Əli Şamil Türkçülüyün qurbanları (Qazaxıstan) Bakı 2014 Redaktor: Səfalı Nəzərli




Yüklə 0.65 Mb.
səhifə7/8
tarix22.02.2016
ölçüsü0.65 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

(TRT “Türkiyənin səsi” və Azərbaycan İctimai Radiosunun birgə hazırladığı, hər gün Bakı vaxtı ilə saat 12.00-13.00 arasında efirə gedən “Qorqud Ata” proqramında “Türk dünyasının məşhurları” rubrikası ilə 2010-ci il noyabrın 25-də efirdə səsləndirilmiş verlişin redaktə edilmiş mətni (www.trtazerbaycan.com)

 



AZADLIQ UĞRUNDA ŞƏHİD OLMUŞ ALTAY PƏLƏNGİ-OSMAN BATUR

Bu günkü Çin Xalq Res­pu-b­likasında milli azlıq olaraq ta­nınan və milli haqları uğ­run­da mübarizə aparan man­cur­ların dilini Ural-Altay dil qru­pu­nun Altay qoluna daxil edir­lər. Hazırkı Rusiya Fede­ra­siyasında yaşayan mancurlar isə tunquz adlandırılırlar. Bu ki­çik xalq 1644-1912-ci illərdə Çin imperiyasını idarə et­məklə qalmayıb, hətta Çin səddindən kənarda Doğu Türküstanda olan türk xalqlarını da əsarətləri altına almışdır. Ha­kimiyyətdə olan mancurlar çinləşmiş, Çin dövlətinin mə­na­feyini qorumuşlar. Onlar 1850-ci illərdə Doğu Türküstanı və Cunqariyanı işğal edərək oranı Sintszyan, yəni yeni xətt, ye­ni sərhəd adlandırmışlar. Hakimiyyətə qarşı bölgədə yaşa­yan xalqların dəfələrlə üsyanı olmuşdur.

1905-ci ildə Sun Yat Sen Mancur sülaləsinin devrilməsini, res­pub­lika qurulmasını, torpaqların bərabər bölüşdürülməsini qar­şıya məqsəd qoyan inqilabi Tunmenxoy partiyasını yara­dır. 1912-ci ildə Çində mancurlar sülaləsinin hakimiyyətinə son qoyulub respublika elan edilsə də, əsarətdə olan xalqlar azadlıq­larına qovuşa bilmirlər. Tunmenxoyla Qomindan partiyası birləşir. Qubernator Yan Sizen Sin Sintszyanda hərbi diktatura yaradır. 1927-ci ildə Quançjoyda üsyan baş qaldırır. Bundan istifadə edən Sovet hökuməti “dünya sosialist inqilabına kömək” adı altında bölgəni ələ keçirməyə cəhd edir.

1928-ci ildə Yan Sizen Cini Çin militaristi Şen Şitsay əvəz edir. Lakin bu da bölgədə sabitlik yaratmır. 1933-cü ilin noyabrın 12-də ayağa qalxmış xalq Doğu Türküstan İslam Cümhuriyyəti qurduğunu elan etsə də, bu hökumətin ömrü uzun olmur.

Vəziyyətdən çıxmaq üçün 1933-cü ildə Şen Şitsay başda olmaqla əyalət hökuməti SSRİ ilə mədəni və ticarət əlaqəsi yaradılması haqqında müqavilə bağlayır. Əslində bu müqavilə əyalətin şərikli idarə olunmasında SSRİ-nin iştirakını təmin etmiş olur. SSRİ xüsusi xidmət orqanlarının və hərbi hissələrinin əməkdaşları qısa bir zamanda bölgədə 60 min nəfərə yaxın insanı məhv edir. Buranı da Sovetlərdə olduğu kimi idarə etməyə çalışırlar. Dinə, imkanlı adamlara qarşı sərt tədbirlər görürlər. Bu da xalq kütlələrinin haqlı etirazına səbəb olur.

Osman Batur uzaq keçmişin adamı deyil. Onu görənlər, yaxından tanıyanlar hələ də var. Haqqında keçmiş dövr qəhrəmanları kimi bəlağətlə danışırlar. Yazılarda da bu üslub hakimdir. Həqiqətlə sevgidən doğan tərənnümü biri birindən seçmək o qədər də asan olmur. Bizə inandırıcı görünməyən hadisələri şahidlər gördüklərini və mötəbər insanlardan eşitdiklərini təkidlə bildirirlər. Söylədiklərinə görə, Osman Batur 10 yaşında at minməkdə, ov etməkdə mahir olub. 12 yaşında Böke Baturun partizan dəstəsinə qoşularaq ondan döyüş sənətinin sirlərini öyrənib. Böke Baturun ona: “Mə­nim sənə verə biləcəyim başqa bir şey qalmadı. Mə­nim işim bitdi. Artıq mənə ehtiyacın olmayacaq. Fəqət millə­ti­mi­zin sənə ehtiyacı var... Kafirlərin sayı Təkləməkan çölün­dəki qum dənələri qədər olsa belə bir gün biz yenə on­ları çöllərin o biri tərəfinə atacağıq - vəsiyyəti, eləcə də çinlilərin təyyarəsini kəməndlə yerə salması haqqında xatirələr və məqalələr dastanları yada salır.

Onun hünəri ilə yalnız doğulub boya-başa çatdığı bölgədə yaşayanlar deyil, Türk Dünyasının vətənsevərləri, dünyanın cəngavərlik eşqi ilə yaşayan gəncləri də qürur duyurlar.

Adı Osman, Ospan, atasının adı isə İslam, Silam kimi yazılan vətənsevər cəngavər 1889-cu ildə Altay vilayətinin Öndiqara bölgəsinin Göytoğay qışlağında ortabab kəndli ailəsində doğulub. Uşaqların doğum günü o dövrdə adətən ya məscidlərdə qeydə alınırdı, ya da ailədəki qiymətli və ya müqəddəs kitabların titul səhifələrindəki, səhifə kənarındakı boş yerlərə yazılırdı.

Osman Baturun atası kəndin din adamı olsa da, oğlunun doğulduğu gün və ay haqqında bilgiyə rast gəlinmir. Nəsli haqqında yazanlar isə qeyd edirlər ki, Osman İslam oğlu Altay bölgəsində yaşayan qazaxların Orta juzunun (cüz) Molki tirəsindəndir.

Qazaxlar bu gün toplu halda Qazaxıstan Respublikası ilə yanaşı, Qırğızıstanda, Özbəkistanda, Rusiya Federasiyasında, Çin Xalq Respublikasında və b. ölkələrdə yaşayırlar. Bu gün onların fərqli-fərqli ölkələrdə yaşaması təəccüblü görünə bilər. Əslində isə o yerlər vaxtilə Türküstan adlanırdı. Qazax ailələrinə də Türküstanın hər yerində rast gəlmək olurdu.

Altay bölgəsi 19-cu yüzildə Rusiya ilə Çin arasında bö­lün­düyündən Osman İslam oğlunun ailəsi Çinin işğal dairə­sin­də yaşamalı olmuşdur. İslam və Ayça xanımın nikahından Os­man və Delixan doğulur. Osman kiçik yaşlarında baba­sın­dan Quran oxumağı, şəriəti öyrənsə də, ömrünü yaylaqda və qışlaqda heyvan bəsləməyə həsr etmişdir.





Osman Batır qarlı dağlarda qurduqları yurdda döyüş dostları ilə birlikdə.

İki arvaddan yeddi oğlu və yeddi qızı olan Osman böyük ailəsini də heyvandarlıqdan əldə etdiyi gəlirlə keçindirmişdir. Onun taleyinin Səttarxan Sərdarimillinin taleyi ilə oxşar cəhətlər də vardır. Məşrutə hərəkatı başlamasaydı, Təbrizdə döyüşlər getməsəydi, Səttarxan da mömin bir insan kimi ömrünü yaşadığı şəhərdəcə başa vuracaqdı. Çin məmurları da məscidləri bağlatmağa, Qurani-Kərimi və dini kitabları yasaqlamağa, əhalidən tüfəngləri yığmağa başlamasaydılar, Osman da bəlkə ömrünün sonunadək heyvandarlıqla məşğul olan sadə bir kəndli olaraq qalacaqdı.

1938-1939-cu illərdə sosialist inqilabını dünyaya yaymaq adı altında Sovetlər Monqolustanda və Sintsizyanda DTK-yə bən­zər təşkilatlarını yaratmışdı. Bu təşkilatlar əslində Moskvanın təlimatı ilə hərəkət edirdilər. Ona görə də az bir za­manda Sintsizyanda minlərlə insan məhv edildi, minlərlə in­san həbsxanalara və sürgünlərə göndərildi. Məscidlərə bağ­la­nı­lır, Qurani-Kərim ayaqlar altına və ya oda atılır, bununla da xalqın heysiyyəti tapdanılırdı. Rus və Çin işğalçılarının bir-birindən o qədər də seçilməyən müstəmləkəçilik siyasəti yerli xalqların qəzəbini artırırdı. Xalq üsyanlarının baş verəcəyini aydın görən hökumət məmurları əhalidə olan ov tüfənglərini belə alırdı.

Osmanın atası və ailəsindən bəzi kişilər, qohumları, kəndliləri silahlarını Çin əsgərlərinə təhvil verməli olurlar. Osman İslam oğlu isə “Bu gün silahımızı alanlar, sabah canımızı da alarlar. Mən silahımı çinlilərə vermərəm. Gücləri çatır, gəlib alsınlar!”-deyir və 1940-cı ildə dağlara çəkilir. Onun fikrinə şərik çıxan və ona ilk qoşulan, dostu Süleyman, böyük oğlu Şerdiman olur. Qısa zaman içərisində Osman bəyin ətrafına Zelebay Telci, Nurgocay Batur, Kaseyin Batur, Canım Han Hacı, Süleyman Batur, Musa Mergen Aktepe, Sulibay, Ökürbay, Nogaybay, Ahid Hacı, Halil Teyci, Karakul Zalin və başqaları qoşulurlar.

Silahını çinlilərə təhvil verən qoca İslam kişi oğluna tutduğu yolda xeyir-dua verir və oğlunu qoruması üçün Allaha dua edir. Anası Ayça xanım isə: “Mən oğlumu bu günlər üçün doğmuşam. Çinlilər əsirlərdir qoyun boğazlayan kimi bizi öldürürlər. Bizim canımız, bizdən öncə ölənlərin canından daha qiymətli deyildir. Bizdən sonrakıların yaşaması üçün mən də, oğlum da, digər uşaqlarım da ölməyə hazırıq !”- deyir.

Beləcə 1940-cı ildə Göytoğay dağlarında Sintisyan valisi Şen Şitsayın yeritdiyi siyasətin əleyhinə Osman İslam oğlunun başçılığı ilə qazaxların üsyanı başlamış olur. Sovet-alman savaşı bu üsyanı şiddətləndirir. Belə ki, savaşın başlanğıcında alman ordularının sürətlə irəliləyərək SSRİ-nin ərazilərini işğal etməsi Sovetləri Uzaq Şərqdəki əsgəri birliklərinin böyük qismini Avropa cəbhəsinə göndərməyə məcbur etdi. Qominqon hökuməti yaranmış vəziyyətdən yararlanaraq siyasətində bir dəyişiklik etdi.

Almaniya və Yaponiya ilə ittifaqa girib SSRİ-yə savaş elan etməsə də, əvvəlki dost münasibətini də saxlamır. Sərbəst siyasət yeritməyə çalışır. Sovet rəhbərliyinin başı nə qədər Avropa cəbhəsinə qarışsa da, Uzaq Şərqdən də əl götürmür, orada baş verənləri diqqətlə izləyirdi. SSRİ-də uran yataqları hələ kəşf edilməmişdi. Hərbi sənayenin urana isə təlabatı gündən-günə artırdı. Doğu Türküstanda da zəngin uran yatağı vardı. Sovet hökuməti nə yolla olursa olsun, bu yataqları ələ keçirmək istəyirdi. Odur ki, Qominqon hökumətinə qarşı açıq savaş elan etməsələr də, ölkədəki hakimiyyətdən narazı qüvvələri, milli azlıqları dəstəkləyərək hökumətə qarşı qaldırmağa çalışırdılar.

Osman İslam oğlunun başladığı üsyan isə Sovet rəhbərləri üçün göydəndüşmə olmuşdur. Sovet xüsusi xidmət orqanları Osman İslam oğluna açıq və gizli kömək göstərməklə yanaşı, onu nəzarətlərində saxlamaq üçün yanında casuslarını saxlayırdı. Bu casuslar Osman İslam oğlunun etimadını qazanaraq onunla birlikdə döyüşsələr də, vaxtlı-vaxtında Moskvaya və Sovetlərin Baykal Ordu Birləşməsinin komandanlığına hesabatlar göndərirdilər.

Osman İslam oğlunun partizan dəstələrinə qoşulanların sayı sürətlə artır. Bu dəstənin min nəfərlik döyüşçüsü hücum edərək Göytoqay şəhərini çinlilərdən azad edir. Lakin hərbi sursat istehsal edən zavodları olmadığından əllərindəki patron və mərmilər də qurtarır. Partizan savaşına alışmış silahlı dəstə şəhərin müdafiəsini təşkil edə bilmir. Göytoqayı çinlilər yeni­dən tuturlar. Osman İslam oğluna kömək etdiyinə görə əhaliyə divan tutulur. Yüzlərlə insan öldürülür və həbsxanalara salınır.

Düşmənləri Osman İslam oğlu ilə birlikdə döyüşən qardaşı Delixanı əsir alaraq öldürməklə kifayətlənmirlər. Savaşa qatıl­mayan dinc insanlara da olmazın divanını tuturlar. Xüsusən partizan hərəkatına qoşulanların ailələrinə və qohumlarına qarşı qəddarlıq edirlər. Osman İslam oğlunun ikinci xanımını, üç oğlu və beş qızını da əsir almış çinlilər onlardan təsir vasitəsi kimi istifadə etməyə çalışırlar. Lakin bunun bir nəticə vermədiyini, Osman İslam oğlunun partizan savaşını davam etdirdiyini görüb, 18 yaşlı qızı Kabirya ilə 14 yaşlı oğlu Baybollanı anaları Mameyin gözü qarşısında doğrayırlar. 11 yaşlı oğlu Kariy və 9 yaşlı qızı Sariyanı isə diri-diri 20 metr dərinliyindəki quyuya atırlar. Övladlarının qəddarlıqla öldürülməsinə dözə bilməyən ana-Mamey xanım ağlını itirərək özünü çaya atır. Qaynaqlar Osman Baturun övladlarından səkkizinin qəddarlıqla öldürüldüyunu xəbər verir.

İlyarımdan çox davam edən partizan savaşı uğurla nəticələnir. Osman İslam oğlunun partizan dəstəsi 1943-cü il iyulun 22-dək Altayları bütövlükdə, Şərqi Türküstanın da bir neçə bölgəsini işğaldan azad edir. Bulqunda təşkil edilən təntənəli toplantıda Osman İslam oğlu Batur-Bahadur, qazaxların xanı elan edilir. 400 nəfərlik dəstəsi ilə Urumçiyə gələn Osman Baturu İsa Yusif Alptəkinin təşkilatçılığı ilə qarşılayırlar.

Qominqon əsgəri birlikləri və polis qüvvələri üzərində Osman Baturun parlaq qələbəsi Sovet rəhbərliyinin diqqətin­dən yayınmır. Bir neçə il öncə milli qüvvələri məhv etməkdə yerli hökumətə yardımçı olan Sovet xüsusi xidmət orqanları və hər­biçiləri indi onları keçmiş müttəfiqinə qarşı savaşa həvəsləndirir. 1943-cü il oktyabrın 6-da Sovetlərin yüksək rütbəli hərbiçisi Paxomovun rəhbərliyi ilə 40 nəfərlik heyət Osman Baturla gizli görüş keçirir və şəxsən özünə 27 silah, 2600 patron, 10 mauzer, min patronla birlikdə ingilis avtomatı, ərzaq verir.





Monqolustan Ordusuna rəhbərlik edən Çaybalsan Osman Batur ilə söhbət edərkən.

Osman Batur bu hədiyyələrin onu ələ almaq, Sovet höku­mətinin əlində oyuncağa çevirmək istədiklərini başa düş­dü­yündən onlara 38 at, 8 xalça, 137 qıram qızıl bağışlayır.

Sovetlər Osman Baturla birbaşa əlaqə qurmaqda ehtiyatlı davranırdı. Yaxşı bilirdilər ki, azad ruhlu bu insanı kiminsə, hansı siyasi qüvvəninsə əlində alətə çevirmək heç də asan deyil. Odur ki, şəxsi münasibətlərdən, dostluqdan istifadə etməyə çalışırlar. Monqolustan hökumtinin rəhbəri Suxa Baturun oğlu Qalsını da bu işə qoşurlar. Monqolustan hökuməti hətta Osman Baturun doğulduğu kəndin sakinlərindən 360 ailəni qominqonçuların soyqırımından qurtarmaq üçün onları öz ölkəsində yerləşdirir və normal yaşamalarına şərait yaradır.

1944-cü il fevralın 25-də Bulqunun Kobdu çayına tökülən yerdəki sərhəd məntəqəsində (zastavada) monqolustanlı mar­şal Çoybalsanın, Monqolustanın Daxili İşlər Naziri Şa­qoırjanın, onun Sovetlər tərəfindən göndərilmiş məsləhətçisi Qrediyevin, SSRİ-nin Monqolustandakı səfiri İvanovun, Baykal Cəbhəsinin komandiri Rubinin, bölgədəki Sovet kəşfiyyatının rəhbəri Lanpanıkın və b. Qeyri-rəsmi şəxslərin iştirakı ilə Osman Baturla görüş keçirilir. Görüş zamanı heç bir cəbbəxanası olmayan, silah və hərbi sursatı əsasən düşmən üzərinə basqınlarda qənimət kimi ələ keçirən Osman Batura Suxa Baturun oğlu Qalsının adından 395 beşatılan, iki min güllə, 30 yüngül pulemyot, 6 ağır pulemyot, 45 avtomat, iki min patron hədiyyə edilir.

Osman Batur əldə etdiyi hərbi sursat və kəşfiyyat məlumatları ilə qominqonçulara qarşı daha qətiyyətlə mübarizə aparır və savaşlarda uğurlu qələbələr qazanır. Həmin illərdə Sovet mətbuatı da Osman Batur və onun döyüş şücaətindən xoş xəbərlər yayır. Sovet siyasi işçiləri Bulqunda Doğu Türküstan hərbi komitələri üçün “Ağ ev” yaratmışdılar. Burada Sovet siyasi işçiləri “Ağ ev”ə toplaşanlara nə təlimat verdikləri bilinməsə də, bu təlimatların Osman Baturla üç vilayətin rəhbərlərindən biri general Delilxan Suqirbayev arasında ziddiyyət yaradır.

Sovetlərin Osman Batura yardım etməsinin arxasındakı gizli planlar çox-çox sonralar açıldı. SSRİ-də uran yataqları hələ kəşf edilmədiyindən Sovetlər Altaylardakı uran yataqlarını ələ keçirmək istəyirdi. Hətta ilk nümunələri də maşınlara yükləyib aparırdılar. Osman Batur onların bölgənin qızıl, gümüş yataqlarını deyil, “qara torpağ”ı aparmalarından şübhələnərək, Urumçidəki Amerika konsulluğundan bu məsələyə aydınlıq gətirməyi xahiş edir. Konsulluq nümayəndəsi də oradan alınmış “qara torpaq”dan nümunə götürüb, ABŞ-a tərkibini yoxlamağa göndərir.

1944-cü ilin martın 5-də Monqolustan Ordusuna rəhbərlik edən Çaybalsan Osman Batur üçün ağ keçədən şahanə bir yurd qurdurur və ona ölkəsinin ən yüksək rütbəsi olan “Baturxan” rütbəsini verir. Osman Batur isə Çaybalsanın təkliflərini nəzakətlə rədd edərək: “Hələlik mən açıq səma altında yaşamaq istəyirəm, kiminsə tabeçiliyinə keçmək istəmirəm, xüsusən də Çinin”. Marşal Çaybalsan Osman Baturun planlarından vaxtında xəbər tutmaq, onun mübarizəsini Sovetlərin istədiyi istiqamətə yönəltmək üçün Noqay Şımşır ulunu onun yanına müşavir göndərir.

Osman Batur xalq arasından çıxmış, partizan savaşını gözəl mənimsəmiş bir döyüşçü idi. Onun siyasətlə, dövlətin idarə olunması ilə o qədər də işi yox idi. Odur ki, verilən yüksək adlara, vəzifələrə qətiyyən meyil göstərmirdi. Onun ətrafında yerləşdirilmiş casuslar isə durmadan Moskvanı məlumatlandırırdılar.

Qomindon hökuməti isə belə düşünürdü ki, Sovet sərhədlərində mövqelərini möhkəmlətsə, silahlı müxalifətin xaricdən yardım almasının qarşısını alar. Beləliklə, onları asanlıqla zərərsizləşdirər. Sovet kəşfiyyatçıları çinlilərin bu planın­dan xəbər tutduqlarından Osman Baturu qomindon­çular üzərinə hücuma yönəldirlər.

1944-cü ilin yayında Qəni və Əkbər baturların partizan dəstələri də Osman Baturun rəhbərliyi altına keçir. Osman Batur partizan hərəkatı rəhbərindən böyük bir ordu rəhbərinə çev­rilir. O, qısa bir müddətdə İli və Tarbaqata bölgələrini qo­mindonçulardan nəiniki təmizləməklə kifayətlənir, oranın idarə olunmasını da təşkil edir.

Bəzi qaynaqlar isə Monqol ordularının komandanı Çoybalsan və Sovet generalı Popov Osman Baturla görüşdən sonra ona 1000 tüfəng, 20 pulemyot və onun patronlarını, hətta iki təyyarə və 200 döyüşçü verdiklərini və bu qüvvələrini yardımı ilə çinlilərin əlində olan Bulqun qalası, eləcə də Şinqil, Koktoqay rayonları - bir sözlə, Altay diyarının qomindonçulardan təmizləndiyini yazır.

Çinlilərin Sintizyan –“Yeni torpaq” adlandırdıqları böyük bir bölgəni etnik üsyanlar bürümüşdü. Uyğurlar, qırğızlar, tatarlar, taciklər, monqollar da öz haqları uğrunda savaşa atılmışdılar. Lakin onlar arasında fikir birliyi, hərəkət birliyi yox idi. Çinin qüzey-batısı Sovetlərin təsiri ilə idarəolunmaz hala gəlmişdi.

Doğu Türküstandakı milli azadlıq hərəkatı uğrunda döyüşlərə Osman Baturun əsasən qazaxlardan təşkil edilmiş ordusu öncüllük edirdi. Ona görə də 1944-cü il noyabrın 12-də Ali xan Törənin başçılığı ilə Qulcada qurulan Doğu Türküstan Cümhuriyyəti Osman Batura “Milli Qəhrəman” adı verir və Altay Diyarına general-qubernator təyin edir. Onu silahlı qüvvələrin komandiri Delilxan Suqirbayevə müavin təyin edir, ailəsi qırmızı kərpicdən tikilmiş evə köçürülür, Sovet konsulu oğluna velosiped və başqa qiymətli hədiyyələr bağışlayır.


Osman Batur evi də, vəzifəni də qoyub, yenidən çölə üz tu-tur. Qara İrtışın sahillərinə gəlir. Orada özünə yurd belə qurmadan açıq havada yaşa-yır və azadlıq mübarizəsini davam etdirir. Onu təkidlə rəhbərlikdə işləməyə çağırır-lar. Lakin o usanmadan eyni cavabı verməkdə davam edir: “Mən öz xalqım üçün qarda, bürküdə döyüşmüşəm. Ancaq bəhrəsini qırmızılar (yəni kommunistlər və sosialist düşüncəlilər-Ə.Ş.) gördü. Mənə təklif etdiyiniz vəzifəni Delilxana verin. Mən qazaxam və sizin oyunlarınızı oynamıram. Sizin əlinizdə oyuncaq olmaq istəmirəm”.

Sovet generalı Viktorov polkovnik Doskeyev vasitəsilə Osman Batura “Müstəqillik uğrunda mübarizə” ordeninin I və II dərəcələrini, qiymətli hədiyyələr göndərir. O isə uzun müddət Doskeyevlə görüşmək belə istəmir. Görüşdükdə isə ona: “Mən mübarizə aparmıram ki, Qızıl Ordu güclənsin. Burada vaxt itimədən özününkülərin yanına qayıt. Bu zınqırov­ları (medalları-Ə.Ş.) da özünüzünkü­lərin buynuzu­nuz­dan asın. Mən sizin davranışınızda Döğu Tür­küstanın azad­lığını görməsəm də, uğrunda sonadək döyüşəcəm. Sözü­mü bitirdim!” – deyir.

Onun bu ipə-sapa yatmayan, sərbəst hərəkətləri İosif Stalini özündən çıxarır və Altay pələngini “nadan türk”, “ictimai quldur” adlandırır. Monqolustan rəhbərliyinə göstəriş verir ki, Osman Baturu aradan götürsün. Onlar da bir zamanlar Osman Baturla birlikdə döyüşmüş Teskembaya təlim keçib göndərirlər. Teskembay münasib məqam tapıb Osman Batururu öldürmək istərkən onun zəhmindən özünü itirir.

Adətən Türküstanda yaşayanların əksəriyyəti boydan kiçik, bədəndən zəif olurlar. Osman İslam oğlu isə 1 metr 85 santi­metr ucalığında, qısa və qalın boynu, qalın çatma qa­ş­ları, yarı qapalı qıyıq gözləri, heybətli görünüşlü, çox az danı­şan, özünə olduqca inamlı, istədiyi işi həyata keçirəcəyinə əmin bir insan imiş. O, keçmiş silahdaşı Teskembaya deyib: “Nəyə baxırsan? Silahı at və otur. Bilirəm səni məni öldürməyə göndəriblər. Danış görüm səni kim göndərib və məni niyə aradan götürmək istəyirlər?”

Teskembay qorxusundan ona verilən tapşırığı təfsilatı ilə Osman Batura söyləyir, Osman Batur onu öldürtdürmür. Keçmiş silahdaşına deyir: “Sən deyəsən mənim yalnızılığıma təəssüflənməyə gəlmisən... Sən məni öldürmək istəsən də, mən səni öldürməyəcəyəm. Özün də bilirsən ki, qazax nə monqollara, nə də özbəklərə əsla silah qaldırmaz...” Osman Batura sui-qəsd üçün onun ən yaxın qohumlarını seçirlər, lakin bu da baş tutmur. O, sui-qəsdin üstünü vaxtında açır. Tale elə gətirir ki, onun yaşadığı yurdu gülləboran etsələr də, Osman Batur sağ qalır.

Altay Müvəqqəti Xalq Cümhuriyyəti rəhbərliyinə seçilən Osman Batur 1944-1945-ci illərdə, Tanrı Dağlarının qüzeyindəki Doğu Türküstan qazaxlarının yaşadığı bölgələri də Çin istilasından qurtararaq, 1945-ci ilin oktyabrından 1947-ci ilin fevralına qədər üç vilayətdən təşkil olunan Doğu Türküstan hökumətinin hərbi və mülki rəhbəri kimi valilik, 1947-ci ilin fevralından 1949-cu ilin sentyabrınadək Doğu Türküstan Cümhuriyyəti koalision hökumətinin üzvü vəzifələrini yerinə yetirir.

Çoxsaylı nizami ordu saxlaya bilməyəcəyini görən Osman Batur çinlilərə qarşı döyüşmək üçün yenidən dağlara çəkilir. Qazax və uyğurlardan süvari dəstələr hazırlayaraq döyüşlərə atılır.

Osman Baturun mübarizəsi yalnız Sovetlərin diqqətində deyildi. Dünyanın imperialist güclərinin əksəriyyəti ondan öz mənafeləri üçün istifadə etməyə çalışırdılar. Amerkanın Urumçidəki konsulunun köməkçisi Duqlas Şakaranının Osman Batura 100 dunqan (Çində yaşayan, müsəlman xalq) döyüşçüsü göndərməsi də bunun nəticəsidir.

Sovet rəhbərliyi Doğu Türküstan hökumətinin rəhbərlərini Moskvaya dəvət edərək, onları Türkçülüyün-Ze-Dongun rəhbərlik etdiyi Çin Kommunist hökumətinə tabe olmağa çağırır. Doğu Türküstan rəhbərləri isə Sovetlərin onlara əvvəllər verdiyi vədləri xatırladır, Doğu Türküstanın müstəqilliyini qoru­ya­caq­larını bildirirlər. Onları vətənə gətirən təyyarəni Sovet hərbçiləri Qazaxıstan üzərində vururlar. Təyyarədəkilərin ha­mısı həlak olur. Həmin günlərdə Çin Xalq Ordusu Doğu Tür­küstan üzərinə basqın edir. Qomindonçular silahlarını Çin Xalq Ordusuna təhvil verərək, onlarla birlikdə döyüşməyə ha­zır olduqlarını bildirirlər.

Lakin Osman Batur Qomindon Hökumətini qəbul etmə­di­yi kimi, Çin Xalq Ordusu komandirlərinin əmrinə də tabe ol­mur. Vətəninin azadlığı uğrunda partizan müharibəsini da­vam etdirir.

Tarqabatay və Altaylarda döyüşərkən Osman Baturun ko­man­danlığında otuz min nəfərlik bir əsgəri birlik vardısa, 1950-ci ildə onu ətrafında dörd-beş minlik bir toplum olur. Bu­nun da bir qismini qadınlar, qocalar, uşaqlar, bir sözlə, dinc əhali təşkil edir.

Çin Xalq Orsusu onun hərbi sursatı tükənməkdə olan, sayı azalmış döyüşçü dəstəsini Qansu diyarının Xayzı əyalətinə doğru sıxışdırır. Osman Batur qarlı Tibet dağlarına, keçilməz aşırımlara, dağlarda Çin Xalq Ordusunun ağır silahlardan, tanklardan, toplardan istifadə edə bilməyəcəyindən yararlanıb döyüşü davam etdirir. Lakin Çin Xalq Ordusuna səfərbərliyə alınmış milyonlarla insan vardı. Ona görə də çinli komandirlər böyük itkilər verməsinə baxmayaraq Osman Baturu dağların daha keçilməz və yaşam şərtləri çətin olan yerlərinə sıxışdırır.



Osman Batur yal­nız özü və döyüş dostları ilə bir-likdə Kamambal dağına doğru çəkilmir. Onu ətra-fında özünün və döyüş dostlarının ailə üzvləri, arvad-uşaqla bir­likdə 3-4 min nəfərə yaxın insan və onların bəslədikləri hey-van sürüləri olur. Sovetlər Birliyindən yardım alan Çin hökuməti nizami ordu yeridərək Doğu Türküstanın vilayət­lə­rini işğal etdikdən son­ra 1950-ci ilin noyab­rında Osman Batur-un yaşadığı bölgəni mühasirəyə alır. Hərbi sursatları qurtar­dığından və qar-buz dağ keçidlərini tutduğundan onlar çinlilərin mühasirəsini yarıb çıxa bilmirlər. Çin Xalq Ordu­sunun silahlı dəstələri tez-tez onların yurdlarına basqınlar edir. Çin Xalq Ordusunun səkkiz alayı 1951-ci ilin fevralın əvvəllərində Gez Kurt bölgəsinə edilən basqından qazaxların bir qismi qurtula bilir.

Osman Baturun qızı Azpay və bir çox qadın-qız Çin Xalq Ordusu hərbiçilərinin əlinə keçir. Bundan xəbər tutan Altay pələngi təkbaşına qadın və qızları qurtarmağa yollanır. Çinlilər cəbhə xəttini keçib buz bağlamış Kayız gölünə doğru irəliləyir. 200 nəfərlik çinli hərbiçisi ilə təkbaşına döyüşür. Atının büdrəyib yıxılması onun vəziyyətini ağırlaşdırır. Patronu qurtarana kimi döyüşür. Son anda onu tutmaq istəyən çinlinin qamçı ilə üzünə vurur. Kamambal dağlarının keçidləri qarla-buzla bağlandığı bir yerdə, fevralın 19-da Çin Xalq Ordusunun hərbiçiləri Osman Baturu əsir alaraq Tunq-Huanq şəhərinə aparırlar. Əlləri və ayaqları zəncirlənərək zindana atılır. Hər gün işgəncə verərək onlara kömək edən insanların adlarını, dağlarda döyüşənlərin yerlərini öyrənmək istəyirlər.

1951-ci ilin fevralın 21-də Çin Xalq Respublikasının radio­su və informasiya agentlikləri Osman Baturun tutuldu­ğu­nu xəbər verir.

Osman Batur işgəncələrə dözümlülüyü ilə də düşmən­lərini heyrətə salır. Bir neçə il əvvəl alqışlarla qarşılandığı Urumşi şəhərinə gətirilir. Onu at üstündə küçələri gəzdirərək: “Türkləri Çin əsarətindən qurtaracam deyən adamın halına baxın!” deyə car çəkdirdikdə Osman Batur da hər küçədə “Mən ölə bilərəm, amma dünya durduqca mənim millətim mübarizəsini davam etdirəcək!” deyə bağırır.

İki aya yaxın davam edən istintaq və məhkəmə sonda, yəni 1951-ci il aprelin 19-da ona qulaqları və qolları kəsilməklə ölüm hökmü oxuyur. Hökmün icrası aprelin 29-da yerinə yetirilir. Xalqı zorla Urumçidə meydana yığırlar ki, qəhrəmanlarının öldürülməsini görüb gözləri qorxsun. Həmin gün Osman Baturun öldürülməsinə etiraz edənlər şəhər çevrəsindəki meşə zolaqlarına od verdiklərindən hər yeri tüstü bürümüş, ətraf qapqara olmuşdu.

Cəlladlar xalqın gözü qarşısında “Altay pələngi” ləqəbi qa­zanmış Osman Baturun qulaqlarını və qollarını kəsdikdən sonra əsgərlərə əmr verilir ki, onu güllələsinlər.

Osman Baturun “Allahu əkbər” səsinə güllə səsləri qa­rı­şır. O namaz qılırmış kimi dizləri üstə düşür, sonra da alnı yerə dəyir.

Osman Batur güllələndikdən sonra da oğulları Şerdiman, Nimetullah və Nəbi partizan müharibəsini davam etdirirlər. Onlar odlu və avtomatik silahların mövcud olduğu müasir dövrdə belə bəzən düşmənə qarşı orta yüzillərdə olduğu kimi, qılıncla, başına mıxçalar çalınmış dəyənəklərlə döyüşürlər. Onların mübarizəsi 1953-cü ilə qədər davam edir. Çin Kommunist Partiyasının rəhbərləri onlarla da­nı­şıq­lara getmək məcburiyyətində qalır. Danışıqlardakı ra­zı­laş­maya əsasən Osman Baturun cəsədi oğlanlarına verilir. Oğ­lan­ları da cəsədi islami qaydada və yüksək ehtiramla Göy­doğay bölgəsinin Kürti kəndində dəfn edir və üzərində abidə ucaldırlar.

Sonralar Çin təyyarələri bir neçə dəfə bu abidəni bombalayır.

Doğu Türküstanın azadlığı uğrunda gedən mübarizəni dərindən öyrənən və “Köç” adlı roman yazan Qodfey (Qofedey) Lias deyir ki, Osman Batur 4-5 yüz il öncə, yəni təyyarələrin, zirehli maşınların, avtomat silahların kəşfindən öncə yaşamış olsaydı, sözsüz Monke, Cingiz xan, Əmir Teymur kimi böyük sərkərdə olacaqdı.

Osman Batur vəhşicəsinə məhv edilsə də, çinlilər və Sovet rəhbərliyi onların istəklərini tamamilə yox edə bil­mirlər. 1955-ci ildə 1,6 milyon kvadratmetirlik bir ərazidə Sintz­syan-Uyğur Muxtar Rayonu yaradıldığını elan etmək məcburiyyətində qalırlar.

Çin hökuməti uzun illər Osman Baturun adının çəkilməsini qadağan etməsinə baxmayaraq, 2009-cu ildə Urimçidə milli zəmində baş verən toqquşmada Osman Batur və silahdaşlarının adları şüarlar kimi səsləndirilir.

1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə