Əli Aslanoğlu Yovşanlıq şərqiləri Bakı 2009 Redaktoru: Firuz Mustafa Əli Aslanoğlu. Yovşanlıq şərqiləri




Yüklə 1.67 Mb.
səhifə1/14
tarix16.04.2016
ölçüsü1.67 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


Əli Aslanoğlu

Yovşanlıq şərqiləri

Bakı 2009
Redaktoru: Firuz Mustafa

Əli Aslanoğlu. Yovşanlıq şərqiləri. Bakı, “MBM” nəşriyyatı, 2009, 368 səh.

Kitaba yazıçının eyni adlı romanı, povest və hekayələri, “Cəhənnəm məhkəməsi” pyesi daxil edilmişdir. Əsərlərin əsas qayəsini müasir insanın psixologiyası, həyata münasibəti, vətənpərvərlik və məhəbbət duyğularının bədii təsviri təşkil edir.

Roman

Yovşanlıq şərqiləri
Atamın əziz xatirəsinə

1. Ergidə

Qarqar çayının Ağdam və Ağcabədi rayonları arasındakı axa­rının hər iki sahili boş çöllükdür. Qarqar çayı ilə Ergi qobusu arasında boş sahədə, eləcə də şimala və cənuba doğru on kilo­metrlərlə uzanıb gedən çöllükdə qışda çoban yataqları, yayda isə ara-sıra suvarma suyu olan yerlərdə bostanlar olardı. Burada su­varma suyu dedikdə artezian quyuları başa düşülür. Qarqar və Ergi ildə bir-iki dəfə sel axan , yayda isə quruyan çay yataq­ları­dır. Qarqar qışda və yayda az-maz çay kimi axsa da, Ergi tam şə­kildə quruyan çaydır və onun yatağında ara-sıra bitmiş qamışlığa, yul­ğun, saksaul kollarına rast gəlinir. Bu yerlərin adamları (daha doğ­rusu buralara yaxın yaşayanlar) sözügedən ərazini “Ergi düzü” adlan­dırırlar ki, bu da əslində “Ergi səhrası” mənasına gəlir. Yay ayla­rın­da burada torpaq amansız şığıyan günəş şüalarından möhkəm qızır, kölgədə temperatur 40-42 dərəcə, gün altında isə 50 dərə­cə­yə çatır.

Yuxarı Qarabağda, xüsusən Şuşa şəhəri ətrafında şiddətli ya­ğışlar zamanı Qarqar və Ergi çayları daşır, sahil boyu əraziləri sel sularının gətirdiyi minerallarla zənginləşdirir. Ona görə də bu mün­bit və xam torpaqlar bostan əkinləri üçün çox yararlı və əlve­riş­lidir. Zəhmətdən qorxmayan, yandırıcı günəş şüasından çəkinmə­yən qoçaq kəndlilər yazın ortalarında bu ərazidə bostanlar əkib-becərir və məhsullarını bazarlara çıxarırlar. Burada bostan əkin­çi­liyi həm də ona görə əlverişlidir ki, kənddən - kəsəkdən uzaqdır, hər gördüyündən pay uman çinovniklər, bostan oğruları buralara gə­lib çıxmır.

1991-ci ilin yayında Ağcabədi, Ağdam və Xocavənd üçbuca­ğında yerləşən Ergi çölündə həyat öz axarı ilə davam edirdi. Hələ Yuxarı Qarabağ Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal olunmamışdı. Dağlıq Qarabağda separatçı ermənilərin ayrı-ayrı kənd­lərdə törətdiyi terror hadisələri tez-tez eşidilsə də, bu yerlərə atəş səsi gəlib çatmamışdı və kəndlilər adət üzrə öz bostançılığı ilə məşğul idilər.

Belə bir vaxtda, iyul ayının birinci ongünlüyündə Ergi qobu­sunun kənarı ilə bir dişi Qafqaz gürzəsi sürünürdü. Gürzə narahat idi. Yumurta qoymaq vaxtı çatmışdı və iki gün idi ki, bu qorxunc və öldürücü zəhərə malik ilan qarnındakı yükdən xilas olmaq üçün münasib yer axtarırdı. Bu, elə bir yer olmalı idi ki, yırtıcı quşların gözündən iraq, oğru kərtənkələlərin, kirpilərin və porsuqların diqqətindən kənar olsun və həm də sel gəlsə yuyub aparmasın. Kiçik bir təpəcikdə bitmiş yulğun kolunun altında bir köhnə, yarıuçuq siçovul yuvası tapsa da, bura gürzənin xoşuna gəlmədi. Əvvəla, yulğun kolu böyük idi, yayın cırhacırında ətraf­da kölgə axtaran yırtıcıların diqqətini çəkə bilərdi. İkincisi də, bu­ra sahilin uçurum yerinə çox yaxın idi və kiçik bir ləngərdən uçulub tökülə bilərdi. Gürzə buradan da aralandı və dərənin kəna­rına çıxıb üzüaşağı sürünməkdə davam etdi. Az keçməmiş daha uğurlu görünən bir yuva tapıldı. Bu, kiçik yulğun kolunun altında iri bir oyuq idi, olsun ki, əvvəllər ya tülkü, ya da porsuq yuvası imiş.

Gürzə xeyli ağırlaşmışdı və onsuz da daha çox gəzə bilməz­di. Üstəlik göydə tək-tək süzən qartallar onun özü üçün dəhşətli təhlükə idi. Gürzə haça dilini tələsik çıxara-çıxara oyuğa girdi. Bir az dayanıb təzədən bayıra çıxdı. Oyuğun dörd tərəfini dil çala-çala dolanıb yaxın ətrafda yad heyvan iyi olmadığına əmin olduqdan sonra yenidən yuvaya qayıtdı...

On altı yaşı təzəcə tamam olmuş Nazər özündən dörd yaş bö­yük olan qardaşı Çingizin əkdiyi bostana getmək üçün günləri sa­yır­dı. Dərslər bağlanan kimi Çingiz gəlib onu aparmalıydı. Bunun ekskursiya olmadığını yaxşı bilsə də, Nazər Ergiyə getməyi səbir­sizliklə gözləyirdi. O bilirdi ki, indi bostanda alaq vaxtıdır, iş baş­dan aşır. İmkan olsa, anası Gülbahar, özündən kiçik bacısı Sona və ondan da bir yaş kiçik olan on iki yaşlı qardaşı Yavər də gedib bir-iki gün bostan alağı çəkərdilər. Burada ən çətin iş soğan alağı idi. Ona görə ki, soğan göyərib üzə çıxanda alaq otları da onunla bərabər çıxır, bu gün çəkib atdığın çayır iki gündən sonra yenidən cücərirdi. Soğan tez-tez suvarıldığından alaq otları da tez göyərib bostanı bürüyürdü. Hardasa, üçüncü dəfə alaqdan təmizlənən so­ğan ləkləri bir qədər rahatlaşır, daha alaq bitkiləri soğanın inkişa­fına böyük zərər verə bilmirdi. İki hektar soğan əkinini alaqdan tə­mizləmək dildə asan gəlir, amma əsl həqiqətdə bu iş cəhənnəm əzabı qədər çətin və ağırdı.

Çingiz soğandan əlavə, onunla yanaşı üç hektara yaxın bir ərazidə qarpız da əkmişdi. Orada alaq vurmaq işi soğandakı qədər olmasa da, hər halda iş idi və məhsul əldə etmək üçün bu sahə də azı iki-üç dəfə alaqdan təmizlənməliydi.

İyun ayının son günlərinin birində Çingiz qəflətən evə gəldi. O, lafetçi Hidayətlə gəlmişdi. Deməli, kənddən bəzi şeyləri də aparmaq lazım idi.

Anası Gülbaharla ötəri görüşüb, özünəməxsus cəld bir tərzdə dedi:

-Tez olun, yığışın gedək, qayıtmalıyam.

Gülbahar arvad oğlunun səbirsizliyinə və təntikliyinə bələd olsa da, təəccübləndi:

- Ay bala, nə tez ? Noolub?

- Ay arvad, bostanı yiyəsiz qoya bilmərəm. İt-qurd, oğru-moğru çöllərdə doludu, bostanı yığıb apararlar, bircə saat vaxtım var, lafeti də ona görə tutmuşam.

Gülbahar lafetçi Hidayətin artırmada dayandığına indi fikir verdi:

-Bala, keç içəri, bir stəkan çay için, mən də görüm nə yır-yığış eliyirəm.

- Sağ ol, xala, çay içmirəm. Ancaq gün batmamış qayıdıb çatsaq daha yaxşı olar - deyə, Hidayət də işin tələsik olduğunu vurğuladı.

Gülbahar Sonanı çağırıb dedi:

- Qızım, uşaqlara çay süz, hindən beş-altı yumurta götür, tez qayğanaq elə, mən də öz işimi görüm.

Sona sapılcanı qaz pilətəsinin üstünə qoyub içinə bir qaşıq ərinmiş yağ atdı və torbanı götürüb cumdu hinə.

- Çingiz, nə götürüm, kimi aparırsan ? Kim gedir ?

- Səndən başqa hamını (əslində bu, hamı demək deyildi. Gülbaharın azyaşlı üç uşağı da vardı). İki gündən sonra Yavərlə Sonanı lafetnən göndərəcəm. Nazər mənim yanımda qalacaq.

Gülbahar arvad bu sözlə nə lazım olduğunun fərqinə vardı və Nazəri çağırıb yır-yığış etdiyi şeyləri lafetə atmağı tapşırdı.Bu, bir həftəlik çörək və yavanlıq, iki palaz, iki yorğan, iki adyal, döşəkağı, bir köhnə çadır və bir də Nazərin dəyişək paltarı idi.

- Ə, qoşalüləni də at lafetə! –deyə, Çingiz bir göz qırpımında boşaltdığı çay stəkanını nəlbəkiyə qoyub qalxdı.

- Patron varsa, götür! Yolda yadıma sal, Hindarxdan patron alaq.

Nazər qoşalüləni alıb baxdı ki, tüfəng doludu.

- Tüfəng doludu, iki patron da qatardadı,- dilləndi.

- Ə, yüz dəfə demişəm ki, qanmaz uşaq olan evdə tüfəngi dolu saxlamazlar. Onu boşalt, tax qatara, at maşına.

Əri Əflatun beş il əvvəl avtomobil qəzasına düşüb həlak olan­dan sonra Gülbahar arvad doqquz uşaqla qalmışdı. Ən böyüyün on səkkiz yaşı, ən kiçiyin isə bir yaşı vardı. İndi böyük oğlu İsrafil evlənmişdi və ayrılıb ev sahibi olmuşdu. Ondan yaş yarım kiçik olan qızı Səfurə də ərdə idi.Çingizdən bir yaş kiçik olan oğlu Azər isə əsgərlikdə idi, qurtarıb gəlməyinə az qalmışdı.

Gülbahar bu böyük ailəni saxlamaq, uşaqları böyütmək üçün çox əziyyətlər çəkmişdi və hələ də çəkirdi. Doğrudur, indi uşaq­ların yaşca böyük olanları işləyib pul qazana bilirdilər. Lakin bu qazanc ailənin bütün ehtiyacını ödəməkdən xeyli uzaq idi. Buna görə də uşaqlardan bir neçəsi səkkizinci sinfi bitirdikdən sonra məktəbə gedə bilməmişdi.

Hər yay Gülbaharın əri Əflatun Ergidə bostan əkirdi və in­safən yaxşı da qazanc götürürdü. Kişi öldükdən sonra onlar beş il bostan əkmədilər, daha doğrusu, əkə bilmədilər. Bu il Çingiz ilk dəfə idi ki, bostan əkmişdi və bu işinin üstündə əsim-əsim əsirdi. Əvvəla, ona görə ki, çoxları söyləmişdilər ki, Çingiz hələ uşaqdı, bu çətin işin öhdəsindən gələ bilməz, gecələr qorxar, bostanda tək qalmaz və s. və i.a. İkincisi də, Çingiz ailənin başçısı hesab olu­nurdu və gördüyü işdə uğursuzluğa düçar olmağı heç cür özünə sığışdıra bilməzdi.

Gülbaharın özünün kolxoz sahəsində beş hektar pambıq sa­hə­si də vardı və bu sahəni becərməkdə ayağı yer tutan bütün uşaq­­ları ona kömək edirdilər. Bir sözlə, bu ailədə körpədən bö­yüyə qədər hamı iş adamı idi və yorulmaq anlayışını çoxdan unutmuşdular.

Hidayətin lafeti bostan yerinə günün batabat vaxtında çatdı. Şeyləri yerə töküb bir tərəfdə cəm etdikdən sonra Hidayət lafet qoşqulu T-28 traktorunu sürüb getdi.

Çingiz gətirdikləri əşyaları yerbəyer etmək üçün bacısına lazımı tapşırıqlar verdi:

- Sona, sən buraları süpür, palazları sər, ocaq qala, çayniki qoy qaynasın.

Və özü də ona kömək etməyə başladı. Bu arada Nazərlə Yavər qaçaraq bostanı dolaşıb qayıtdılar.



  • Maşallah, soğan yaxşı bitiş verib.- deyə, Nazər sevincini gizlətmədi.

  • Amma alaq da çoxdu ha! - Yavər əlavə etdi.

  • Bəs nə bilmişdin? Yoxsa elə bilirdin mən burda kurort­da­yam? – Çingiz cavab verdi.

Həmin gecə yaxşı yatıb dincələn bircə Çingiz oldu. Qalan uşaqlar ilk dəfə çöldə gecələdiklərindən çox gec yuxuya getdilər. Onlar göydə ulduzları seyr etməkdən ləzzət ala-ala yerlərinə uzan­salar da, cırcıramaların aramsız səsindən, hərdənbir eşidilən tülkü vaqqıltısından tez-tez oyanırdılar.

Səhər tezdən, hələ gün çıxmamış Çingizin komandası eşi­dil­di:



  • Qalxın, bəsdi yatdınız! Bir azdan gün şığıyacaq. Durun işimizi vaxtında görək.

Birinci duran Sona oldu. Qız oyanıb yerindən qalxanda əv­vəl­cə karıxan kimi oldu. Yadından çıxmışdı ki, bura evləri deyil, çöldü. Sonra tez özünü ələ alıb Yavəri silkələdi:

- Tənbəl, dur, günortadı.

Yavər və Nazər də durdular. His basmış çaydan artıq cızıl­da­yırdı. Çingiz çaydanı çoxdan ocağın üstünə asıb altını qalamışdı.

Uşaqlar tələsik bir-birinin əllərinə su töküb yuyunduqdan sonra hərəyə bir stəkan şirin çayla pendir-çörək yeyib cumdular soğan sahəsinə.

İki günlük qızğın işdən sonra soğan sahəsi tamamilə alaq ot­la­rından təmizləndi və axşam üstü Hidayət lafetli traktorla gəlib Yavərlə Sonanı kəndə apardı. Bostanda Çingiz və Nazər qaldılar...
Adətən ilanlar yumurta qoyduqdan sonra həmin yerdən uzaq­laşırlar və demək olar ki, o əraziyə qayıtmırlar. Yumurtadan çı­xan körpə ilanlar gündüzlər siçan yuvalarında, siçovul oyuq­ları­nada, kolların altında gizlənir, gecələr isə ova çıxmaqla başlarını dolandırırlar. İlk əvvəl onların ovu xırda həşəratlardan, onların sür­fələrindən, bir qədər böyüdükdən sonra isə siçanlardan ibarət olur. Deyilənlərə görə, Qafqaz gürzələrinin zəhəri cütləşmə və yumurta qoyma ərəfəsində daha güclü olur. Bu zaman dişi gürzənin sanc­dığı adamın həyatını xilas etmək olduqca çətinləşir. Ona görə də çölçülük şəraitində işləyən kəndlilər iyun ayının axırlarından iyu­lun sonuna qədər ilanlardan qorunmağa və bu barədə ehtiyatlı ol­ma­ğa xüsusi fikir verirlər.

Həddən artıq ehtiyatlı olanlar qədim üsul hesab olunan si­cim­lə dövrələmədən də istifadə edirlər. Bu üsul ondan ibarətdir ki, çöl­də gecələyən adam özü ilə keçi qəzilindən hörülmüş qıl sicim götürür və gecə yatdığı yerin ətrafını bu iplə dövrələyir. Sicimin üstündən tikan kimi çıxan cod qəzil tükləri ilanlara toxunduqda onlar diksinib geri çəkilir və həmin dövrənin içərisinə girə bil­mir­lər. Bu dövrədən nəinki ilanlar və kərtənkələlər, heç əqrəblər də keçə bilmirlər.

İlan və əqrəbdən qorunmaq üçün bostançılar hava nə qədər is­ti olur olsun, ayaqlarına rezindən, yaxud brezentdən uzunboğaz çəkmə geyirlər.

Yumurta qoyub üstünü nazik torpaq qatı ilə örtdükdən sonra oyuqdan çıxıb gedən gürzə bir həftə idi ki, ov axtarırdı, ancaq əlinə heç nə keçmirdi. Nəhayət axşama yaxın o, bir siçovulun izi­nə düşdü, haça dili ilə siçovulun iyini tam şəkildə yəqinləşdirdik­dən sonra onu izləməyə başladı. Deyəsən, siçovul da bunu hiss etmişdi və cəld qaçıb öz oyuğuna girdi. Gürzə oyuğu görsə də ora girməkdən vaz keçdi. Təcrübədən bilirdi ki, siçovulların bir neçə ehtiyat çıxışı olur. Əgər gürzə yuvaya soxulsa, o, ehtiyat çıxışdan qaçıb gedəcək və ilan yol tapıb çıxana qədər təhlükəsiz məsafəyə qədər uzaqlaşacaq. Ona görə də gürzə giriş yolunun yaxınlığında bir yovşan kolunun altında gizlənib gözləməyə başladı. Yarım saat­dan sonra siçovul burnunu deşikdən çıxarıb havanı imsədi, de­yəsən sakitlik idi. O, bədənini yarıya qədər deşikdən çıxardı. İki-üç saniyəyə dınşıyıb tamamilə yuvadan çıxdı, dal ayaqları üstə qal­xıb bir qədər uzaqlara boylanmaq istədi. Siçovul başını qaldırar–qaldırmaz qəflətən belinə sancılan tikanın ağrısından fəryad qo­pa­rıb irəli atıldı.

Artıq iş işdən keçmişdi. Siçovul sürətlə hissiya­tını itirirdi. Bircə onu hiss edirdi ki, hansısa bir dar oyuğa pərçim olur və nəfəs ala bilmir.

Gürzə siçovulu tamamilə udub qurtardıqdan sonra çay yata­ğı­nın kənarında bitmiş bir yulğun ağacının gövdəsinə dolanıb bir neçə dəfə möhkəm sıxılmaqla qarnında yumurulanıb qalmış ovu əziş­dirib yastıladı və bununla da xeyli rahatlaşdı. Sonra tənbəl-tən­bəl gövdədən açılıb düşdü və qıvrılıb yatdı.

Gürzə səhər günəşinin şüaları üstünə düşəndə oyandı. Bir ne­çə dəfə dilini çıxarıb ətrafı yoxladı, yad bir şey yox idi. İndi hiss etdi ki, əhval-ruhiyyəsi çox yüksəkdir və heç bir qayğı çəkmədən adi gəzintiyə də çıxa bilər, uzanıb dincələ də. Ancaq çox keçmə­dən o, susuzluq hiss etdi və su içmək üçün çay yatağının içərisinə sürünmək qərarına gəldi. Yulğun ağacının altından azacıq uzaq­laş­mışdı ki, gürzənin əhvalı pozuldu. O, özünün qoyduğu yumur­ta­ların iyini havada tutdu. Əslində yumurtaların iyi gəlməməli idi və bala çıxmağına da hələ xeyli vardı. Demək nəsə baş vermişdi. Yumurta qoyduğu yer çox da uzaqda deyildi və gürzə qərara gəl­di ki, yolunu oradan salsın.

Oyuğun girişinə yaxınlaşanda yumurtaların ətrafa dağılmış qabıqlarını gördü. İlan qəzəbdən fısıldadı, quyruğu üstə qalxıb ba­şını o yan-bu yana çevirə-çevirə tez-tez haça dilini havada oy­nat­maqla sanki nə baş verdiyini, yuvanı və yumurtaları kimin bu hala saldığını öyrənmək istəyirdi. Sonra o, yuvadan uzaqlaşan izi gördü və dil çala-çala həmin izin istiqamətində sürünməyə baş­ladı. İndi gürzə olduqca qəzəbli idi, kirpi və ya porsuq olsa belə, mü­barizəyə girişərdi, baxmayaraq ki, həm kirpiyə, həm də por­su­ğa qalib gəlmək onun üçün çətin idi. Bu həyasız və təhlükəli düş­mənləri yalnız qəflətən sancmaq olardı. Gürzə izin kimə aid ol­duğunu bilməsə də, iz üzrə heyvanın iyini müəyyən etmişdi və bu iy istiqamətində də irəliləyirdi...


Çingizgilin bostanı Ergi qobusunun kənarına yaxın idi. On­lara ən yaxın bostanla aralarında bir kilometrə qədər məsafə var­dı. Bu, lafetçi Hidayətgilin bostanı idi. Ondan da o tərəfə, daha beş-altı yüz metr məsafədə Çingizgilin kirvəsi Abbasın bostanı idi. Bostanlardan xeyli aralıda, təxminən 5 kilometrlik bir məsa­fədə avşar fermasının yatağı vardı.

Bir neçə il bundan əvvəl, daha doğrusu, Qarabağ çaxnaşması başlamamışdan, yayda bütün fermalar kimi, bu ferma da yaylağa köçürdü. İndi vəziyyət pis idi, ermənilər yolu kəsmişdilər və bü­tün fermalar da öz qışlaq yerlərindən tərpənə bilmirdilər. Bu, hey­vanların–mal-qaranın, davarın qızdırmasına, istiyə düşməsinə sə­­bəb olmaqla kənd təsərrüfatına xeyli ziyan vursa da, başqa bir çıxış yolu yox idi.

Nadinc və hiyləgər avşar çobanları yayda mal-qaranı qarın doyunca otara bilmədikdə bəzən gecələr açıb qonşu bostanlara tə­rəf ötürürdülər və özləri də arxada gizlənib güdürdülər. Bostan sahibi bostana doluşmuş heyvanları görüb hay-küy saldıqda giz­lən­dikləri yerdən çıxıb heyfslənə-heyfslənə yaxınlaşaraq üzr is­təyir, and-aman edirdilər ki, mal-qara özbaşına açılıb gəlib və on­lar da duyuq düşən kimi qaçıb ardınca gəliblər. Belə-belə işlər üs­tündə çobanlarla bostançılar arasında tez-tez davalar düşürdü.

Bostan otarmaqda, qarpız oğurluğunda və bostançılarla tez-tez dava salmaqda Bəşir adlı birisi buralarda ad çıxarmışdı. Köh­nə bostançılar təzə bostan əkənlərə xeyir-dua verdikdən sonra əla­və edərdilər:



  • Bəşirdən qoruya bilsən yaxşı olar, zəhmətin yerdə qalmaz.

“Bəşir kimdi?”- sualının cavabında :

  • Var burda Allah bəlasını verməli olan birisi, bostanların qə­ni­mi. Heç tanımasan yaxşıdı, - deyib aralanırdılar.

Bəşirdən zəhlələri getdiyi üçün ağızlarını açıb onun barəsin­də çox danışmaq istəmirdilər. Həmin o Bəşir buradakı bostançı­la­rın demək olar ki, yarısı ilə dalaşıb polisə düşmüşdü və hər dəfə də rüşvət verib sudan quru çıxmışdı. Ağzı var tutan deyirdi ki, Bəşirə öhdə yoxdu, onunku qalıb Allaha.

Amma Bəşirə öhdə oldu...

Ergi çölündə faraş bostan əkənlərin məhsulu avqustun əvvə­lin­də, bir qədər gecikənlərinki isə sonunda yetişirdi. Sentyabrın birinci ongünlüyündə buralarda bostanlar uralanıb sovulurdu və əl-ayaq çəkilirdi.

Avqustun birinci həftəsində Çingizin bostanında qarpız təzə-təzə dəyirdi. İnsafən Çingiz və Nazər böyük əziyyət bahasına olsa da hamıdan yaxşı bostan yetişdirmişdilər. Kənardan baxanda qar­pız qarpıza söykənmiş kimi görünürdü.

Çingizlə Nazər bostanı axırıncı dəfə suvarıb qurtarmışdılar. Axşamtərəfi Nazər qardaşına dedi:


  • Çingiz, hamı çardax tikib bizdən başqa. Gəl biz də çarda­ğı­mızı dikəldək. Material da var. ( Bir həftə ondan qabaq Hidayət kənddən bir neçə dirək, tir və dörd-beş taxta gətirmişdi).

  • Ə, çardağı neynirik? Beş-on günə buralar sovulacaq.

  • Elə ona görə deyirəm də. Əsas bu axırıncı günlərdi. Kənar­dan baxan elə bilər ki, buralar sahibsiz, yiyəsizdi. Həm də dərilən qarpızları çardağın kölgəsinə yığsaq yaxşı olmazmı?

Həmişə kiçik qardaşının sözünə o qədər də məhəl qoymayan böyük qardaşı bu dəfə necə oldusa onunla razılaşdı:

  • Ə, bəlkə də düz deyirsən. Sən get qobudan bir şələ qamış yığ gətir, mən də dirəkləri basdırım. Bundan sonra buraları bir saat da yiyəsiz qoymaq olmaz.

İki saatdan sonra çardaq hazır idi. Çingiz qamışı çardağın üstünə döşəyib yerə tullandı. Tələsik işlədiyindən bərk tərləmişdi. Səhəngi əyib dəmir dolçanı artezian suyu ilə doldurub başına çəkdi.

  • Nazər, axşama xeyli var, sən get kəndə, çim, əyin-başını də­yiş, mən də gedim kirvəgildə baş- gözümü yaxalayım. Sabah səhər-səhər Yavəri də götürüb qayıdarsan.

  • Yaxşı, sən də tez get yuyun . Mən də buraları sahmana sa­lıb gedərəm kəndə.

Çingiz tələsik çıxıb getdi Abbasgilə. Abbas o biri bostançı­la­ra nisbətən daha rahat vəziyyətdə idi. Arvadı, on altı yaşlı qızı və ondan iki yaş böyük oğlu yanında idi. O, yuyunmaq üçün dirək­lərin üstündə iri dəmir çən qoymuşdu və səhər-səhər çənə iyirmi vedrə su dolduranda axşama qədər hamam suyundan da artıq dərəcədə qızırdı. Buna görə də Çingiz hər iki-üç gündən bir gedib onlarda yuyunurdu.

Ergidən kəndə 14 kilometrə qədər yol vardı. Nazər piyada getsəydi, iki saat yarıma ancaq kəndə çatardı. O, çardağın yan-yörəsində tökülüb qalmış qamışı, artıq qalmış ağac-uğacı yığışdı­randan sonra hiss etdi ki, bərk yorulub. Bu vəziyyətdə kəndə get­sə də ölü kimi düşüb yatacaq, heç çimə də bilməyəcək. Fikirləşdi ki, axşam yatım qalım çardaxda. Səhər tezdən kəndə gedib günor­ta­dan sonra qayıdaram. Köhnə palazın birini çardağa qaldırıb qa­mışın üstünə sərdi. Düşüb bir mütəkkə də götürüb yenidən qalxdı çardağın üstünə və uzanıb başını mütəkkəyə qoyanda ona elə gəl­di ki, onu döyüb bura yıxıblar və tərpənməyə halı qalmayıb.


2. Oğru
Gecə yarıdan keçmiş Nazər hənirtiyə oyandı. Əvvəlcə elə bildi ki, Çingiz qayıdıb. Sonra fikirləşdi ki, əgər qayıtmış olsaydı mütləq gəlib çardağa çıxardı. Bir qədər dinşədikdən sonra yəqin etdi ki, bostanda xışıltı var, amma nə qədər gözlərini zilləyib bax­dısa da bir şey görə bilmədi. O, ehmalca sürüşüb çardaqdan düş­dü və yerə uzanıb bostana tərəf baxdıqda gördü ki, düz bos­tanın ortasında ata oxşar bir qaraltı var.

Nazər qoşalüləni də götürüb arxın içi ilə sürünə-sürünə qaral­tıya yaxınlaşdı və hər şeyi açıq gördü. Bostanın ortasında doğ­ru­dan da at dayanmışdı. Onun yanında isə bir nəfər kişi iri qarpız­ları çırtma ilə vurur, sonra da üzüb, gətirib yerə sərdiyi palazın üstünə yığırdı.

Nazər əvvəlcə istədi qoşalüləni işə salıb oğrunu qovsun, son­ra nədənsə fikrindən keçirtdi ki, onu tuta bilsə, daha yaxşı olar. An­caq oğrunu tutmaq çətin və təhlükəli iş idi. Birdən ağlına gəldi ki, onun atını minib qaça bilsə, elə oğrunu tutmaq kimi bir şeydi, onsuz da səhər açılanda atına görə oğrunu hamı tanıyacaq.

Nazər arxın içi ilə sürünüb oğrunun o biri tərəfinə keçdi. Yavаş-yavaş irəliləyib qəflətən atın yüyənindən tutmağı ilə oğru­nun da onun üstünə atılmağı bir oldu. Yüyən Nazərin qoluna keçmişdi və o, istəsə də yüyəni buraxa bilməzdi. O biri tərəfdən oğru onun üzü­nə, başına, bədəninin hər yerinə yumruqlayır, yüyəni alıb qaç­ma­ğa çalışırdı. Nazərin ağzı-burnu qanasa da, nə tüfəngi, nə də yüyəni əldən buraxırdı. Birdən necə oldusa, oğrunun ayağı büd­rə­di, bundan istifadə edən Nazər tüfəngin qundağı ilə onun sifətinə zərbə endirdi. Oğru səndələyib iki addım geri çəkildi. Elə bu bəs oldu. Nazər qoşalülənin bir gözünü onun ayağının altına boşaldıb qışqırdı:



  • Köpəy oğlu, tərpənmə sinəni odduyajam.

  • Əyə, məni öldürəjsən qarpızdan ötrü?

  • Əllər yuxarı, vurdum! – deyə, Nazər var gücü ilə bağırıb tü­fəngin lüləsini büdrəyəndə arxası bəri düşmüş oğrunun kürəyinə söykədi.

Oğru vəziyyətin ciddi olduğunu anlayıb əllərini qaldırdı.

Oğru təcrübəli idi, qarşısındakının cavan uşaq olduğunu, gülləni havaya yox, onun ayağına atdığını nəzərə alıb, bu uşağın doğrudan da öz canının qorxusundan onu güllə ilə vuracağından ehtiyatlandı.

Oğru arxası Nazərə tərəf, kürəyi qoşalüləyə dirənmiş halda, əlləri yuxarı dayanmışdı. At da Nazərin yedəyində idi.


  • Əyə, gözüü yeyim, oğul, beş-altı qarpız nədi ki, ondan ötrü bu pəstahanı çıxarırsan? – oğru şirin dilini işə saldı.

  • Kəs səsini! İrəli yeri! Başını çevirsən, əllərini aşağı salsan səni vurajam, - deyib, Nazər tüfəngi ayağa verdi.

Oğru irəlilədi. Çardağın yanına gələndən sonra Nazər əmr ver­di:

  • Arxanı söykə çardağın dirəyinə, əllərini dala apar, tut di­rək­dən.

  • Ay bala..., – oğru dillənmək istəsə də xeyri olmadı. Nazər qış­qırdı:

  • Ə, demirəm səni vurajam? Dediyimi elə!

Oğru naəlac qalıb arxasındakı dirəyi ikiəlli tutdu. Nazər tü­fən­gi onun kürəyindən aralamadan öz şalvarının qayışını bir əli ilə çəkib çıxartdı və ondan ilmək düzəldib oğrunun əllərini dirə­yin arxasında çarpazlayaraq möhkəmcə bağladı.

İndi bir qədər arxayınlaşmaq olardı. Oğru çapalayıb əllərini açana kimi o, tüfəngi yenidən doldurub ata bilərdi. Ancaq Nazər ehtiyatı əldən buraxan deyildi. Yerdən uzun kəndiri götürüb qış­qırdı:



  • Ayaqlarını da dirəyə yaxın qoy!

Oğru ayaqlarını dirəyin dibinə yaxınlaşdırdı. Nazər kəndirin bir ucu ilə onun ayaqlarını da möhkəm surətdə dirəyə bağladıq­dan sonra, o biri ucu ilə yenidən qollarını da ikiqat sarıyıb dirəyə bağladı. Artıq onun həyəcanı keçmişdi və üstündən yük götürül­müş kimi özünü yüngül hiss edirdi. Əl fanarını yandırıb onun işı­ğında oğrunun sifətinə baxdı. Bu, 40-42 yaşlarında, ortaboy, dolu bədənli bir kişi idi.

Nazər fanarı söndürüb oğrunun atına mindi ki, çapıb kirvə­gildə gecələmiş qardaşına xəbər versin. Elə iyirmi- otuz addım uzaqlaşmışdı ki, yadına bir şey düşdü – oğrunun ağzı açıq idi, qış­qırıb köməyə adam çağıra bilərdi. Cəld qayıdıb atdan düşdü və çardaqdakı odeyalın kənarından bir şıvrım cırıb oğrunun ağzını da bir neçə qat sarıyıb bağladı. Yalnız bundan sonra atın belinə sıçrayıb dördnala çapdı.



Nazərin qışqırtısına Abbasın bütün ailəsi yuxudan ayıldı. İlk əvvəl çardaxda yatan Abbas:

  • Ə, kimsən? Nə haydı? – deyib, cəld şalvarını əyninə çəkə­rək çardaxdan düşdü. Onun ardınca qardaşı Nazər də çardaxdan tullandı aşağı və o saat da qardaşını tanıdı:

  • Nazər, sənsən? Gecənin bu vaxtı hardan gəlirsən? Kənddə nəsə baş verib?

  • Kənddən gəlmirəm, bostandan gəlirəm. Tez olun gedək, oğru tutmuşam.

  • Ə, boş-boş danışma, oğru nədi? De görüm kim ölüb?- Çingiz qardaşına acıqlandı.

  • Vallah heç kim ölməyib. Özüm də kəndə getməmişəm, çar­daxda yatmışdım.

  • Ə, Çingiz, bu körpə uşağı çölün düzündə gecə tək qalmağa niyə qoyursan? Uşaq yəqin qorxub, – deyə, Abbas atlıya yaxın­laşdı:

  • Bala, atdan düş, bir qurtum su iç, toxta görək nə olub.

  • Abbas dayı, allah haqqı, oğrunu tutub sarımışam çardağın dirəyinə. Bu da onun atıdı.

Çingiz indi fərqinə vardı ki, qardaşı tanımadığı atla gəlib.

  • Geri otur görüm, -deyib, sıçradı atın belinə. Sonra Abbasa tərəf:

  • Deyəsən, sayıqlamır,- dedi,- gedək görək nə məsələdi.

Abbas:

  • Gedin, mən də atı minib gəlirəm.

Çingiz bostan çardağına çatıb atdan düşdü və gördüyü mən­zərəyə mat qaldı. Bir yekəpər kişi dik ayaq üstə dirəyə sarınmışdı. Onun ağzı da sarıqlı idi və güclə nəfəs alırdı.

  • Ə, sən bu yazığı öldürmüsən ki, – deyib, Çingiz oğrunun ağ­­zından şıvrımı aça-aça əlavə etdi:

  • Fanarı bura gətir, görüm bu quldur kimdi.

Fanarı gətirənə kimi Abbas da özünü yetirdi. Atdan düşüb oğur­ya yaxınlaşdı və dərhal onu tanıdı:

  • Ə, Bəşir, bu nə haldı? Utanmırsan? Ağsaqqal oldun, yenə də axmaq əməllərindən əl çəkmirsən, ayıb deyilmi?

Bəşir başını qaldırıb nəsə demək istəyirdi ki, fanarın işığında Çingiz qardaşının ağız-burnunun, sinə aşağı üst paltarının qana bu­laşmış olduğunu gördü.

  • Ədə, səni vurub bu oğraş? Bəs bayaqdan niyə demirsən?

Bəşirin üzündə Çingizin yumruğu elə partladı ki, Abbas elə bildi çardağın dirəyi sındı. Atılıb Çingizi qucaqladı:

  • Vurma, Çingiz, vurma. Bir qələtdi eliyib. Öldürüb düş­mən­çilik törətmə.

Abbas kirvəsi uşaqlarının həm qorxmaz, həm də əldən isti ol­duqlarına yaxşı bələd idi. Bilirdi ki, araya girməsə Çingiz Bəşirin meyidini salar, heç uf da deməz. Yumruq elə tutmuşdu ki, Bəşirin iki qabaq dişi düşmüş, ağzından qan axırdı.

  • Abbas dayı, belə itsifət oğruları biryolluq öldürmək lazım­dı ki, millətin canı qurtarsın. Onsuz da onu sağ buraxmaram ki, sabah üstümə yığma gətirsin.

  • Oğul, səbrini bas, dərə var, divan var, hökumət var. Bunun başına elə ağıl qoyarlar ki, bir də belə qələtdəri eləməz.

Bəşir ağzının qanını tüpürüb səsini çıxartdı:

  • Əyə, beş qotur qarpızdan ötrü məni hökumət əlinə, polisə vermək istəyirsiniz? Nə qədər zərər dəyibsə hamısını ödüyəjəm.

  • Sənin ödənişin başına dəysin! – Çingiz onun üstünə bozar­dı- Sənin kimilərin əl-ayağını kəsib şikəst eləmək lazımdı ki, heç xarabandan bayıra çıxa bilməyəsən. Sonra üzünü Nazərə tutub:

  • Sən də ağız-burnunu yu, əynini dəyiş, atı min çap Hüseynə xəbər ver- dedi, - gəlsin, görək neyniyirik bu əclafı, artıq səhər açılır.

  • Hansı Hüseynə?

  • Bizim Hüseyni deyirəm də, batalyona. Ergi yuxarı atı sür, hərbi hissə qabağına çıxacaq.

Nazər başa düşdü ki, söhbət böyük qardaşı İsrafilin qaynı, ba­talyon komandiri, mayor Hüseynov Hüseyndən gedir.

İki dəqiqədən sonra o, oğrunun atını qobu yuxarı çapırdı.

Dağlıq Qarabağda erməni separatçılarının baş qaldırması nə­ti­cə­sində vəziyyətin kəskinləşməsi ilə əlaqədar olaraq Ergi dü­zün­də yerləşən islah-əmək koloniyası başqa yerə köçürülmüş və binalar hərbi nazirliyin ixtiyarına verilmişdi. İndi orada hərbi ba­talyon yerləşirdi. Batalyon komandiri Gülbaharın gəlini Mənzu­rə­nin qardaşı idi. İsrafilin özü o qədər də istiqanlı olmasa da, arvad qohumları tərəfdən bəxti gətirmişdi. Yaxşı xasiyyətli, oxuyub təh­sil almış, ən əsası isə qohumcanlı qayınları vardı. Gülbaharın uşaqları bərkə düşəndə onların üstünə gedirdilər və həmişə də la­zı­mi köməyi alırdılar.

Hərbi hissə bostandan 7-8 km. məsafədə idi. Nazərin Hüseyni tapması heç on beş dəqiqə çəkmədi. Hüseyn əhvalatı dinləyəndən sonra:



  • Sən qayıt get, - dedi,- yarım saata gəlirəm.

Nazər atın başını döndərəndə əlavə etdi:

Artıq işıqlaşmışdı. Saat altı radələri idi. Bostana iki maşın de­mək olar ki, eyni vaxtda çatdı. Bunlardan biri batalyonun UAZ-ı idi ki, sürücünün yanında mayor Hüseynov, arxada isə üç nəfər əli avtomatlı əsgər oturmuşdu. Digər maşın köhnə, palçığa bu­laş­mış “Niva” idi. Bu maşında iki nəfər vardı. Görünür, Bəşirin oba­sından idilər və onun gec gəldiyindən şübhələnib dalınca gəlmiş­dilər.

“Niva”dan düşənlərdən biri ağzını açıb hay-küy salmaq istədi:



  • Əyə, noolub burda? Bu kişini kim bura sarıyıb?

O biri yoldaşı əli ilə onun böyrünü dümsükləyib UAZ-dan düşən mayoru və əli avtomatlı əsgərləri göstərərək gözağartması verdi və pıçıldadı:

- Səbr elə, vəziyyət ayrı cürdü.

Avtomatlı əsgərlər üç tərəfdən çardağı və buradakı adamları dövrəyə alıb durdular. Mayor Hüseynov ehmal addımlarla çarda­ğa sarınmış Bəşirə yaxınlaşıb diqqətlə onun gözlərinin içinə bax­dı. Bəşir başını aşağı salanda dilləndi:


  • Ə, oğru Bəşir deyilən o gecə canavarı sənsən? Yaman yer­də axşamlamısan. İndi səni elə quzuya döndərəcəm ki, ömrünün axırına qədər nəinki bütün gecələri, hətta gündüzləri də yatacaq­san. Sonra başını döndərib Cingizə müraciətlə:

  • Hə, şahidlər kimdi? Gəlin aktlaşdırıb aparaq polis şöbəsi­nə, – dedi və sürücüsünü çağırdı:

  • Həsənov, maşından kağız-qələm gətir, yaz.

Həsənov maşına tərəf gedəndə “Niva”da gəlmiş adamlardan biri mayorun qarşısına gəlib diz çökdü. Bu, elə Bəşir yaşda, bəlkə də ondan bir-iki yaş böyük bir kişi idi:

  • Yoldaş mayor, qurbanın olum, gözüyün qadasın alım, belə eləmə, polisə düşsə onun evi yıxılajax. Balalarına yazığın gəlsin, bir çətən külfəti var. Bir qələtdi eliyib. Allah şeytana lənət eləsin.

Hüseynov yarı kinayəli, yarı qəzəbli nəzərlərlə diz çökmüş kişini süzüb:

  • Nə dedin? Allahı və şeytanı vaxtında yada salmaq lazım idi, iş- işdən keçəndən sonra yox! –dedi, və kişinin çiynindən yün­gülcə itələyərək əlavə etdi:

  • A kişi, dur kənara çəkil, işimizə mane olma.

Kişi radikuliti tutmuş adamlar kimi ehtiyatla qalxıb, beli qa­bağa əyilmiş vəziyyətdə iki addım dala çəkildi.

  • Bunun nəyisən? Adın nədi?

  • Dayısıyam bu boynu qırılmışın, bajoğlumdu. Adım da Museyib­di.

Mayor Hüseynov ağaca sarınmış oğrunu və onun yalvarıb-yaxaran dayısını bir daha həqarətli baxışlarla süzdükdən sonra üzünü sualedici bir nəzərlə kirvə Abbasa tərəf döndərdi. Hər hal­da Abbas ahıl kişiydi və buraların adət-ənənələrinə daha yaxşı bə­ləd idi.

Ani sükutdan sonra Abbas dilləndi:



  • Yoldaş mayor, düzdü, Bəşir çox pis iş tutub, yəqin ki, indi özü də peşmandı, amma mənə elə gəlir ki, cəzanı özünüz versəniz daha yaxşıdı. Nə get-gəl olar, nə də süründürməçilik. Hər iki tərəf də (başını əvvəl Çingizə, sonra oğruya tərəf döndərdi) məncə, bun­dan razı qalar.

Çingiz istədi ağzını açıb nəsə desin, kirvə əyilib onun qula­ğına pıçıldadı:

  • Səs salma, sonra səni başa salaram.

  • A kişi, mən hakim deyiləm ki, cəza kəsəm, kiməsə hökm oxuyam. Bu işin öz adamları var. Zəhmət çəkər məhkəmədə ca­vab verər, - deyib, Hüseynov bir qədər duruxdu. Bu vaxt Museyib bir addım qabağa atıb dilləndi:

  • Ay sənin gözüvü yeyim, ay qardaş, burda çətin nə var ki. Dəyən zərər göz qabağında, adamlar burda, biz burda, nə əmr etsəniz, biz sizə tabe.

Hüseynov Nazərdən soruşdu:

  • Çoxmu zərər vurub bostana?

Nazər bir an duruxdu. Hüseynov əlavə etdi:

Nazər cavab verdi:

  • Bostanda bostanlıq qoymayıb ki. Hamısını yolub töküb, tağ­ları əzib. Bir söznən, orda bostan yoxdu.

Museyib yenə özünü qabağa verdi:

  • Bala, neynək, yoxdu, yoxdu dəə. Hesabla, malnan, pulnan ödəşdirək, getsin, dünyanın axırı döyül ki. Sən cavansan, bəlkə də birinci dəfədi deyə sənə çöçün gəlir. Amma biz neçə-neçə belə cəhliləri yoluna qoymuşuq. Dünyada bir ölümə çarə yoxdu.

Mayor Hüseynov birdən hiss etdi ki, ağaca sarınmış oğrunun ayaq üstə dayanmağa taqəti yoxdu.

  • Açın bunu dirəkdən- dedi, - onsuz da qaça bilməz.

Nazər oğrunun əl-ayağını elə dolaşıq sarıyıb bağlamışdı ki, açınca xeyli vaxt keçdi. Əlləri, ayaqları açılan Bəşir elə həmin di­rəyin dibində oturub bir əli ilə ağzını tutdu. Bəlkə də nəzərə çat­dırmaq istəyirdi ki, onun özünü də döyüblər.

Hüseynov hər iki tərəfi ani nəzərdən keçirdikdən sonra dedi:



  • Mənim vaxtım yoxdu. Razılaşın, protokollaşdıraq, qurtaraq.

Museyib:

  • Yoldaş mayor, day rəsmiyyət nəyə lazım? Razılaşma olan­dan sonra kağız-kuğuza ehtiyac varmı?

  • Var, əlbəttə var!- danışan Çingiz idi, – sizə hamı bələddi. Bir–iki dana verib, sonra hay salarsan ki, mal-qaramı oğurla­yıb­lar. Gəlib məni şərriyərsən.

  • Ay bala, səninki olmadı. Heç elə şey olar? – Museyib eti­raz etdi.

Birdən Hüseynov “Niva”da gələn ikinci adama tərəf dönüb soruşdu:

  • Sən kimsən? Adın nədi? Heç dillənmirsən. Bu kişinin qo­hu­musan?- oğrunu göstərdi.

  • Hım... –kişinin boğazı çeçədi, - qonşuyuq. Adım Yaqubdu.

  • Qohum deyilsiz? Yalan danışma ha, qohum olmasan bu­nun dalınca gəlməzsən.

  • Qohum deyəndə ki, əminəvəsiyik, uzaqdan-uzağa.

  • Bu ki lap yaxın qohumluqdu – deyə, Hüseynov onun sözü­nü kəsdi:

  • Deməli, bu kişi qarpızı sizinlə böləcəkmiş, həə?

Ortaya ani sükut çökdü. Nəhayət, Museyib kişi dilləndi:

  • Təkbaşına oğurlanan şeyi bölmürlər, yoldaş mayor.

Yarım saata qədər çəkən mübahisədən sonra razılaşdılar ki, oğru tərəf zərərçəkən tərəfə bir yanıbuzovlu sağılan inək və bir baş da ikiillik cöngə verəcək. Bütün bunlar protokola yazıldı. Mayor Hüseynov və əsgərlərdən başqa hamı qol çəkdi. Hər tərəf­də bir nüsxə, Hüseynovda da bir nüsxə qaldı. Ödəniş günortaya kimi yerinə yetirilməli idi. Bəşiri saxladılar, “Niva”da gələnlər isə getdilər ödənişi gətirməyə.

Saat on iki radələrində bir nəfər atlı malları gətirib təhvil verdi və bundan beş dəqiqə keçməmiş Müseyib “Niva” ilə gəlib Bəşiri apardı.

Hamı dağılışıb gedəndən sonra Çingiz hələ onların yanında dayanıb qalmış Abbasdan soruşdu:


  • Abbas dayı, niyə qoymadın o köpəy oğlunu polisə verək? Onun malı nəyimizə lazımdı ?

  • Bala, məsələ malda deyil. Polisə versəydin sənə daha artıq zərər olacaqdı.

  • Niyə?

  • Ona görə ki, indi məhsulun yığılıb satılma vaxtında düşə­cək­din Ağcabədi ilə Ergi arasında get-gələ. Yerdə qalan məhsu­lun da zay olub gedəcəkdi. Axırda da Bəşir sənə verdiyi malları və üstəlik də 10-15 qoyun satıb özünü qurtaracaqdı, sən də qala­caqdın baxa-baxa.

  • Niyə axı? Hökumət yoxdu bəyəm?

  • Var, niyə yoxdu. Amma oğrunu iş vermək üçün tutmur. Tutur ki, pul alıb buraxsın. İndiyə kimi tutulan oğruları damla­say­dılar, day bu ölkədə oğurluq olmazdı ki...



  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə