Əli Aslanoğlu Yovşanlıq şərqiləri Bakı 2009 Redaktoru: Firuz Mustafa Əli Aslanoğlu. Yovşanlıq şərqiləri




Yüklə 1.67 Mb.
səhifə10/14
tarix16.04.2016
ölçüsü1.67 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14

Hekayələr
Bir gecənin dərsi
O, daha ağlamırdı. Artıq başa düşmüşdü ki, ağlayıb-sızlamağın heç bir faydası yoxdu, çalışıb bir tərəfə çıxmaq lazımdı. Ancaq necə və haraya çıxmalı? İndi əsas məsələ bu sualın ikinci tərə­fi­nin cavabını tapmaqda idi.

Yarım saatdan artıq idi ki:

- Dayı, ay Heydər dayı, heee...y!–deyə, ağlaya-ağlaya çağır­maq­dan boğazı qurumuş, səsi kallaşmışdı. Səsinə səs verən bir ins-cins yox idi. İşin tərsliyindən günün batması ilə bərabər ətrafa çök­müş qatı duman da get-gedə sıxlaşırdı. Hələlik ayağının altını gö­rə bilirdi, on-on beş dəqiqədən sonra göz gözü görməyəcəkdi.

Bir qədər dayanıb nə edəcəyini götür-qoy etmək istədi. Və in­di fərqinə vardı ki, köhnə çoban plaşına büküb götürdüyü körpə quzu hələ də qucağındadı. Quzu o qədər sakit və arxayın dayan­mışdı ki, sanki anasının qucağında idi. Ancaq onun anası yox idi, yetim quzu elə bil anasızlığını bilirdi. Bu qədər hay-harayda bircə dəfə də olsun mələməmişdi. Mirzənin indi ağlına gəldi ki, bu qu­zu­nun anası olsaydı, başlarına belə iş gəlməzdi. Çünki axşam sü­rü arxaca tərəf yığılanda anası mələyərdi və onlar da sürü ilə bə­rabər çıxıb gedər, bu qatı dumanda azıb çöldə qalmazdılar. Onu da fikirləşdi ki, öz anası da sağ olsaydı yəqin ki, onu fermaya bu­rax­mazdı.

Əlindəki uzun nar çubuğunu yerə atıb oturdu və plaşın ara­sın­dan quzunu çıxarıb yerə qoydu. Bir istədi quzunu burada buraxıb getsin və o saat da fikrindən daşındı. Bayaqdan cınqırını çıxarma­yan quzu yalnız indi mələdi, sanki onun ürəyindən keçəni duy­muş­du və gecə çöldə qalıb qurda-quşa yem olmaq istəmirdi.

Bu anda Mirzə öz vəziyyətini unudub quzuya acıdı. Dünən ax­şam doğulmuş quzunun anası gecə ölmüşdü. Günorta Heydər onu başqa bir qoyunun altına salıb əmizdirmişdi.İndi isə axşam düşmüşdü və yəqin ki, yazığın acından ürəyi gedirdi.

Quzunu yenidən plaşa büküb qucağına aldı və ayağa durdu. Sözün həqiqi mənasında göz-gözü görmürdü. Addımını hara at­dı­ğını bilmirdin. Mirzə əlini yerə sürtüb nar çubuğunu tapdı. Yaxşı ki, çubuğu uzağa tullamamışdı, indi kor kimi bunsuz hərəkət et­mək mümkün deyildi.

Azdığı vaxtdan artıq bir saata qədər keçmişdi. Bu müddət ər­zində qışqırıb haraylamış, ağlayıb kirimiş, xeyli düşünüb-daşın­mışdı. Nəticə isə yox idi.

Əli hər yerdən üzüldükdən sonra sanki bir qədər toxtamışdı. İndi onun beyni daha sürətlə və səmərəli işləyirdi. Mirzəyə elə gəl­di ki, bu bir saatda azı beş-altı yaş böyüyüb. Bir qədər əvvəlki qorxu hissi nədənsə birdən-birə ondan tamamilə uzaqlaşdı. Qəra­ra aldı ki, elə bir tərəfə çıxsın ki, Cırtdanın nağılında olduğu kimi, uzaqdan da olsa, bir işıq görə bilsin. Həmin işığı tutub getmək nə qədər uzaq olursa-olsun çıxış yolu idi. Ancaq duman elə çökmüş­dü ki, işıq hətta on metrlikdə olsa belə, görünməzdi.

Heydər onu fermaya axşamtərəfi gətirmişdi.

Dünəndən üyütmək üçün dəyirmana apardığı taxılı gətirməyə gedən Heydər dəyirmançı Çərkəzlə kəndin girəcəyində rastlaşdı. Ağzını açıb unu soruşmaq istəyirdi ki, Çərkəz onu qabaqladı:

- Heydər, sənin buğdan dəyirmanın boğazında qalıb.

- Niyə, dəyirman xarab olub?

- Yox, yarım saatdı ki, işıqlar sönüb.

- Ə, sən mənim işimi həmişə dolaşığa salırsan-Heydər yarıza­ra­fat dəyirmançını yamanladı:

- İki tay taxıl nədi ki, indiyə saxlamısan? Bunu dünəndən üyü­dəydin dəə.

Çərkəz:

- Darıxma,–dedi, –bir saatdan sonra gəl, hazır olar. Mantyoru görmüşəm. Dedi 10–15 dəqiqəyə işıqlar yanacaq.



Heydər dəyirmançının “10–15 dəqiqə”sinin nə qədər çəkəcə­yini yaxşı bildiyindən atın başını çevirdi bacısı Bəyim gilin evinə tərəf.

Bacısı evində nahar edib, təxminən iki saata qədər dincəl­dik­dən sonra ayağa duranda:



  • Bəyim, qoy Mirzəni də aparım,- dedi,- həm bir az sizə süd­dən, pendirdən göndərrəm, həm də təkəm, döl vaxtıdı, sabah mən bazardan qayıdanacan bizim uşaqlara kömək eliyər.

  • Ədə, onun sənə nə köməyi dəyəcək? Uşağı it tutar.- bacısı etiraz etdi.

Söhbəti eşidən Mirzə:

  • Xala, noolar, qoy Heydər dayıyla gedim.- deyə, yalvarmağa başladı. Fermada təzə doğulmuş quzuları görmək onun üçün ma­raqlı idi.

Bəyim onun doğma anası deyildi. Mirzənin öz anası Gülbahar iki il bundan əvvəl, onun dörd yaşı olanda qəflətən ürək xəstəli­yindən ölmüşdü. Atası İmran arvadının ili çıxdıqdan sonra anası­nın uzaq qohumu olan Bəyimlə evlənmişdi.

Artıq atın üstündə olan Heydər:



  • Gəl, gedək- deyib,onun əlindən yapışdı və atın tərkinə qal­dır­dı.

* * *

Ferma kənddən 6-7 km. aralıda, “solaxay dəyirman” adlanan köhnə, uçulub dağılmış xaraba dəyirmanın yaxınlığında, dərə-təpəli bir ərazidə yerləşirdi. Ferma ilə kəndin arasından dərin bir qobu keçirdi. İrəlidə, fermadan şərqdə qobunun qabağına bənd atılmış və burada uzunluğu iki kilometr, eni bəndin yaxınlığında üç yüz metrə çatan böyük su anbarı yaradılmışdı. Dərinliyi bəzi yerlərdə 16-18 metrə çatan bu su anbarını dəryaça, ya da rus de­yi­mi ilə vodayom adlandırırdılar.

Heydərin çoban işlədiyi qoyun fermasının otlaq sahələri şərq­də dəryaçanın sağ və sol sahilləri ilə uzanıb gedir, cənubda qobu­nun yuxarı boğazı ilə qədim Bayat qalasının xarabalıqlarını, şimali-şərqdə “uçuq kəhrizlər” deyilən təpəli düzənlik də daxil olmaqla geniş bir ərazini əhatə edirdi.

Mirzə uşaq olmasına baxmayaraq, bu yerlərə yaxşı bələd idi. Son bir ildə bu ətrafda bir neçə dəfə olmuşdu. İki dəfə Heydər gə­tirib özüylə qoyun-quzu otarmağa aparmış, iki-üç dəfə də bö­yük qardaşı Əhlimanla dəryaçadan balıq tutmağa gəlmişdi. Ancaq bü­tün bunlar gündüz olmuşdu.

İndi isə...elə bir gecə idi ki, hətta bütün ömrünü çöllərdə ke­çirmiş ən təcrübəli çobanı da vahimə basardı.

Heydər dəyirmana çatanda gördü ki, un üyüdülüb və dəyir­mançı onun kisələrini bir kənarda divara söykəyib. O, Çərkəzə üyütmə haqqını verdikdən sonra üç manat da artıq verib dedi:



  • Çərkəz, sən canın, Məhəmmədin lafetiynən unu axşama çat­dır bizə. Mən tələsirəm,işim çoxdu.

Çərkəz pulu alıb:

  • Yaxşı,- dedi,- arxayın ol, çatdıraram.

Lafetçi Məhəmməd Çərkəzin oğlu idi və hərdənbir dədəsinin üyütdüyü taxılları sahiblərinə çatdırmaqla xaltura eliyirdi.

Onlar gəlib fermaya çatanda günün batmasına az qalırdı. Alaçığın qapısında Heydər Mirzəni tərkindən düşürüb dedi:



  • Sən keç evə. Bibin evdədi. Mən qaçım sürünün dalınca, axşamdı.

Sonra başını qaldırıb havaya baxdı və əlavə etdi:

  • Yenə havanın qaş-qabağı yernən gedir, deyəsən duman ola­caq. Mən tez gedim. Sürünü uşağa tapşırmışam, üç-dörd qoyun doğasıydı.

Mirzə qoyun doğmaq məsələsini eşidəndə həvəsə düşdü:

  • Dayı, məni də apar, balaca quzulara baxım.

  • Quzunun nəyinə baxacaqsan , gələndə görəcəksən dəə.

  • Yoox, qoy gedim. Bəlkə elə yanımda doğuldu.

  • Yaxşı, tez ol, – deyib, Heydər yenidən onu atın tərkinə qal­dırdı.

Sürü uçuq kəhrizlər tərəfdə idi. Onlar örüşə çatanda artıq şər qarışmaq üzrəydi və get-gedə ətrafı duman bürüyürdü. Adətən, bu yerlərdə duman çox az hallarda olurdu. Yazın əvvəllərindən,bir də payızın ortalarından savayı demək olar ki, heç vaxt duman ol­murdu. İndi sentyabr ayının axırıydı və bir-iki dəfə seyrək duman olmuşdu.

Onlar örüşə çatan kimi Heydər qoyunu otaran kiçik oğlu Nəbini hayladı:



  • Nəbi, ay Nəbi! Ə, hardasan? Tez gəl görüm neynəmisən?

Sonra Mirzəni tərkindən düşürüb dedi:

  • Düş, kömək elə sürünü toplayıb qaytaraq yatağa, – və özü də atdan düşüb əlindəki şallağı havada fırladıb sürünü hayqırdı:

  • Ehe, ehe!

Bu səsi eşidən bütün sürü bir göz qırpımında qaçıb bir yerə cəmləşdi. Bu vaxt Nəbi də hər əlində bir təzə doğulmuş körpə qu­zu və arxasınca da onların anaları dərədən çıxdı. O, quzuları yerə qoyub Mirzə ilə öpüşüb görüşdü. Nəbi Mirzədən dörd yaş böyük idi və üçüncü sinifdə oxuyurdu.

Quzular lap indicə doğulmuşdular, ayağa dura bilmirdilər. Ana­ları hələ də balalarını yalayırdılar. Heydər əynindəki nimdaş plaşı soyunub Mirzəyə verdi:



  • Sən bunu götür,- dedi, - məni tərlədir. Mən də o biri körpə­ləri götürüm gedək.

  • Bəs mən hansı quzunu götürüm? – Mirzə soruşdu.

  • Sən də quzu götürmək istəyirsən? Onda o yetim körpəni al qucağına. –Sonra üzünü oğluna tutub:

  • Ə, o yetimi əmizdirmisən, yoxsa acdı? – soruşdu.

  • Yox, vaxtım olmayıb, günorta sən əmizdirdiyinin üstündə­di. Bu gün dörd qoyun doğub. Başım onlara qarışmışdı.- Nəbi ca­vab verdi.

  • Yaxşı, eybi yoxdu. Əlindəki çubuğu ver Mirzəyə, yetimi gös­tər plaşa bürüyüb götürsün, özün də təzə körpələri götür gedə­yin, sis duman olacaq.

Yetim quzu ağ rəngli, gözlərinin çevrəsi qara haşiyəli, olduq­ca gözəl, məsum baxışlı bir körpə idi. Mirzənin onu plaşa büküb qucağına almağı xeyli vaxt apardı. Əvvəl-əvvəl o, quzunu quca­ğı­na alıb bir qədər tumarladı. Fikirləşdi ki, bu gözəllikdə quzu görə­sən niyə yetim qalıb? Ola bilməzdimi Nəbi bayaq gətirdiyi o qara quzunun axsaq, şaqqıldaqlı anası öləydi, amma bununku yox? Son­ra onu plaşa yaxşı bükə bilmədi,quzu plaşın arasından sürü­şüb düş­dü. Nəhayət körpəni sahmanlayıb qucağına götürəndə baxdı ki, ətrafda heç kim yoxdu...

* * *


Sürünü arxaca yığıb təzə doğulmuş quzuları küzə salanda Heydər oğlundan soruşdu:

  • Mirzə hanı? Denən yetimi gətirsin, küzün qapağını bağlıyıram.

Nəbi:

  • Yəqin evə keçib,- dedi və alaçığa tərəf getmək istərkən anası Afilə alaçıqdan çıxdı.

  • Ay ana, Mirzəyə denən quzunu gətirsin.

  • Ədə, nə Mirzə? Hansı Mirzə? – arvad təəccüblə soruşdu.

  • Bibioğlunu deyirəm dəə. Evdə döyül?

  • Ədə, o, nə vaxt gəlib ki, mən görməmişəm? – arvadın təəc­cübü bir qədər də artdı.

  • Axşamtərəfi atam gətirmişdi. Biznən örüşdə idi – Nəbi ca­vab verib Mirzəni hayladı:

  • Mirzə! Ay Mirzə! Mirzə hee..y!

Cavab gəlmədi. Xasiyyətcə qıyçı olan Afilə arvad birdən əl­lə­rini atdı üzünə:

  • Eviniz yıxılsın, uşaq azıb qalıb çöldə! Vodayoma düşüb öləcək, qana düşəcəyik! Bu nə işdi başıma gətirdiniz? Vay evin yı­xılsın,canım!

Arvadının qara-qışqırığını eşidən Heydər tələsik küzün qapı­sını bağlayıb atın belinə sıçradı və Afiləyə:

  • Qaraçılıq eliyib camaatı bura yığma! – deyib, çapdı örüşə tərəf.

Afilə sakitləşə bilmirdi. Böyük oğlu Rizvanı çağırıb dedi:

  • Tez get İsgəndəri də çağır, gedin kor quyuları axtarın. Yeti­min bu zülmət qaranlıqda qorxudan bağrı çatlayacaq. Evin yıxıl­sın fələk, bu nə işiydi başımıza gətirdin!

İsgəndər Heydərin kiçik qardaşı idi və o da fermada çoban iş­lə­yirdi.

Bir saata qədər vaxt ərzində üç nəfər bütün örüşü ələk-vələk elədi. Mirzədən səs –soraq çıxmadı. Nə qədər çağırdılar, fışqala­dı­lar, harayladılar, bir-bir köhnə kəhriz quyularını tapıb qışqır­dı­larsa da uşaq tapılmadı.Axırda Heydər dedi:



  • İsgəndər,sən atı min get kəndə, Bəyimgilə, əl altdan öyrən gör ora getməyib ki. Uşaqdı, bəlkə çıxıb gedib evlərinə.

  • Getməyinə, gedərəm, – deyib İsgəndər yəhərə qalxdı, – an­caq ağlım kəsmir ki, bu sis dumanda gecə vaxtı yaxını qoyub, o boy­da uzağa getsin. Və atın başını döndərdi kəndə sarı.

Təxminən saat yarımdan sonra hamı yığışmışdı Heydərin ala­çığına. İsgəndər də kənddən qayıtmışdı.

Uşaq itmişdi.

İndi daha danışmağa söz də yox idi. Hamı peşmançılıq əhva­lında oturub susurdu. Arada Heydər sükutu pozdu:


  • Ürəyimə damıb ki, uşaq sağ-salamatdı,özü də tapılacaq.

  • Hardan bildin,ay Allahın arxayın, bəxtəvər bəndəsi? – Afilə ərinin ağzından vurdu.

  • Bayaq eynimdən keçirtdim ki, yəqin gədə vodayoma düşüb öldü. O saat tək səbir gətirdim. Tək səbir mənə düşür.

  • Burax, sən Allah, bekara söhbəti. – Afilə yenə kişini mə­zəm­­mətlədi.

  • Bir iş də var ki, –İsgəndər dilləndi: –qatı dumanda səs də uza­ğa getmir, nə qədər hündürdən çağırsan da iki yüz metrdən o yana eşidilmir.

Heydər onun fikrini təsdiqlədi:

  • Hə, o da var. Ola bilsin ki, sürüşüb düşüb kor kəhriz quyu­la­rından birinə.Orada da yuxu tutub yatıb, səsi eşitmir.

  • Hər halda qucağındakı quzu hənirtini duyub mələyərdi.- Bu­nu da İsgəndər dedi və sonra əlavə etdi:

  • Uşaq azıb , özü də buralardan uzaqlaşıb.

Nəbi də fikir söylədi:

  • Ağlı olsa atamın plaşına bürünüb səhərə kimi yatar, səhər də durub gələrdi.

  • Sənin gözünə yuxu gedərdi belə vəziyyətdə? Onnan da neçə yaş böyüksən. – Rizvan Nəbini “oturtdu” yerində.

* * *


Mirzə bu zülmət gecənin bütün qorxulu və təhlükəli cəhətlə­ri­ni bir-bir fikrindən keçirə-keçirə irəliləyirdi. Bilirdi ki, bu yer­lər­də çaqqal, canavar olmur. Tülküdən də qorxmurdu. Əlindəki nar çubuğu indi ona güclü bir silah təsəllisi verirdi. Qorxurdu ki, birdən ayağı sürüşüb dəryaçaya (vodayoma) düşər və suda boğu­lar. Sonra düşündü ki, dəryaçanın kənarlarında sıldırım yer yox­du, uzaq başı bir ayağı islanan kimi geri çəkilib sudan çıxar. Bu ara­da ağlına çox qorxulu bir şey düşdü və o, yerişini xeyli yava­şıtdı. Bir qədər əvvəl fikrindən keçirtmişdi ki, uçuq kəhriz quyu­su­na düşə bilər. Amma bundan o qədər də qorxmamışdı, çünki, yaxşı bilirdi ki, səhərisi gün onu axtarıb tapacaqlar. Quyuda plaşa bürünüb, qu­zu­nu da qucağına alıb səhərə kimi yata bilərdi. İndi bu körpə yetim quzu ona yeganə hayan idi və tənhalıq xofunu xeyli azal­dırdı. Birdən ağlına gəldi ki, kor quyuya düşəndə quyuda ilan olar və onu sancıb öldürər!

Bu dəhşətli fikir onu bir qədər dayanıb düşünməyə vadar et­di. Qərara aldı ki, əlindəki çubuğu yerə vura-vura addımını hara at­dığını yoxlayıb sonra yerisin.

Bu minvalla daha bir saat da gəzib dolaşdı. Qaranlıqda yeri­mək adi yeriş deyildi. Dəfələrlə ayağı ilişib yıxılmış, quzunu əlin­dən salmış, sonra güc-bəla ilə tapıb plaşa bürüyüb yenidən quca­ğına almışdı.

Birdən gördü ki, qarşısında bir tikili var, amma işığı yoxdu. Tikili birmərtəbəli uzunsov bina idi və yan-yana dörd qapısı var­dı. Bir neçə addımlıqda olan tikilinin birinci qapısına çatan Mirzə çubuğu qaldırıb qapıya vurdu... Kol xışıldadı və bir quş pırıltı ilə uçub getdi. Mirzə diksinib bir addım geri çəkildi. Qaranlıqda gö­zünə bina kimi görünən cərgə ilə bitmiş dörd qarağan koluymuş...

Artıq üç saatdan artıq idi ki, Mirzə qucağında quzu, qatı du­ma­na bürünmüş zülmət gecədə dərəli-təpəli çölü gəzib dolaşırdı. On kilometrdən artıq yol getməsinə baxmayaraq, nə aclıq, nə də yorğunluq yadına düşmürdü. Əgər o, bu məsafəni hər hansı bir is­tiqamətdə düz getsəydi, bəlkə də çoxdan ətrafdakı kəndlərdən birinə yetişərdi. Çünki, qonşu kəndlərin arasındakı məsafə beş- al­tı kilometrdən artıq deyildi. O, fermadan, daha doğrusu otlaq ye­­rindən bir qədər uzaqlaşdıqdan sonra radiusu təxminən bir kilo­metr olan ərazidə dolana-dolana qalmışdı.

O, dayanmadan inadla hara gəldi gedirdi. Nədənsə onda möh­kəm inam vardı ki, əvvəl-axır bir tərəfə çıxacaq, lap səhərə qədər getməli olsa da.

Təqribən yarım saat da getdikdən sonra kiçik bir təpəciyin üstünə çıxdı. Fikirləşdi ki, bu zəhrimar duman olmasaydı buradan hər tərəfi görə bilərdi. Ancaq duman elə çökmüşdü ki, səhərə ki­mi dağılmasına ümid yox idi. Qəflətən sağ tərəfdən bir səs eşitdi. Sakit dayanıb qulaq asmağa başladı. Bir-iki dəqiqədən sonra səs yenidən eşidildi: vaq, vaaq... Bu adam səsi deyildi. Təpənin üs­tün­də oturub səsi dinşəməyə və hansı heyvan səsi olduğunu kəsdirməyə çalışdı. Bu, canavar səsi də deyildi. Eşitmişdi ki, canavar ulayır. Səs bir də gəldi. Bu dəfə daha aydın eşidilirdi: vaqq-vaqq, vaqq-vaqq. Yadına düşdü: vaqqıldayan tülkü idi. Bunu da eşitmişdi. An­caq fikrindən keçirtdi ki, bu, çaqqal da ola bilər. Hər bir halda onunla rastlaşmamaq daha yaxşı idi. Birdən ağlına gəldi ki, tülkü və ya çaqqal itlərin qorxusundan kəndin səmtində səs çıxarmaz. Deməli, əks tərəfə getmək lazımdı! Və təpəcikdən enib sol tərəfə irəlilədi.

Bu tərəfdə kol-kos yox idi. Hiss etdi ki, şumda yeriyir və ürə­yində bir qədər sevindi. Hər halda şum kənd yaxınlığında olur və deməli, insanlardan o qədər də uzaq düşməyib. Burada beyninə bir fikir də gəldi: adətən şumun axarı kəndə paralel olur ki, su­varma suyu həyətlərə dolmasın. Bunu da böyüklərdən eşitmişdi. Buna görə də şumu eninə keçmək lazımdı. Kənd bəri tərəfdə de­yilsə, demək şumun o biri tərəfində olacaq. Bu fikirlə də getmə­yə başladı. Şumda yerimək çətin olduğundan heç iyirmi dəqiqə keç­məmiş yorğunluq hiss etdi. Oturub bir qədər dincini almaq istədi. Və oturan kimi də anladı ki, bərk yuxusu gəlir. Üstəlik üşüyürdü də. Plaşa bürünüb quzunu qucağına aldı...

Yuxuda gördü ki, anası Gülbahar təndirdə çörək bişirir. O isə futbol oynamaqdan qayıtdığı üçün bərk yorulub və ac olmasına baxmayaraq çörək yeməyə taqəti yoxdu. Anası isti təndir çörə­yin­dən bir parça kəsib ona verdi:

- Ye, oğlum, - dedi, - bütün günü ac qalmısan.

Amma o, nə qədər çalışsa da, çörəyi ağzına apara bilmədi. Elə yorulmuşdu ki, çörəyi ağzına qaldırmağa gücü çatmırdı. Birdən bir qara pişik hardansa peyda oldu və çörəyin qırağından tutub onun əlindən dartıb almağa başladı. Pişik çörəyi o tərəfə, o isə özünə tərəf dartırdı. Axırda dözə bilməyib qışqırdı:


  • Ay pişik!

Öz səsinə diksinib yuxudan ayıldı. Yekə pişikdən də böyük bir şey dişləri ilə quzunun belindən yapışıb dartır, onun qucağın­dan çıxartmaq istəyirdi.

  • Aaa...y! – Qeyri-iradi çığırıb quzunu özünə tərəf çəkdi.

Tülkü quzunu buraxıb kənara siçradı. Mirzə necə bir cəldlik­lə çubuğu götürüb havaya qaldırdığını özü də bilmədi. Tülkü qa­çıb uzaqlaşdı.

O, bərk qorxmuşdu. Hiss edirdi ki, bədəni uçalanır. Bir dəqi­qə­yə qədər sakit dayanıb, bir az özünə gəldi və quzunu plaşa bü­küb qucağına alaraq yeriməyə başladı. Birdən ona elə gəldi ki, duman bir qədər seyrəlib, çünki bayaqdan ayağının altını görə bil­mədiyi halda, indi şumun iki –üç cızını görürdü. Başını qaldırıb boy­landı. Və gördü! İşıq vardı!

Haradasa uzaqda, şumun o biri tərəfində zəif bir işartı közə­rir­di. Addımlarını yeyin ata-ata üz qoydu işığa tərəf.

Nə qədər cəld yerisə də, işığa çata bilmirdi. İşıq gah artır, gah da zəifləyib gözdən itirdi. Ancaq bu bircə gecədə on illik həyat təc­rü­bəsi qazanmış Mirzə başa düşürdü ki, işığın zəifləyib-güclənməsi dumana görədi. Onsuz da başqa çıxış yolu yox idi. İşıq lap nə qə­dər uzaqda olur-olsun ona tərəf getməliydi.

Axır ki, gəlib çatdı!!

Bu, ona tanış olmayan bir kənddə şum tərəfdən tikilmiş bi­rin­ci evin eyvanından asılmış elektrik lampasının işığı idi.

Mirzə həyətə girib darvazanın yanında tikilmiş tualetin qapı­sı­na yaxınlaşdı. Evin qarşısında böyük bir it yatmışdı. Fikirləşdi ki, it ona cumsa qaçıb tualetə girə bilər. Evin qapısı açıldı və orta yaş­lı bir arvad eşiyə çıxdı.

Mirzə:


- Ay ev yiyəsi! –deyə çağırdı.

Qadın səsi eşidib döyüksə də, onu görmədi və qayıdıb evə girmək istədi.

Bu dəfə bərkdən çağırdı:

- Ay xala!

Qadın onu gördü:


  • Boy! Bissmillah! Bu uşaq hardan çıxdı? –deyib ona tərəf gəldi.

  • Kimsən,ay bala, hardan gəlirsən gecənin bu vaxtı?

Mirzəni ağlamaq tutdu...

Bozdar

(Olmuş əhvalat, hekayə kimi də oxumaq olar)
1964-cü ilin mart ayı idi. Ölkədə çörək qıtlığı yaranmışdı. Buna aclıq demək olmasa da, hər halda çörək və un almaq çətin­ləşmişdi. Bəzən elə olurdu ki Ağdam kimi şəhərdə dükandan iki ədəd çörək almaq üçün üç-dörd saat növbədə dayanmaq lazım gə­lirdi.. Yaxud birdən səs yayılırdı ki, filan dükana un gələcək, on­da yüzə qədər adam axşamdan səhərə qədər həmin dükanın qar­şı­sında növbə tutub gözləyirdi ki, bir tay un ala bilsin.

O zaman biz Ağcabədi rayonunun Bayat kəndində yaşayır­dıq. Ailəmiz səkkiz nəfər idi. Atam, anam və altı uşaq. Kənddəki birmərtəbəli, kürsülü daş evimiz iki otaqdan və artırmadan (bizdə eyvana artırma deyirdilər) ibarət idi (həmin ev indi də durur).

Mən 9-cu sinifdə oxuyurdum. Məndən sonra gələn qardaş və bacılarım bir-birindən iki sinif fərqi ilə məktəbə gedirdilər. Mən və məndən kiçik qardaşım Əhliman səhər növbəsində, qardaşım Mirzə və bacım Xanım isə günorta növbəsində oxuyurduq. Kiçik qardaşlarım Muğan və Elman hələ balaca idilər, məktəbə get­mir­dilər.

Hər səhər tezdən mən saat 7-də durub artırmada elektrik çay­ni­kini şəbəkəyə taxıb çayı qaynadırdım,anam durub çayı dəmlə­yən­də Əhlimanı da durğuzurdum ki, dərsə gecikməyək. Yaşayışın çətinliyinə, kənd həyatının təsərrüfat işlərinə tez-tez cəlb edildi­yi­mi­zə baxmayaraq ailəmizdə bütün uşaqlar əla qiymətlərlə oxu­yurdu. Bunun da yeganə səbəbi atamın tələbkarlığı idi. Kişi özü müharibədən əvvəl cəmi-cümlətanı dördüncü sinifi bitirməyinə bax­mayaraq olduqca maarifpərvər, hesab əməllərini, xalq dastan­larını, dini hədisləri gözəl bilən bir adam idi. Həyət-bacada nə qə­dər çox iş olursa-olsun, əlində kitab olan uşağı heç vaxt buyur­maz­dı. Bunun müqabilində məktəbdən “4” qiymət alıb evə qayıt­maq həm qiymət alanın özü, həm də atam və anam üçün bədbəxt hadisə kimi qiymətləndirilirdi. Belə hallarda, Allah eləməsin, kişi­nin acıqlı vaxtına düşənin vay halına idi. Kişinin qəzəbdən gözləri lampa kimi parıldamaqla şallağı götürüb günahkarın üstünə şığı­ma­ğı saniyə çəkmirdi:



  • Ə, küçük, niyə oxumursan?

Onda anam əli xəmirdə də olsa, qeyri-adi cəldliklə özünü atır­dı döyənlə döyülənin arasına. Şallağın biri döyülənə, ikisi də arvada dəyəndən sonra kişinin səbbi alınar, bir addım dala çəki­lərdi:

  • Mənim günümə bax, dirriyimə bax, züryətimə bax! Səhər­dən axşamacan fəhləçilik eliyirəm ki, bunlar oxuyub adam olsun, bunlar da belə!..

Anam biləklərinə yapışmış xəmiri sıyırıb ovcuna yığa-yığa kişini danlayırdı:

  • Əşi, Allah səni də kəssin, sənin verdiyin tərbiyəni də! Day bu nəyə dəydi? Körpəni qanbağır elədin. Olan-qalan biliyi də ba­şından çıxdı. – Sonra artırmada məhəccərin küncünə sıxılıb hıçqı­ran uşağa tərəf dönüb deyərdi:

  • Keç içəri evə, ağlama, ay allahın bədbəxti.

Ley təpinmiş sərçə topası kimi evin künc-bucağına səpələn­miş uşaqlar çantasını götürüb içəri otağa keçəni nəzərləri ilə yo­la saldıqdan sonra ehtiyatla gözlərini kişiyə tərəf yönəldirdilər. Bu zaman atamın üzündə peşmançılıq və təəssüf hissi aydın görü­nür­dü. Çünki, kişi heç bir uşağın üzünə baxmırdı (bəlkə də baxa bil­mir­di) və əlindəki şallağı məhəccərin üstündən yerə atıb deyi­nirdi:

  • Bəs mən neyniyim? Başıma haranın daşını salım?

Anam xəmir teştinin üstünü köhnə süfrə ilə örtə-örtə kişini yasalıyırdı:

  • Əşi (biz heç baxt anamın atama onun öz adı ilə müraciət etdiyini eşitməmişdik və eşitmədik də), day başına niyə daş salır­san? Olacaqdı də, uşaq nə təhər olubsa , işi düz gətirmiyib dörd alıb. Odu ey, qonşu Qarakişinin oğlu Güloğlanın qiymətinin yarı­dan çoxu dörddü. Srağagün soruşuram ki, bala, nə təhər oxuyur­san, dərslərin yaxşı gedirmi? Deyir: Yaxşıdı, Bəyim xala, qiymət­lərim hamısı 4–5-di. O günü ölü yerində Nərminə müəllimə anası Zeynəbə də tərifləyirdi ki, maşallah, Güloğlan yaxşı oxuyur, dörd­dən aşağı qiyməti yoxdu. Bizim uşaqların rüblükdə heç bir dənə dördü olmuya-olmuya onlara göz verib işıq vermirsən.

Kişi arvadın üstünə bozarırdı:

  • Ay tərəkəmə, mən uşağımı Qarakişiynən Zeynəbin bəhsi­nə oxutmuram, bunu başa düşürsən, ya yox?

  • Yox, mən başa düşmürəm. Bu kənddə hər şeyi bilən elə bir­cə sənsən! – deyib, arvad əlinə vedrəni götürüb düşürdü həyətə.

Biz bilirdik ki, boş vedrəni götürüb yerə düşmək bəhanədi, sadəcə olaraq, arvad bununla söz-söhbəti bitirmək istəyir. Çünki hər dəfə ara-sıra da olsa, belə hadisələr olandan sonra arvad əli ved­rəli artırmadan aşağı düşən kimi kişi də dəhrəni götürüb özü­nü verirdi bağa.

Bəzən bu bədbəxt hadisənin mülayim ötüşdüyü vaxtlar da olurdu. Məktəbdən qayıdan uşaq darvazanın kiçik keçid qapısını açıb evə tərəf iki-üç addım atan kimi gözü darvazada olan anam əlinə bir qab götürüb anbara getmək bəhanəsilə (anbar darvazanın yanında idi) onun qabağına çıxar, kişi duyuq düşməsin deyə heç nə soruşmadan, yalnız onun eşidəcəyi tərzdə:



  • Dinməzcə get, keç içəri evə, ay allahın bədbəxti, kişi evin dalındadı, - deyərdi və əlüstü başını anbara soxub, qayıdardı evə.

Mən o vaxt təəccüb edərdim ki, ay dadi-bidad, bu zəhrimar “dörd”ü axırıncı dərsdə almışam. Bunu kim qaçaraq evə çatdırıb?

Təbii ki, bundan iki-üç gün sonra həmin dərsdən “beş” alıb qiymətimi düzəldirdim. Həftədə, on gündə bir dəfə gündəliyi və­rəqləyən atam ortada “dörd”ü görəndə ya dinməz başını bulayır­dı, ya da:



  • Boynun sınmasın, “4” alıb, özün də nəmi pişiyi kimi giz­lən­misən, heyləmi? – deyər və söhbət bununla bitərdi.

Düzü, kişi məni oxumaq üstündə bir dəfə də olsun döymə­miş­di. Mən həm bütün fənlərdən əla oxuyurdum, həm də ara-sıra şeir də yazırdım, hətta rayon qəzetində “Baxışlar” adlı şeirimdən bir parça dərc edib tərifləmişdilər də. Riyaziyyat və ədəbiyyat olim­piadalarının daimi iştrakçısı idim. Onbirinci sinfi qurtaranda bütün buraxılış imtahanlarını rayon maarif şöbəsinin təşkil etdiyi komissiyanın qarşısında verib “5” aldım və məktəbi “əla” attes­tatla başa vurdum.

Amma atam bir dəfə, 10-cu sinifdə oxuyanda əlindəki çəpər qarğısını iki dəfə başıma vurmuşdu. Mən günorta dərsdən evə qa­yıdanda kişi çəpər hörürdü. Dönüb mənə baxdı və dedi:



  • Burdan gəl görüm.

Getdim. Kişi qəflətən əlindəki uzun qarğını iki dəfə başıma vurub qışqırdı:

- Ə, indi də avara-uvaralara qoşulmusan?

- Əşi, nə avara? Avara kimdi? – deyib, qarğını tutdum (qarğı onsuz da sınmışdı).

- Bu səhər Fəqan müəllimdən soruşuram ki, Əlidən ağlın nə kəsir? Deyir ki, yaxşıdı, avara-uvara uşaqlara qoşulmasa lap yaxşı olajax. Kimə qoşulmusan, ə! İndi də belə evimi yıxmaq istiyirsiniz, hə ..ə?

Əlimi başımın dombalmış yerinə qoyub:


  • Əşi, müəllim sözgəlişi deyib. Avara nədi, zad nədi? – dil­ləndim.

  • Yaxşı , get. Müəllim sözgəlişi deməz. Demək nəsə var ki, deyir də. Eybi yoxdu, özüm məktəbə gedib ayırd eliyərəm.

Doğrudan da iki gündən sonra kişi gəldi məktəbə. Uşaqlar xəbər verdilər ki:

  • Əli, dədən gəlmişdi, getdi müəllimlər otağına.

İstədim sinifdən çıxıb öyrənim, dedilər:

  • Getmə, getdi. Sən nədən qorxursan? Əlaçı şagirdsən. Vay bizim halımıza. Yaxşı ki, dədəmiz məktəbə gəlmir.

…Bir dəfə dərsdən təzə qayıtmışdım. Anam evdə yox idi. Dedilər ki, dayım xəstələnib, ona dəyməyə gedib. Məndən 7-8 də­qiqə sonra Əhliman da gəldi. Onun darvaza qapısını aşıb içəri gir­məyindən bilindi ki, nəsə yerində deyil. Çünki, o, qapını adəti xilafına açıq qoydu. Və başını aşağı salıb fikirli-fikirli, ağır-ağır evə tərəf addımlayanda evin qabaq sağ küncü tərəfdə qoz kötü­yünün üstündə dəryaz ovxarlayan atam səsləndi:

- Ə, darvazanı bağla! Suluğ udmusan? Gijəllənə-gijəllənə yeriyirsən. Özün də burdan gəl görüm.

“Özün də burdan gəl görüm” deyəndə dalağım sancdı ki, kişi gədəni vuracaq. Xanım dedi:

- Tez düş aşağı, kişi Əhlimanı döyəjək.

Xanımı anam icazə alıb həmin gün dərsdən saxlamışdı ki, evi yola versin. Evi deyəndə, əslində kişini nəzərdə tuturdu. Bilirdi ki, kişi kür adamdı, arvad bir yana, ələlxüsus da öz qohumları tərəfə gedib gec qayıdanda evdə danışıq düşür.

Mən sürütmələrimi tapıb ayağıma alınca Bozdar özünü yetir­di Əhlimana. Əvvəl ayaqlarını, sonra da çantasını iyləyərək onun böyrünə düşüb gəldi düz kişi ustündə oturduğu kötüyün yanına.

Mən də gəlib çatdım. Əhliman mənə çəpəki baxıb başını aşa­ğı salanda dəqiq bildim ki, iş yaxşı deyil.

Kişi əlindəki dəryazı yaxındakı tut ağacına söykəyib döndü:



  • Ə, bala, səni döyüblər?

- Yox…

- Azarlamısan?

- Yox…

- Bəs niyə dəlicə yemiş qoyun kimi səyəllənə-səyəllənə gə­lir­sən?



- …

Birdən Bozdar üzünü evin arxa tərəfinə tutub iki ağız hürdü:



  • Ham, ham!

Kişi Bozdar hürən tərəfə döndü, Bozdar hürə-hürə evin ar­xasına tərəf irəlilədi. Atam da qeyri-ixtiyari dəryazı alıb onun da­lınca getdi. Deyəsən, həyətə özgə heyvan girmişdi. Vəziyyətdən is­tifadə eliyib Əhlimanı apardım içəri, özünə qalsaydı, kişi qayı­dana qədər duracaqdı kötüyün yanında.

Evdə soruşdum ki:



  • Noolub?

  • Fizika gündəliyə “4” yazdı.

  • Niyə? Öyrənməmişdin?

  • O biri uşaqlardan bugünkü dərsi soruşdu. Məni isə qal­dı­rıb keçən həftə keçdiyimiz dərsdən sual verdi.

  • Bilmədin?

  • Bilirdim. Qoydu ki, fikirləşib cavab verim? Ağzımı açma­mış dördü yazdı.

Dedim:

- Ə, onun eybi yoxdu, düzələr.

Xanım gəlib girdi Əhlimanın çənəsinin altına:


  • Əhliman, Bozdar qanıyın arasına girdi ha. Yoxsa kişi o gü­nü məni ağlatdığının hayfını sənnən çıxajeydı.

Əhliman Xanıma tərəf hikkəli baxsa da dillənmədi. Mən qıza təpindim:

  • A..az, dilini saxla, get çörək gətir. Zarafat vaxtıdı?- Sonra da soruşdum:

  • O biri uşaqlar hanı?

  • Elmanı arvad aparıb, Muğan da içəridə yatıb, üstünü də ört­müşəm.- Xanım son kəlməni elə fəxrlə dedi ki, guya çox bö­yük bir iş görmüşdü.

Bu zaman aşağıdan kişinin səsi gəldi:

  • Xanım, ay Xanım! Dolçanı doldur mənə ver, ciyərim yanır.

Xanım Əhlimana yemək qoymaqla məşğul olduğundan mən cəld dolçanı sərin su ilə doldurub düşdüm aşağı. Atam suyu bir­nəfəsə başına çəkib dolçanı mənə qaytardı. Sonra daş hasarın dibində yatmış Bozdara işarə ilə dedi:

  • Deyəsən, bu itin zayı çıxıb. Əvvəllər yalana hürməzdi.

Ürəyimdə fikirləşdim ki, əşi, bu günkü yalanına mükafat dü­şür, bizi qalmaqaldan qurtardı.

Bozdar qancıq it idi. Altı il öncə, Qızıl it öləndən sonra qa­pımız üç aya qədər itsiz qalmışdı. Kişi də yaxşı it soraqlaya-soraqlaya bütün üç kəndi vurmuşdu bir-birinə.

Bir gün axşam üstü, daha doğrusu, günbatan çağı kimsə hə­yətdən çağırdı:


  • Asdan, ay Asdan!

Kişi işdəydi. Anamla mən qapıya çıxdıq. Çağıran naxırçı Salam kişiydi. Əlində köhnə dermantin zənbil vardı.

Salam:


  • Bəyim bajı, kişi mənə küçük demişdi, onu gətirmişəm.- deyib, zənbili qoydu yerə.

Gözləri təzə açılmış körpə it küçüyü güclə, zığıldaya–zığıldaya zənbildən çıxdı. Uşaqlı-böyüklü hamımız yığıldıq küçüyün başı­na. Salam kişi çox dayanmadı:

  • Mən gedirəm –dedi,- işim var. Süddən-zaddan verin öl­mə­sin. Gecə də yerini isti eliyin.- və getdi.

Əhliman qaçıb mis kasada süd gətirib qoydu küçüyün qaba­ğı­na. Küçük südə məhəl qoymadı, üstəlik yıxıldı südün içinə və kasanı aşırıb tökdü.

Anam dedi:



  • O, süd içməyi nə qanır? Qoy görək əmzik tapıb içirdə bilirikmi?

Bir həftə küçüyə əmziklə süd əmizdirdikdən sonra, o, südü kasadan içməyi də öyrəndi. Küçüyün rəngi boz olduğundan onu “Bozdar” çağırırdıq.

1964-cü ilin o qıtlıqla yadda qalmış yazında Bozdarın artıq altı yaşı vardı və o, əməli-başlı bir it olmuşdu. Bozdarın özgə it­lər­dən fərqli bəzi cəhətləri vardı ki, bunu qonşular da bilirdilər və söz düşəndə deyirdilər ki, sizin bu Bozdar çox tərbiyəli və ağıllı itdi, hələ indiyəcən məhəllədə nə bir uşağı, nə də zənən xeylağını qorxutmayıb.

Qonşuların bildikləri elə bu idi. Biz isə daha çox bilirdik. Məsələn, bilirdik ki, Bozdar tamahkar deyil və itə uyuşmaz bir tərzdə gözütox heyvandı. Qapıda-bacada ağzı açıq qalmış qab-qacağa, əldən yerə qoyulmuş çörəyə heç vaxt yaxınlaşıb toxun­maz­dı.

Bir dəfə anam təndirdən küt getmiş çörək parçalarını Bozdarın qabağına atanda gördüm ki, it nəinki yaxın gəlmədi, hətta başını silkələyib döndü və uzaqlaşdı. Anamdan soruşdum ki:



  • İt xəstələnib, nədi? Yemir.

Çörəkləri yığışdıran arvad itə ötəri nəzər salıb:

  • Cəhənnəmə yeməsin. Onun da dərdini çəkmiyəjəm ki. – dedi.

  • Toxdu?

  • Tox hardan oldu, ajınnan ölür. Mənnən küsü saxlıyır ba­şına daş düşmüş.

Məni gülmək tutdu:

  • Ay arvad, küsü nədi? İt də küsü saxlıyar?

  • Saxlıyır də. Küsü nə təhər olar? Üç gündü nə versəm üzü­nə də baxmır.

Heyrətləndim:

  • Axı nə səbəbə? Sən, vallah, görəcək danışırsan!

  • Bizim elə hər işimiz görəcəkdi, itimiz də dəymədüşər çı­xıb.

Heyrətim bir qədər də artdı:

  • Sən Allah, əməlli-başdı de görüm bu nə söhbətdi?

  • Heç nə. Srağagün südü sağıb qoymuşdum bu stolun üstü­nə, - evin qabağındakı köhnə stolu göstərdi, - buzovu açıb bura­xandan sonra qayıdıb gördüm süd aşıb tökülüb yerə, it də durub yanında, baxır.

  • İti vurdun?

  • Vurub-eləmədim, eləcə təpindim ki, tfu sənin üzünə, ay qudurub getmiş, bunu niyə qərq elədin? Onnan bəri mənnən kü­süb, çağırıram da gəlmir.

Bilmədim arvadın sözünə inanım, ya yox. Getdim evdən bir parça çörək kəsdim və gizlincə özümü verdim evin arxasına.

Oradan:


  • Bozdar, Bozdar! – çağıran kimi it gəldi. Qoltuğumdan çö­rəyi çıxardıb uzatdım ona. İt çörəyi bir göz qırpımında uddu. Öz–özümə fikirləşdim ki, deyəsən anam düz deyir, it küsüb.

Axşam bunu atama da danışdım. Kişi güldü, dedi:

  • Heylə şey olmaz! Onda bu it kənddə bəzi adamlardan abır­rıdı ki.

Aradan üç gün də ötdü. Axşam tərəfi anam məni çağırdı ki, “gəl buzovu saxla, güjüm çatmır, mən inəyi sağım”.

Mən gedib buzovu buruntağlayıb kənara çəkərək saxladım, anam da inəyi sağıb südü ağzına cunadan süzgəc qoyulmuş bidona tökdü və qoydu həmin o köhnə stolun üstünə. Mən buzo­vun buruntağını açıb buraxmışdım ki, gördüm bizim ala pişik dal ayaqları üstə qalxıb və qabaq pəncələrini də bidonun ağzına uza­dıb onun üstünə çıxmaq istəyir. Qışqırdım:



  • A pişik!

Anam da artırmadan təpindi:

  • Ay pişik, rədd ol!

Pişik pəncələrini aralayıb qaçmaq istərkən caynağı cunaya ilişdi və bidonu aşırıb südü tökdü. Pişik qaçdı və Bozdar da cum­du onun dalınca.

Anam gəlib yıxılıb boşalmış bidonu düzəltdi və indi başa düşdü ki, Bozdar niyə küsü saxlıyırmış:



  • Deməli, o dəfə də südü bu diliyanmış tökübmüş, yazıq itin günahı yoxmuş!

Bununla da Bozdar barışdı. Hər şey sübuta yetəndən sonra küsü saxlamağın mənası yox idi!

Bozdarın bir xasiyyəti də vardı ki, onu az-az adam bilirdi. Məsələn, qonşu arvadlardan biri darvazadan:



  • Bəyim, Bəyim! – çağıranda arvad artırmadan deyirdi:

  • Gəl, burdayam, qorxma, it dəyməz.

Qonşu bir gözü itdə bir-iki addım atıb dayananda Bozdar qo­naq tərəfə baxmadan sakitcə durub gedirdi evin arxa tərəfinə. Qo­naq gəlib evə girəndən sonra qayıdardı qapıya. Qonaq düşüb ge­dəndə də it kənara çəkilər və ümumiyyətlə, qonaq tərəfə baxmazdı ki, qorxub eləyər.

Ev adamının yanında gəlmiş qonağa Bozdar heç vaxt hür­məz­di, hətta aradan il də keçsəydi, bir dəfə həyətə gəlmiş adamı tanıyardı. Amma qonşuluqda bir nəfər vardı ki, Bozdar onunla yola getmirdi.( Mən o adamın adını yazmıram, çünki hamını öz adıyla yazmışam). O adam da hər dəfə deyirdi:



  • Pah atonnan, bu it məni tanımadı ki, tanımadı də..ə. Bu­nun gözündə pərdə var, nədi?

Əslində isə Bozdar onu hamıdan yaxşı tanıyırdı. Biz də itin onu niyə xoşlamadığının səbəbini bilirdik. O adam oğru idi, heç kəsin həyətinə xoş məramla gəlmirdi. İki-üç dəfə toyuq-cücə, hin­duşka oğurluğuna görə milisə düşmüşdü. Bəlkə də Bozdar onu ge­cə bizim həyətə soxulan vaxtı görmüşdü, bunu bilmirdik, ancaq onu bilirdik ki, Bozdar adamların ürəyini oxuyur. Bəzən öz hə­yətimizdə futbol üstündə, ya başqa bir oyunda mübahisə düşəndə, iki qardaş deyişib bir-birinə qıcanda Bozdar gəlib girirdi aralığa və qabaq ayaqlarını qaldırıb qoyurdu böyüyün sinəsinə.

Bir il əvvəl, 63-cü ilin yazında Salam kişi bir gün bizə gəlib dedi:



  • İtim ölüb, Bozdarı verin aparım dağa, fermaya.

Atam soruşdu:

  • Ferma çoxdan dağdadı, iti nə təhər aparajaxsan?

  • Sabah Zakirin QAZ-53-üynən gedirik. Bardona salıb ma­şında aparajam.

Kişi istədi verməsin. Anam him elədi ki, “iki aylıqdı, ver get­sin. Sonra yüz il danışacaq ki, öz verdiyim küçüyü mənə qıyma­dılar.”

Atam dedi:



  • Apar, amma gözü açıq getsə qaçıb gələjək.

Salam kişi güldü:

  • Ay rəhmətliyin oğlu, 170 kilometr yolu heç mən gəlib çı­xa bilmirəm. Yüzbulaxdan bura it gələr?

Salam iti aparandan 18, ya 19 gün keçmişdi. Axşamtərəfi hə­yə­tə arıq, sısqa, tükləri acından saralmış bir it girdi. Anam dər­hal tanıdı:

  • Bıy, Bozdar gəlib!

Hamı çıxdı həyətə. Bu, doğrudan da Bozdar idi. Arıqlığından gözləri çuxura düşmüş, ortası ortasından keçirdi. Tez qabağına çö­rək, süd, su gətirdik. İt yeyib qarnını doyurduqdan sonra bir qə­dər özünə gəldi, durub burnunu bir –bir hamının ayağına sürtdü.

Aradan bir ay yarım ötmüşdü. Günorta Salam kişi bizə gəldi. O, un və duz aparmaq üçün yaylaqdan üç günlüyə qayıtmışdı.

Anam onun qabağına bir stəkan say qoyub, hal-əhval tutduq­dan sonra soruşdu:


  • Bizim Bozdar nejədi?

Salam kişi bir qədər duruxub, sonra təəssüf hissi ilə:

  • Bozdar tələf oldu, Bəyim bajı, - dedi.

  • Niyə?

  • Vallah bilmirəm. Onu maşınnan aparıb yaylağa çıxar­dan­nan sonra xəstələndi, ya nəydisə nə yemək verdiksə dilinə vur­madı. Gördüm ölür, üç gündən sonra açıb buraxdım. Axşama ki­mi obadan bir az aralıda, qayanın dibində yatıb qaldı. Ertəsi gün gördük yoxdu. Yəqin gedib hardasa ölüb.

Bu vaxt Bozdar qapıdan evə tərəf bir ağız hürdü. Bəlkə də elə bilirdi ki, Salam onu təzədən aparmağa gəlib.

Salam:


  • Təzə itiniz var? – deyə, soruşub artırmadan aşağı baxanda Bozdarı gördü.Kişi yerindən dik qalxdı:

  • Boy, bu nə işdi? İt burdadı ki!

Atam dilləndi:

  • Sənə dedimmi gözü açıq getsə qayıdıb gələjək?

  • Əşi, nə gözü açıx? Mən onu pambıq xaralına salıb, ma­şının kuzovuna qoyub, yaylaxda açıb çıxartmışam.Özü də burdan gejə çıxmışıq. Məəttəl qalmalı işdi. Bu yaşa gəlmişəm, belə şey görməmişəm.

Bozdar belə Bozdar idi.

Bütün bunlar hadasa başa düşülən idi. Lakin 1964-cü ilin o sərt mart ayında elə bir hadisə baş verdi ki, Bozdarın adı bu he­kayəyə düşməli oldu...

Günorta anam kişiyə dedi:


  • Axırıncı bişirimlik unu yoğurub bişirdim, cəmi altı çörək çıxdı. Sabaha nə un var, nə çörək.

Atam bir az fikrə gedib:

  • Onda mənim paltarımı ver, – dedi, – gedim Ağdama. Ya çö­rək alım, ya un tapım.

Arvad dedi:

  • Ağdamda var, deyirsən?

  • Day özgə hara gedəjəm?

Kişi geyinib pul götürdü və getdi Ağdama.

Axşam saat 10-a kimi gözlədik, kişi gəlib çıxmadı. Anam dedi:



  • Yəqin tapa bilmiyib, gecəni oçirə durub yazıq kişi. Çörək səhər-səhər satılıb qurtarır.

Səhər tezdən durub dərsə hazırlaşanda gördüm ki, artırmada alüminium qazanın üstündə üst-üstə qoyulmuş iki təndir çörəyi var. Tez anamı çağırıb durquzdum:

  • Kişi çörəyi bu soyuqda niyə çöldə qoyub yatıb?

Arvad cəld yerindən qalxdı:

  • Nə kişi? Nə çörək? Kişi nə vaxt gəlib? Gəlsəydi, indi məni çoxdan durquzmuşdu. Səs-küyü buraları götürmüşdü başına.

Anam geyinib çıxdı artırmaya. Çörəkləri görüb mat qaldı:

  • Bıy, bu nədi? – Çörəkləri yavaşca kənara çəkib qazana baxdı:

  • Heç bu tava da bizimki döyül. İçində də yarıdan çox lob­yalı aş var.

İstədim deyəm ki, bəlkə qonşu gətirib, qəflətən anam bir şey tapmış kimi sevincək dilləndi:

  • Sən ölmüyəsən bunu Bozdar gətirib!

Üçümüz də (artıq Əhliman da durub gəlmişdi) gözümüzü zil­lədik çörəklərə və qazana.

  • Yavaş, qoy görüm, - deyib, anam diqqətlə çörəklərə baxdı:

  • Hə, budu ey, itin dişdərinin yeri. Özü də ikisini birdən üst-üstə tutub dişində gətirib, diş yeri eyni tərəfdədi.

Dönüb Bozdara baxdıq. O, artırmadan aşağıda üzü evə tərəf uzanıb baxırdı.

Anam it dişinin izləri qaldığı yerləri kəsib atdı Bozdara. İt çörəyə tərəf baxıb başını təzədən qoydu qabaq ayaqlarının üstünə. Anam Bozdarın dilini hamıdan yaxşı bilirdi. Tez dilləndi:



  • Görürsən? Yemir. Demək istiyir ki, özüm üçün yox, uşaq­lara gətirmişəm.

Gülüb dedim:

  • Ay ana, sən də lap nağıl danışırsan.

  • Yox bala, nağıl-zad döyül. O, bilir ki, biz ondan iyrənirik, ona görə də inciyir. İndi bax, gör nə olajax, - deyib,- arvad çö­rə­yin birini götürüb qırağından kəsdi və itin gözünün qabağında ağ­zına qoyub yedi. Həmin dəqiqə Bozdar da yerindən qalxıb bayaq atılan tikələri götürüb yedi.

Təəccüb bizi bürümüşdü. İnanılası şey deyildi. Anam bizi tə­ləsitdi:

  • Gecikirsiz, tez olun, çörəyinizi yeyin, gedin.

Əhliman sualedici nəzərlə anama baxdı ki, “hansı çörəyi yeyək?”

  • Bala, bunu yox, evdə çörəyimiz var. Bu, qoy dursun. Nə aşı, nə də çörəyi itin gözü qabağında çölə tökmək olmaz. Yazıq buna zəhmət çəkib, inciyib küsər.

Dərsdən qayıdıb gələndə gördüm ki, artırmanın küncündə bir tay un var. Deməli, atam gəlib çıxmışdı. Anam artırmaya çıxıb de­di:

  • Dinməz, söyləməz çörəyinizi yeyin. Səs salmıyın, kişi ya­tıb.

Axşamtərəfi kişi yuxudan ayılıb məni çağırdı:

  • Al bu pulu, - bir dəmir manatlıq uzatdı, - get pavilyonnan üç siqaret al gətir.

Pulu alıb getdim. Pavilyon evimizdən xeyli aralıda, kəndin yuxarı başından axan kəhrizin üstündə idi.

Siqaretləri alıb çıxanda eşitdim ki, pavilyonun bufetçisi Sovet kiməsə deyir:



  • Əşi, lap mat-məəttəl qaldım. O, bəlkə də it döyüldü, ca­navarıydı.

Ayaq saxlayıb qulaq asdım:

  • Düzü, qarannığıydı, çox da yaxşı görə bilmədim. Gözü­mün qabağındaca aş qazanını adam kimi götürüb qaçdı.

O biri adam kim idisə, səsindən yaxşı tanımadım, içəridən da­nışırdı:

- Ə, bəs çörəkləri kim aparıb ey? Əlimnən qoyduğum üç çörəyin indi biri qalıb.

Sovet dedi:


  • Ə, bəlkə də çörəyi qarovulçu Allahverdi aparıb. Olsun evi ajıymış. Heç onu soruşmaq yaxşı döyül, ayıbdı.

Qayıdanda təəccüb və heyrət məni elə götürmüşdü ki, gözüm ayağımın altını görmürdü. Yaqub müəllimgilin evinin yanından ke­çəndə bir ayağım dolu su arxına düşdü, büdrüyüb yıxıldım ar­xın tirəsinə. Yaxşı ki, siqaretlər islanmadı...

1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə