional-hissi çalarları məlu­matın özündən irəli gəlməsi (gözəl nitq-pis nitq).

Kommunikativ funksiya, yəni aktual informasiyanın ötürül­məsi heyvanlarda, jestlərdə, paltarda, din və incəsənətdə, təbii dildə eyni dərəcədə vacibdir. Keçmişi və indini dərketmədə din, incə­sə­nət, təbii dil və riyazi simvolika daha çox heyvanlarda və yol hərə­kətləri semiotikasında, onlardan bir qədər az dində, incəsənətdə və təbii dildə özünü büruzə verir. Emotiv funksiya heyvanlarda təbii dilə, bir də az miqdarda jestlərdə, din və incəsənətdə olur. Fatik funk­siya heyvanlarda daha çox, az miqdarda jestlərdə, din, dil və incəsənətdə, estetik funksiya ən çox incəsənətdə, sonra eyni də­rəcədə jest, davranış, din və dildə özünü göstərir.

Ontogenezdə metadil qabiliyyətinin formalaşması insanın inte­llektual-semiotik imkanlarının sürətli və kəskin inkişafına aparır. Psixoloji baxımdan bu onunla bağlıdır ki, insan şüurunda yeni se­miotikalararası vərdişlər formalaşır, yəni bir semiotik işarə başqa semiotik işarəyə çevrilir.

Filogenezdə dillərarası refleksiya yazıdan çox qabaq meydana gəlib. Bunun izlərini qədim leksikada və frazeologiyada görmək olur. Metadil leksikası və frazeologiya dilin primitiv mənzərəsinin əsasını yaradır. Dilsiz reflektivliyi (dil və danışıq haqqında dil vasitələrilə danışmaq) insan dilini heyvanların dilindən fərqləndirən əsas əlamətlərdəndir. Lakin bu müxtəlif dillərdə fərqli olur. U.Vayn­rayx (1926-1967) hesab edir ki, dilin leksik tərkibinin tipo­loji baxımdan səciyyəsi həmin dilin öz sosiumu üçün nə qədər yararlı olması ilə müəyyənləşib.15

Metadil vasitələrinin inkişaf səviyyəsi sosiumun intellektual mədəni səviyyəsinə uyğun gəlir.

Metadil kimi metasemiotika da eyni struktura malikdir. Me­tasemiotika bir növ ikinci səviyyədir, onun köməyilə birinci səviy­yəli semiotika öyrənilir. Məsələn, kinematoqrafiya semio­tika­sını təsvir etdiyimiz vasitələr kino metasemiotikasıdır.

İncəsənətdə metasemiotika funksiyasını 3 növ semiotik fenomen yerinə yetirir:

1. İncəsənət haqqında müvafiq incəsənət əsərləri. Məsələn,şair və poeziya haqqında şeirlər, filmlərin çəkilişi barədə kinofilm;

2. İncəsənət əsərinin xüsusi işarə ilə qeyd edilməsi. Məsələn, musiqidə not, xoreoqrafiya terminologiyası, memarlıq və təsviri incəsənət əsərlərinin təqdimi və təhlili;

3. Müəyyən incəsənət əsərlərinin sözlə təsviri-tənqid, nəzə­riy­yə, tarix, dərs vəsaitləri və s. Məs., teatrda teatr, pyesin dərk edil­məsi şəkli, pyesin şərhi, xarici tənqid, qoyuluş-rejissor-aktyor işi.

Yuxarıda dediyimiz kimi, estetik funksiya bütün mədəni se­miotikalarda var, ancaq bioloji sistemlərdə yoxdur. Estetik əlaqənin metasemiotik refleksiyası sağ yarımkürə ilə bağlıdır.

R.Yakobson yazırdı ki, ontogenez baxımından uşaqda magik və estetik (və ya metadil və poetik) funksiyalar bir-birilə bağlıdır, böyüklərdə onlar tamam ayrıdır.16 İşarəyə münasibət ustalıqdan (özü­nün və ya müəllifin), tapıntıdan (özünün və ya sənətkarın), oyun­lar və gərginliyin azalması, enerjinin azalmasından yaranır. Uşaq ilk şeir yazanda çox sevinir. Uşaq oynayanda, atılıb düşəndə sevinc, gülüş, istirahət onun əsas əlamətləri hesab edilə bilər.

Adətən dildən danışanda onun cəmiyyəti səfərbər etmək, bir­ləşdirmək funksiyasından da söhbət açılacaq. Düzdür, bu iki fərdin ünsiyyətilə bağlı deyil, amma onu dildən kənarda təsəvvür etmək olmaz. Tarixi baxımdan ən vacib funksiya kimi cəmiyyətin birliyini, həmrəyliyini məhz dildə axtarmaq lazımdır. Elə insanların kollektiv yaşayışı da ilkin olaraq genetik cəhətdən primatlardan əxz olun­muş­dur. Heyvan sürü şəklində, insanlar isə cəmiyyət, qurum, təşkilat, müəs­sisələrdə birgə fəaliyyət göstərir. Heyvanlarda sosial hiera­rxi­yanın başında lider durur. Onlarda ritual nümayişi işarələri geniş yayılmış, onların da əsas funksiyası birləşdirmək və möhkəm­lət­mək­dir. Başçı öz dişi cütü və balaları ilə yuxarıda oturub yeməyin yax­şısını yeyir, başqa həmcinsləri onlara hörmətlə yanaşırlar. Başçı bəzən öz gücünü nümayiş etdirir (orda, müdafiə olunanda), həm də ikonik hərəkətlərlə özünün böyüklüyünü göstərir (bağırtı ilə və ya pəncəsilə vurmaqla və s.) .

Amma bəşər cəmiyyətinin lap əvvəllərində birləşdirici semi­otika kimi rituallar qeyd olunmalıdır: kult, çara sitayiş. Başçıların (çarın, şahın, kralın) hakimiyyətinin möhkəmlənməsinə xidmət edən semiotika rəngarəng və müxtəlifdir. Kilsə, xram və məscidlərdə liderlərə itaət bu gün də müşahidə olunur. Məsələn, geyimlərdə (man­tiya, qızıl başlıq, üzlük, tac və kəmər), xüsusi papaq (özbək­lərdə, qazaxlarda), bayraq, qılınc, möhür, açar, güzgü, hazırda nüvə silahlarına malik ölkələrdə nüvə silahının açarı olan portfel və s. milli dövlət semiotikasına aiddir. Mühafizə eskortu, rəqslər və musiqi orkestri, əsgər marşı və mahnı cələngi hazırki mərasimlərin əsas atributlarıdır. Təbiidir ki, bunlar milli-dövlətçilik həmrəyliyinə xidmət edən vasitələrdir. Ümumi tarixi həmrəylik və onun şüurlu surətdə dərki xalqı və onun etnik birliyini təmin edir.

Etnik şüur insanların əqli fəaliyyətinin əsasını təşkil edir. O, genetik ötürülmür, ana südü ilə verilmir. Ancaq uşağın ilkin yaş­larında formalaşır. Etnosa aidlik hissi onunla bağlıdır ki, hər kəs öz kimliyini yaxşı bilir, öz xalqının və ölkəsinin adını yaxşı bilir. Bu etno-milli özünüdərkin əsası sayıla bilər. Bu, bir tərəfdən, insanı əhatə edən ümumi milli dillə, digər tərəfdən isə dilin kifayət qədər ifadəsində konkret işarələrin seçimilə bağlıdır.

Etnik şüurun məzmununa bunlar daxildir:

a) dilə söykənən, ancaq təkcə onunla bağlı olmayan düşüncə tərzi (mentalitet);

b) keçmişi, bu günü və gələcəyinin ümumiliyi haqqında insanların təsəvvürləri;

c) xalqın tarixində qəhrəmanları və şəxsiyyətlərilə bağlı vahid təsəvvür;

d) bütün xalqın sərvəti olan verbal və qeyri-verbal mətnlər korpusu (folklor, mifoloji, dərsliklər, müxtəlif incəsənət əsərləri, memarlıq abidələri, mahnılar, rəsm əsərləri, kinofilmlər və s.);

Xalqın şüurunun söykəndiyi işarə-simvollar bunlardır:

a) xalqın və dilin adı (linqvonim);

b) xalq ornamenti, bayraq, gerb, milli geyimlər və ayaq­qabılar, xalçalar, idman oyunları, yeməklər və içkilər, bizdə papaq, azadlıq rəmzi (Filadelfiyada);

c) xalqın əsas müqəddəs yerləri (məqbərə, paytaxt, monu­ment, Vaşinqtonda Kapitoli, Qız qalası);

d) folklor, əsatir və tarixi qəhrəmanların adları (Dədə Qorqud, Janna dˈArk və s.).

Öz dövləti olan xalqlarda mühüm milli simvollar dövlətlə üst-üstə düşür.17. Londonda Kral sarayının qarşısında al-qırmızı geyimli milli qvardiya buna misaldır.

Təkmillətli dövlətdə, məsələn, Ermənistanda, milli və dövlət simvolikası birləşir.

Təzə dövlətlər yarananda diplomatik nümayəndəliklərin mücadiləsi yeni dövlətin tanınması funksiyasını daşıyır. Paytaxtda yer­ləşirlər, paytaxtın ümumi mənzərəsi, ölkə başçısının və parla­mentin iqamətgahı, öz pulu, hərbi manevrlər gücün nümayişi kimi və s. Bütün bunlar hər bir xalqin şüuruna həkk olunur, xalq onları təkcə başında deyil, həm də ürəyində saxlayır (yəni insan beyninin sağ yarımkürəsində, gerçəkliyin hissi dərki və emosional hərəkət). Bütün bunlar həm də başqa xalqların bu və ya digər xalq və dövlət haqqında tam təsəvvürünün yaranmasına təkan verir.

İnsanda milli-dövlətçilik hissləri psixi formalaşma dövründə olur. Məktəblərdə və ya məktəb illərində. Onlar vətənpərvərlik his­s­ləri aşılayır, öz vətəninin uğurları üçün sevinc doğurur. Milli sim­volların insan şüurunda möhkəm yer tapması cəmiyyətin inkişaf səviyyəsindən asılıdır. Dilin etnik həmrəylik rolu ayrıca qeyd olunmalıdır. Dil mədəni-psixoloji birliyin və yaxınlığın rəhnidir. O, insanları birləşdirir və yaxınlaşdırır. Ancaq dil insanların və xalqın birləşməsinin yeganə şərti deyil. Azərbaycan türkcəsi həm vahid milli dövlətin, həm də qonşu ölkədə yaşayan böyük bir etnosun (İranda, Türkiyədə, Dərbənddə, Borçalıda) dilidir. Ya da ingilis, fars və rus və s. dilləri çoxmilyonlu xalqların dilidir. İkincisi, rus və fars dilləri imperiya dili kimi, ingilis dili isə beynəlxalq dil kimi işlənir. İsraildə 5 dildə danışılır: ivrit və semit, fələstin dilləri dövlət dilidir, ingilis, rus, idiş dili belə işlənən dildir. Bəzi dövlətlərin isə öz dövlət dili yoxdur. Belçika, Bosniya, Avstriya və s.

Dil nə qədər vacib olsa da, o, xalqın millətini həmişə müəy­yən etmir. İnsanların özünüdərki və şüuru, milləti formalaşdırır. Lakin dil ən mühüm xalq simvoludur. O, müqəddəs sayılır. Ona görə də dilin etnik və etnosu birləşdirmə funksiyasından danışmaq lazımdır.



Milli müstəqillik uğrunda mübarizə ilk öncə dildən başlayır: publisistika, ədəbiyyat, təhsil və s. sahələrdə dilin işlənməsi mühüm əhəmiyyət kəsb tdir. Bizim dilimiz buna bariz nümunədir. Sovet dönəmində ziyalıların əksəriyyəti rusca danışırdı. Bu meyl bu gün də davam etməkdədir. Ancaq müstəqillikdən sonra xeyli irəliləyiş oldu. Cənubi Azərbaycanda seçkiqabağı platformada prezidentliyə namizədlər Azərbaycan türkcəsinin işlənməsinə diqqət artıra­caqlarını bildirmişdilər.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   19


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə