Eylemler cümlede iş, oluş, kılış, hareket durura bildiren sözcüklerdir. Eylemler tek başlarına kullanılamazlar; bu nedenle eylem kök ya da gövdesi, zaman ve kişi kavramı kazanarak anlam ve anlatım sağlanır




Yüklə 253.66 Kb.
səhifə1/3
tarix27.02.2016
ölçüsü253.66 Kb.
  1   2   3
EYLEMLER

Cümlede iş, oluş, kılış, hareket durura bildiren sözcüklerdir.

Eylemler tek başlarına kullanılamazlar; bu nedenle eylem kök ya da gövdesi, zaman ve kişi kavramı kazanarak anlam ve anlatım sağlanır.




  • Eylemin zaman ve kişi ekleri almamış biçimine mastar hali denir.


ÖRNEK:

  • bekletmek,

  • anlamak,

  • dinletmek,

  • besteleyivermek,




  • Eylemin zaman kişi eki almaya hazır biçimine eylem tabanı denir.




  • Eylem tabanı basit, türemiş veya birleşik eylem olabilir.


ÖRNEK: Oku-, gül-, gez-, gezdir-, tanıt-, uzanıver-,


  • Eylemin zaman ve kişi eklerini almış biçimine çekimli eylem denir.


ÖRNEK:

  • çalışıyorum,

  • dinlendiriyorum,

  • kokluyoruz,

  • tadıyorlar,

  • gelivermişsiniz,

  • dinleyedurun.




  • Çekimli bir eylemde dört temel anlam bulunur:


1- Edim anlamı :Eylemin içerdiği iş, oluş, kılış, durum anlamıdır.
2- Zaman anlamı :Eylemin gerçekleştiği zaman veya bildirdiği dilek kiplerinden biridir.
3- Kişi anlamı : Eylemlerde işin, oluşun, kılışın ya da hareketin kim tarafından yapıldığını bildirir.
4- Kip anlamı : Türkçede eylemler iki kipten birini bildirirler. Buna kip anlamı denir.

ANLAMLARINA GÖRE EYLEMLER

  • Anlamına göre eylemler üç öbekte toplanabilir:


1- İŞ-KILIŞ EYLEMLERİ: Öznenin kendisinin katıldığı, gerçekleştirdiği eylemlerdir. Nesne alabilirler.
ÖRNEK:

  • yaz- , taşı- , tut-, söyle- öğret- , kır- ,

  • böl- , ısır- , anlat- , del-, kopar- , iste-,

  • tırman- , göm-


2- DURUM EYLEMLERİ: Öznenin kendisinin gerçekleştirdiği, katıldığı eylemlerdir. Bir durum bildirirler. Öznenin bir nesneye yönelik olarak gerçekleştirdiği eylemler olmadığı için nesne almazlar; iş-kılış eylemlerinde bu özelliğiyle ayrılır.
ÖRNEK:

  • uyu-, dinlen-, otur-, sus-, bak-,

  • dur-,gül-, utan-, kız-,Uzan-,

  • kalk-, yürü-, koş-, kaşın-,


3- OLUŞ EYLEMLERİ: Gerçekleşmesi özneye bağlı olmayan, öznenin dışında doğada kendiliğinden ortaya çıkan eylemlerdir. Bir durumdan bir başka durumu geçişi, değişen görünümü anlatırlar.


  • Nesne almazlar.


ÖRNEK:

kok-, kokuş-, büyü-, uza-, kısal-, paslan-,

doğ-, yeşer-, sarar-, sol-, yaşlan-, acık-, doy-,

don-, eri-, kayna-, bayatla-, bozul-, esmerleş-,

nasırlaş-
EYLEMDE ZAMAN

Bu kavram, eylemin içinde oluştuğu zamanı gösterir. Eylemin temel ana konusunu oluşturur. Eylem bir iş, oluş, kılış, durum hareket bildirirken zamanı da belirler.

Eylemde zaman kişi kavramı ile birlikte biçimlenir. Bu biçimleniş kipleri oluşturur. Kiplerin bir bölümü zamanı, bir bölümü de istek, gereklilik, gereklilik, dilek-koşul, emir duyguları belirtir.

EYLEMDE KİŞİ

Eylemin kim tarafından yapıldığını, kiminle ilgili olduğunu bildirir.

Eylem kök ya da gövdelerine gelem çatı, kip ve zaman eklerinden sonra getirilen ekler aracılığıyla yapılır.


  • Yalnız emir kipinde eylem kök veya gövdelerine doğrudan eklenir.




  • Eylemi gerçekleştiren üç temel kişi vardır:

a) 1. Kişi: Anlatan ya da anlatanlar

b) 2. Kişi: Dinleyen ya da dinleyenler

c) 3. Kişi: sözü edilen ya da sözü edilenler


  • Kişi ekleri, eklendiği eylemin aldığı zaman ve kip eklerine göre biçimlenir.


EYLEMDE KİP

Kip eylemlerle dile getirilen iş, oluş, kılış, hareket ya da durumla ilgili anlatım biçimlerinin genel adıdır. Bir başka deyişle eylemin zaman ve kişi eklerini almış biçimidir.

Çekimli eylemler, köklere getirilen zaman ve kişi ekleri eylemin zamanını, kişisini belirlediği gibi kipini de belirler. Eylemin kipini belirleyen ayrıca bir ek yoktur.



  • Dilimizdeki kipler ikiye ayrılır:


1- BİLDİRME ( HABER ) KİPLERİ: Belli bir zaman kavramı taşırlar. Görülen geçmiş zamanı, öğrenilen geçmiş zamanı, şimdiki zamanı, gelecek zamanı, geniş zamanı, bunların birleşik zaman ve katmerli birleşik zaman çekimlerini kapsar.

Olumlu, olumsuz, soru biçiminde çekimlenebilir.



  • Belirttikleri zamana bağlı olarak beşe ayrılır.


A) Görülen Geçmiş Zaman : (-di)

Eylemin geçmişte yapıldığını kesinlik anlamıyla belirten kiptir.




  • Kullanımına göre iki özellik gösterir:


I) Yaşanılan, tanık olunan, söyleyenin gerçekleştirdiği eylemi anlatır.
ÖRNEK:


II) Yaşanılmayan, tanık olunmayan ancak tarihsel gerçekliği bilinen eylemleri anlatır.

ÖRNEK:

  • İstanbul'u fetheden Sultan Mehmet bu zaferden sonra "Fatih" unvanını aldı.

  • 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkan Mustafa Kemal Türk ulusunun kaderini de değiştirdi.


B) Öğrenilen Geçmiş Zaman : (-miş )

Eylemin geçmişte yapıldığını kesinlikten uzak, belirsiz bir biçimde bildiren kiptir.




  • Kullanımına göre dört özellik gösterir:


I) Eylemin bildirdiği işin, oluşun, hareketin başkasından öğrenildiği anlamını verir.
ÖRNEK:

  • Yapılanlar karşısında kendisini zor tutmuş.

  • Onlar ön kapıdan girince hırsız da arka pencereden atlayıvermiş.


II) Yaşanılan ancak farkına varılmayan sonradan fark edilen bir eylemi bildirir.
ÖRNEK:

  • Kitabı düşürünce cildi yırtılmış.

  • İki günde her taraf toz olmuş.

  • Gözleri kanlanmış.


III) Gerçekleşen bir eylemle ilgili kişisel bir kanıyı veya gözlemi bildirir.
ÖRNEK:

  • Bu elbise sana çok ama çok yakışmış.

  • Dişlerine dikkat et; kurabiyeler biraz sert olmuş.

  • Saçların erkenden dökülmüş.


IV) Acınma anlamı bildirir.
ÖRNEK:

  • Ağlayanımız yok; ama biz ölmüşüz arkadaş!


C) Şimdiki Zaman : (-yor )

Söyleyişle eylemin aynı anda gerçekleştiğini bildirir. Şimdiki zaman çekimi eylem kök ya da gövdelerine " –yor " eki getirilerek sağlanır.


ÖRNEK:

  • Gençlerde okuma alışkanlığı giderek azalıyor.

  • Üsküdar vapuru ikinci iskeleden kalkıyor.

  • Bu yabancı şehirde köydeki evimi düşlüyorum.


D) Gelecek Zaman : (-ecek)

Eylemin bildirdiği iş, oluş, kılış ya da hareketin içinde bulunduğumuz andan, söyleyişten sonra yapılacağını, gerçekleşeceğini bildirir.

Gelecek zaman çekimi eylem kök ya da gövdelerine " -ecek " eki getirilerek sağlanır.
ÖRNEK:


  • Sizin başarılı olmanız için elimden gelen tüm çabayı harcayacağım.

  • Yarışmayı mutlaka biz kazanacağız.

  • Zorluklar karşısında yılgınlık gösterip rakiplerimizi sevindirmeyeceğiz.


E) Geniş Zaman : (- r, -ir , -ar, -er)

Eylemin her zaman yapıldığını ve yapılabileceğini bildiren zamandır

Geniş zaman çekimi eylem kök ya da gövdelerine "-r, -ir, -ar, -er " ekleri getirilerek yapılır.
ÖRNEK:


  • İşlerimiz çabuk biterse sizlere de yardım ederiz.

  • Çok haindir; yağmur olsa kimsenin tarlasına yağmaz.

  • Akşam oldu mu yemeğimizi yer televizyonun karşısına geçeriz.


2- DİLEK (TASARLAMA) KİPLERİ:

Eylemin bildirdiği iş, oluş, kılış, hareket veya durumu bildirirken istek, gereklilik, koşul, emir kavramları taşıdıkları için dilek kipleri diye adlandırılır.

Belli bir zaman kavramı taşımazlar.

Gereklilik, istek, koşul, emir eklerinin getirilmesiyle oluşur.





  • Dilek kipleri dört tanedir:


A) Dilek - Koşul Kipi: (- se , - sa)

Eylemin gerçekleşmesiyle ilgili dilek ya da koşul bildirir.




  • DİLEK ANLAMI:


ÖRNEK:

  • Bir akşam olsa; eve gitsek, annemin hazırladığı yemekleri afiyetle yesek.

  • Babamı arayıp biraz para istesem.




  • KOŞUL ANLAMI:


ÖRNEK:

  • Her gün gelse yine bıkmaz.

Hepiniz gitseniz de ben evdeki işleri rahat yapsam.


  • UYARI: Dilek - koşul kipi eki -se,

-sa koşul anlamı katarsa yan cümlecik; dilek anlamı katarsa temel cümle kurar.
ÖRNEK:

Herkes senin gibi yapsa bizim halimiz kötü olur.

Siz de onun gibi can kulağıyla dinleseniz.
B) İstek kipi: (-e , -a)

Eyleme istek anlamı katar. Henüz gerçekleşmemiş tasarlanan, istenen bir eylemi anlatır.


ÖRNEK:

  • Orada olanları hep birlikte aynı ağızdan anlatalım.

  • Akşam yemeğinden sonra marketin önünde buluşalım.




  • İstek bildirme dışında öğüt ve gereklilik anlamı verir.


ÖRNEK:

  • Her fırsatta boş işlerle uğraşmayalım.

  • Güçsüzlere yardım edelim.


C) Gereklilik Kipi : (-meli, -malı)

Eylemin yapılması gerektiğini gösteren kiptir.

Gereklilik kipinin anlamı "gerek, lazım, icap etmek" sözleriyle de sağlanabilir.
ÖRNEK:


  • Geleceğim, bunun için neler yapacağımı artık enine boyuna düşünmeliyim.

  • Deniz mevsiminde güneşin zararlı ışınlarından özenle korunmalısınız.




  • UYARI: Gereklilik anlamı sözcüklerle de verilebilir.


ÖRNEK:

  • Uyarılarımı dinlemen gerek.

  • Konu tekrarı yapman lazım.


D) Buyruk ( Emir) Kipi:(Eksiz)

Eylemin yapılması gerektiğini buyurarak gösteren kiptir.

Bu kipin kip eki olmadığı gibi 1.tekil ve 1.çoğul kişi çekimleri de yoktur.

Çekimlenme eylem kök ya da gövdelerine kişi ekleri getirilerek yapılır.


ÖRNEK:

  • Her üniteden en az yüzer tane soru çözün.

  • Bundan sonra arkadaşlarınızı dışarıda bekleyin.




  • Buyruk kipi kimi zaman dilek anlamı taşır.


ÖRNEK:

  • Tanrım beni bağışla, günahlarımı affet.




  • Kimi zaman durum bildirir.


ÖRNEK:

  • Ne âlâ memleket, biz hizmet edelim, siz oturun.

  • Ben temizleyeyim sen kirlet!




  • UYARI: Haber kipleri ve dilek kiplerinin hepsinin olumlu, olumsuz, olumlu-soru, olumsuz-soru çekimleri yapılabilir. Özellikle geniş zamanın olumsuz çekimine dikkat edilmelidir.


ÖRNEK:

  • Burada toplantılar sabahlan yapılmaz mı?

  • Bu yağmurda böyle dışarıda bekleyemezsiniz.

  • Komşularınızı bu şekilde dışlamamaksınız.


EYLEM ÇEKİMLERİ (ÇEKİMLİ EYLEMLER)

Eylemin zaman ve kişi eki almış biçimine çekimli eylem denir.





  • Çekimli eylemler üç öbekte toplanabilir:


I- BASİT ZAMANLI (ÇEKİMLİ) EYLEMLER

Eylemin tek bir kip eki veya zaman eki almış biçimidir. Daha önce kip konusunda eylemin basit zamanla çekimlenmiş biçimine örnekler verilmişti.


II- BİRLEŞİK ZAMANLI (ÇEKİMLİ) EYLEMLER

Birleşik zamanlı eylemleri anlayabilmek için öncelikle ekeylem konusunun bilinmesi gerekir.

Birleşik zamanlı eylem yapabilmek için basit zamanla çekimlenmiş bir eyleme ekeylemirı şart kipi ( -se,-sa ) görülen geçmiş zaman ( -di ) ve öğrenilen geçmiş zaman (-miş ) eklerinin eklenmelidir.


  • Bunu bir örnekle gösterelim:


"Buluşmalıydık" eylemini kök ve eklerine ayrıştırırsak:

buluş- : eylem kökü

-malı : gereklilik kipi eki

-y : Kaynaştırma eki

-di : görülen geçmiş zaman eki

-k : I. Çoğul kişi eki



"Buluşmalıydık" eylemi gereklilik kipinin

hikayesinin birinci çoğul kişisi ile çekimlenmiştir.




  • Dilimizde üç çeşit birleşik zamanlı eylem vardır:


A) Hikaye birleşik zaman

B) Rivayet birleşik zaman

C) Şart birleşik zaman


  • Birleşik zamanlı eylemleri basit bir formül ile göstererek açıklayalım.


Eylem tabanı + basit zaman-çekim eki + birleşik zaman eki (ekeylem)
ÖRNEK:

  • Okun -ur -du, bekle-r-miş




  • UYARI: Geniş zamanın olumsuzuna dikkat edilmelidir. Bu çekim de birleşik zamanlı(çekimli) bir eylem çekimidir.


ÖRNEK:

  • Söyle-miş (Olumlu) - söylemezmiş (Olumsuz)




  • Emir kipinin birleşik zaman çekimi yoktur.

  • Görülen geçmiş zaman kipinin rivayeti yoktur.

  • Dilek kiplerinden yalnızca gereklilik kipinin şart birleşik zaman çekimi vardır.


III- KATMERLİ BİRLEŞİK ZAMAN

Birleşik zamanla çekimlenmiş bir eyleme yeniden ekeylem eklerinin getirilmesiyle katmerli birleşik zaman oluşturulur.




  • Katmerli birleşik zamanlı eylem örnekleri dilimizde çok azdır.


ÖRNEK:

  • Bir akşam kalacaktıysa bu kadar yolu niye tepmiş.

  • Bunun hata olduğunu biliyorduysa neden yapmış.

  • düşünecekmişse,

  • kalıyormuşsa,

  • kahrsaymış,

  • yapacakmışsa,


EYLEMDE ZAMAN KAYMASI

( Kip Kayması )

Bir kipin temel görevinden uzaklaşarak bir başka kipin yerine kullanılmasıdır. Bir başka deyişle biçim bakımından farklı bir zamanda anlam bakımından farklı bir zamanda kullanılmasıdır.


ÖRNEK:

  • Her akşam alışverişini yapıyor ve evinin yolunu tutuyor. (Şimdiki zaman geniş zaman kipi yerine kullanılmış.)

  • Dedem, o gün umduğu desteği oğullarından da bulamıyor. (Şimdiki zaman geçmiş zaman yerine kullanılmış.)




  • Eylemde anlam (Zaman) kayması daha çok haber (bildirme) kiplerinde görülür.



  • Bunları örnekleriyle şöyle sıralayabiliriz:


1- Şimdiki zaman:

  • Görülen geçmiş zaman anlamına kayabilir.


ÖRNEK:

  • Olanları duyar duymaz, babamı arıyoruz ve yardım istiyoruz. ( aradık ve yardım istedik )

  • Komşuların çığlıklarını duyunca sokağa fırlıyoruz, (fırladık)




  • Öğrenilen geçmiş zaman anlamına kayabilir.


ÖRNEK:

  • Dedem biricik oğlunu yanı alıp buralara göç ediyor, buralara yerleşiyor. ( Göç etmiş, yerleşmiş )




  • Gelecek zaman anlamına kayabilir.


ÖRNEK:

Önümüzdeki hafta tatilde herkes dershaneye geliyor, yanında testlerini de getiriyor, (gelecek, getirecek)

Dört gözle beklediğim bilgisayar yarın geliyor, (gelecek.)


  • Geniş zaman anlamına kayabilir.


ÖRNEK:

  • Her sabah ekenden kalkıyor, kahvaltısını yapıyor, saat 7.30'da servisine binip okuluna gidiyor, (kalkar, kahvaltısını yapar, biner.)


2- Geniş zaman:


  • Öğrenilen geçmiş zaman anlamına kayabilir.


ÖRNEK:

  • Keloğlan rüyasında peri padişahının kızını görür. (görmüş)




  • Gelecek zaman anlamına kayabilir.


ÖRNEK:

  • Meraklanma, işlerimiz kısa zamanda düzelir, (düzelecek)

  • Onlar yarın sabah bize gelir. (gelecek)




  • Şimdiki zaman anlamına kayabilir.


ÖRNEK:

  • Ne ağlarsın benim zülfü siyahım. (Ağlıyorsun)

  • Yanıtını bilirsin de ne sorarsın (biliyorsun, soruyorsun)




  • Emir kipi anlamına kayabilir.


ÖRNEK:

  • Sakın unutma! Sabah erken kalkar, gömleklerimi ütülersin. ( Erken kalk, ütüle.)


3- Gelecek zaman:


  • Emir kipi anlamına kayabilir.


ÖRNEK:

  • Bu ödevler haftaya yapılacak testler çözülecek. (yapılsın, çözülsün )

  • Bu akşam erken yatacaksın. ( Yat)




  • Gereklilik kipi anlamına kayabilir.


ÖRNEK:

  • Mallar orada unutulmuş olacak, (olmalı)




  • Görülen geçmiş zaman anlamına kayabilir.


ÖRNEK:

  • Fatih, 1453'te İstanbul'u alacak; böylece yeni bir çağın kapılarını aralayacaktır.(aldı, araladı)

YAPISINA GÖRE EYLEMLER

  • Biçim bakımından eylemleri üç öbekte toplayabiliriz:

a) Basit eylemler

b) Türemiş eylemler

c) Birleşik eylemler
BASİT EYLEMLER: Bunlara kök durumundaki eylemlerde denir.

Eylemin bölünemeyen seslen atılamayan en küçük parçası köktür. Herhangi bir yapım eki almayan kök halinde bulunan eylemlere basit eylemler denir.


ÖRNEK:

  • Koş- , at-, tut-

  • Kaldınm taşlarının çoğu yerinden çıkmıştı

  • Bundan ben de alacağım; ama param yok.




  • UYARI: Eylem kökünü belirlerken ortak köklere dikkat etmek gerekir.


ÖRNEK:

  • Göç, göç- / ağrı, ağrı- / tat, tat- , / ekşi, ekşi-


TÜREMİŞ EYLEMLER: Eylem ya da ad köklerine eylemden eylem veya addan eylem yapım ekleri alan eylemlerdir.
ÖRNEK:

  • İşlerinizi ciddiyetle yapın, geçiştirmeyin. (Geç-iş-tir-me-y-in > eylemden türemiş eylem)

  • Adını bir mıh gibi zihnime kazıdım. ( Kaz-ı-dı-m > eylemden türemiş eylem )

  • Bu görevi başarıyla sonuçlandırmalıyım.

( Son-uç-la-n-dır-malı-y-ım > addan türemiş eylem )

  • Dün akşam yarın için sözleşmiştik. ( Söz-leş-miş-ti-k > addan türemiş eylem )

  • En kısa zamanda sigarayı azaltmalısınız. (Az-al-t-malı-sınız > addan türemiş eylem )


BİRLEŞİK EYLEMLER: İki sözcüğün hem anlam hem de biçim bakımından bir araya gelerek kalıplaşmasıyla oluşan eylemlerdir.


  • Birleşik eylemlerin dilimizde değişik kullanılışları vardır; şu yollarla yapılabilir:


1) Özel (Kurallı) birleşik eylemler

2) Yardımcı eylemlerle kurulan birleşik eylemler

3) Anlamca kaynaşmış birleşik eylemler


  • Şimdi bunları ayrıntısıyla inceleyelim:


1) ÖZEL (KURALLI) BİRLEŞİK EYLEMLER:

Özel birleşik eylemler iki eylemin belirli kurallara göre birleşmesiyle oluşur.



ÖRNEK:

  • Paketlerinizi eve kadar ben taşıyabilirim.

Taşı - y - a - bil - ir - im

1.eylem y.ü. Z.Fiil 2. Eylem




  • Bütün emeklerimi bir anda çöpe atıvermişler.

Al - ı - ver - miş - ler

1.eylem Z.Fiil 2.eylem




  • Başlıca özel birleşik eylemler şunlardır:


YETERLİLİK EYLEMİ: (.....e-bil-)


  • Yeterlilik eylemini şu yolla yapabiliriz:


Eylem tabanı - e - bil -

Yeterlilik eyleminde birinci eylem anlamını korur; ikinci eylem (bilmek) gerçek anlamını yitirir. Eylemlerin ikisi birden "bir işe gücü yetme, başarma yetisine sahip olma" ya da " bir işi yapmama, başaramama olasılığı bulunduğu " anlamını verir.


ÖRNEK:

  • Bu gece ay ışığı çıkabilir ve ben seni yine balkonda bulabilirim, diye umabilir miyim?




  • Yeterlilik eyleminin olumsuzu üç yolla oluşturabilir:


1- Eylem tabanın, -e,-a eklerinden sonra -me,-ma olumsuzluk eki; ardından zaman ve kişi ekleri getirilir.
ÖRNEK:

  • Dostlarıyla orada görüşememişler.( Görüş-e-bil-miş-ler > Görüş-e-me-miş-ler )

  • Ondan uzun süredir bir haber alamıyorduk.


2- Eylem tabanı, -me,-ma olumsuzluk eklerinden sonra -e,-a ekleri, bil- eylemi ve ardından kip ve kişi ekleri getirilir.
ÖRNEK:

  • Gittiğim yerden kısa sürede gelmeyebilir.

( gelebilir > gel-me-y-e-bil-ir)

  • Artık geç oldu yeni konuya geçmeyebiliriz.

( Geçebiliriz > Geç-me-y-e-bil-ir)


  1. Eylem tabanına -e yeterlilik eki getirildikten sonra olumsuzluk eki eklenir, ardından yeterlilik eki ve yeterlilik eylemi eklenir.


ÖRNEK:

  • Ayşegül sabah söylüyor.

(Yetişebileceğini > Yetiş-e-me-y-e-bil-ecek )

  • Sınavı kazanamayabilirim, diye korkuyorlar.

( Kazan-a-ma-y-a-bıl-ir-im.)


  • UYARI: Bu olumsuzluk biçimleri öyleme değişik anlamlar katar. Birincisinde “Bir işi başarma yetisi, gücü olmamak, başarmamak'' ikincisinde " Bir işi başarma veya başarmama olasılığı" üçüncüsünde ise " Bir işi öznenin iradesi dışında başaramama olasılığı" anlatılır.


ÖRNEK:

  • Çizebilirim ( Olumlu )

  • Çizemem ( Olumsuz özneye bağlı )

  • Çizemeyebilirim (Olumsuz / Öznenin isteği dışında )


TEZLİK EYLEMİ : (..........- i - ver -)


  • Tezlik eylemi şu yolla yapılabilir:


Eylem tabanı - i - ven-
Tezlik eyleminde eylem tabanı anlamını korur, vermek eylemi anlamını yitirir. İki eylem birlikte " Bir işi hemen bir an önce yapıldığı” anlamını verir.

Bunun dışında eyleme beklenmezlik ve önemsizlik anlamları katabilir.
ÖRNEK:

  • Çöpçüler burayı süpürüvermişler.

  • Dersleri boş geçiyor yiye çocukları dışarı salıvermişler.




  • (Burada eyleme çabukluk anlamından çok önemsizlik anlamı katılmıştır.)

Eski binanın çatısı çöküverdi.

  • (Bu cümlede ise çabukluk anlamıyla birlikte eyleme beklenmezlik anlamı da katılmıştır.)

Yarınki sınav için notlarımı karıştırıverdim.

  • (Bu cümlede çabukluk anlamından daha çok önemsizlik anlamı katılmıştır.)




  • Tezlik eyleminin olumsuz biçimi iki yolla yapılabilir:



a) İkinci eyleme olumsuzluk eki "-me, -me " eklenir.
ÖRNEK:

  • Oturuvermiş > oturuvermemiş,

  • Gülüvermiş > Gülüvermemiş


b) Birinci eyleme olumsuzluk eki "-me, -ma " eklenir.
ÖRNEK:

  • Görüşüversin > görüşmeyiversin

  • Geliversin > gelmeyiversin


SÜREKLİLİK EYLEMİ:

Eylemin bildirdiği işin oluşun ya da hareketin sürmekte olduğu anlamını katar.




  • Şu yollarla yapılabilir:

Eylem tabanı - e-gelmek, -e -durmak, -e -kalmak"


ÖRNEK:

  • Siz gidedurun, ben arkanızdan yetişirim.

  • Bakakalırım giden gemilerin ardından.

  • Bu işler böyle süregelmiş böyle gider arkadaş.

  • Yorgunluktan sandalyede uyuyakalmışım;


UYARI:"Koymak" eylemiyle kurulan birleşik eylemler de süreklilik eylemi sayılır.
ÖRNEK:

  • Alıkoymak, yapakoymak...


UYARI: Süreklilik eyleminin olumsuz çekimi yoktur.
YAKLAŞMA EYLEMİ: (..........-e-yazmak )

Temel eyleme " az kalsın, neredeyse, yaklaşma, gerçekleşmeden yarıda kesilme" anlamı katar. Yaklaşma eylemi şu yolla yapılır:

Eylem tabam - e,-a- yaz -
ÖRNEK:


  • Ben bu filmi izlerken gülmekten öleyazdım.

  • Gecenin karanlığında merdivenden düşeyazmış.

  • Donayazmak

  • Yuvarlanayazmak

  • Vurayazmak


UYARJ: 1-Yakalaşma eylemi çok yaygın olarak kullanılmaz.

2-Yaklaşma eyleminin olumsuzu yoktur.


  • Bu dört özel birleşik eylemin dışında eylemsilerin eylemlerle ve eylemlerin yardımcı eylemlerle oluşturduğu birleşik eylemler de vardır; yalnız bu eylemleri özel birleşik eylemlerden ayrı tutmak gerekir.




  • Bunları şöyle örnekleyebiliriz:


I) Eylemsilerin eylemlerle kurduğu birleşik eylemler
a) İsteklenme eylemi:

Eyleme istek duyma, özleme anlamı katar. Şu yolla yapılır:



Eylem tabam - esi(-ası) - gel-Eylem tabanı - eceği (-acağı) - gel
ÖRNEK:

  • Annemi şöyle candan bir kucaklayasım geldi ki...

  • Sevgili ablasın göreceği gelmiş.

  • Bu akşam bizimkilerin dayak yiyesi gelmiş galiba.


b) Beklenmezlik eylemi:

Eyleme şaşırma anlamı katar.




  • Şu yolla yapılır:


Eylem tabanı - eceği - tut
ÖRNEK:

  • Kırk yılda bir gezmeye gitmek istiyoruz ya onların da maç seyredecekleri tuttu.

  • Anlamdım birden ağlayacağı tuttu.


II- Eylemlerin yardımcı eylemlerle kurduğu birleşik eylemler:
a) Başlama eylemi:

Eylem tabanı - geniş zaman eki- olduk

(.............er olduk) (...........mez oldu )
ÖRNEK:

  • Yıllar sonra buradan gider olduk.

  • Bu yola başımızı koyar olduk.

  • Artı ders çalışamaz oldum.


b) Bitirme eylemi:

Eylem tabanı - Öğrenilen geçmiş zaman eki - olduk

(...............mış olduk)
ÖRNEK:

  • Kusura bakmayın onlar söz vermiş olduk.

  • Artık başlamış olduk, bu saatten sonra elimizden bırakamayız.


c) Yeltenme eylemi:

Eylem tabanı - gelecek zaman eki -

(..............ecek olduk )
ÖRNEK:


  • İçimdekileri ona anlatacak oldum,; sözler boğazımda düğümlendi.

  • Yemek yapacak olduk; ama buzdolabında hiçbir şey kalmamış.


d) Olup bitme eylemi:

Eylem tabanı - görülen geçmiş zaman eki - birinci teki! kişleki - gitti

(................-d»m gitti.)
ÖRNEK:

  • Sattım gitti. Aldım gitti. Verdim gitti.


e) Olasılık, sanma eylemi:

Eylem tabanı - şimdiki zaman eki - olmalı

(...............yor olmalı)
ÖRNEK:

  • Hıçkırık tuttu; biri beni anıyor olmalı.

  • Düşünüyor olmalı.

  • Bekliyor olmalı.


f) Son olarak özel bir adı olmayan birleşik eylem daha vardır.
Şu şekilde kurulur:
Eylem tabanı - mezlıkten gelmek
ÖRNEK:

  • Dün beni görmezlikten geldi.

  • Bilmezlikten gelmeyin.

  • Tanımazlıktan gelmişsin.


2) Yardımcı eylemlerle kurulan birleşik eylemler:

Bir ad soylu sözcükle bir yardımcı eylemin birleşmesiyle oluşan birleşik eylemlerdir.


Dilimizde yardımcı eylem olarak kullanılan başlıca eylemler şunlardır

Etmek Olmak

Eylemek Kılmak
ÖRNEK:


  • yok olmak, mest olmak, tebrik etmek,

  • şükretmek, ziyan etmek, emretmek,

  • hükmetmek, dert olmak, dikkatli olmak,

  • yetkili kılmak, emir eylemek, niyaz eylemek,




  • Bir de daha çok eski metinlerde görülen "buyurmak eylemi vardır.


ÖRNEK:




  • UYARİ: Yardımcı eylemler kimi zamanda tek başlarına asıl eylem olarak da kullanılabilirler. Bu durumda ad soylu sözcük eylemin herhangi bir öğesi olur.

  1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə