DÜnyayi kaplayan öRTÜ: Bitkiler




Yüklə 30.98 Kb.
tarix27.04.2016
ölçüsü30.98 Kb.
BÖLÜM 3

DOĞADAKİ ÜÇ UNSUR; SU, TOPRAK, BİTKİ


DÜNYAYI KAPLAYAN ÖRTÜ:

Bitkiler
Bitkiler üreticiler adını alarak dünyadaki canlı hayatının en önemli bir kesimini oluştururlar.

Bitkiler fotosentezle kendi besinini üreten, atmosfere oksijen sağlayan, bazı canlıların beslenmesini sağlayan, insanların besin ilaç gibi birçok ihtiyacını karşılayan canlı topluluğudur.


YERYÜZÜNDE BİTKİ ÖRTÜSÜNÜN DAĞILIŞINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER



  1. İklim Etkisi:

  • Bitki türlerinin dağılışında iklim elemanlarından yağış ve sıcaklığın belirleyici bir etkisi vardır.

  • Her bitki büyüyebilmek için yılın belirli dönemlerinde belli bir sıcaklığa ihtiyaç duyarlar. Buna bitkiler için büyüme ve ya yetişme devresi denir. Soğuk iklim bölgelerinde yetişme evresi kısa olduğundan buralarda gelişimini kısa sürede tamamlayan bitkiler bulunurken sıcak iklim bölgelerinde ise bitkiler gelişimlerini uzun ve aralıksız devam ettirebilirler. Ör: Ekvatoral iklim

  • Sıcaklık ağaçların yaprak özelliklerinde etkilidir. Sıcak iklimlerde ağaçlar geniş yapraklı soğuk iklimlerde ise iğne yapraklıdır.

  • Bitki örtüsünün çıkabileceği en üst sınırı sıcaklık belirler. Bu sınır ekvator çevresinde 5000 m. İken kutuplara doğru alçalır. Ancak karasal iklim bölgelerinde yaz aylarında ısınmanın daha fazla olması dolayısıyla bu sınır deniz kıyılarına göre daha yüksektir.

  • Yağış da bitki gelişimi için önemli bir iklim elemanıdır. Yağışın bol olduğu iklimlerde ormanlar yayılış gösterirken yağışın azaldığı alanlarda ot topluluklarına veya kurakçıl bitki topluluklarına rastlanır.




  1. Yer şekillerinin etkisi:

  • Yer şekillerinin yükselti, bakı, dağların uzanışı gibi özellikleri yağış ve sıcaklık koşullarını belirlediklerinden bitkiler üzerinde etkili olurlar.

  • Yükselti arttıkça sıcaklığın azalmasına bağlı olarak yükseldikçe bitki örtüsü kuşaklar oluşturur.



  • Yükselti yağışı da etkiler. Yükseltinin artmasına bağlı olarak havanın soğuması havanın nem taşıma kapasitesini aşarak yağış bırakmasına yol açar. Bu yüzden yüksek dağlık kesimler ormanlıklarla kaplıdır.



  • Bakı bir yerin güneşe göre konumu ve ya ekvatora dönüklük olarak adlandırılır. Buna bağlı olarak bakıya dönük yamaçlar ısı ve ışık isteği daha yüksek olan bitki türleri ile kaplıdır.

  • Bakı bitki örtüsü üst sınırını da etkiler. Bakıya dönük yamaçlarda bu sınır daha yüksektir.

  • Dağların uzanışı yağış koşullarını etkiler. Denize dönük yamaçlar daha çok yağış aldığından bu yamaçlarda bitki örtüsü daha gürdür.




  1. Toprak:

  • Topraklar içerdiği mineral maddeler, organik maddeler ve diğer özellikleri ile bitkiler üzerinde etkili olurlar.

  • Suyu tutabilen topraklar bitkiler için daha elverişli şartlar oluştururlar.




  1. Biyolojik faktörler:

İnsanlar bitki örtüsünü tahrip ederek veya parklar, bahçeler, ormanlık alanlar oluşturup kültür bitkileri yetiştirerek gerek olumlu gerekse olumsuz şartlarda bitki örtüsü üzerinde etkilidirler.
YERYÜZÜNDEKİ BİTKİ TÜRLERİ (BİTKİ FORMASYONLARI)



  1. AĞAÇ FORMASYONLARI

  • Yıllık yağış miktarının yeterli olduğu alanlarda ağaç yetişebilir. Gerekil yağış miktarını belirleyen etken ise sıcaklıktır. Sıcaklık arttıkça ağaçların yetişmesi için gerekli olan yağış miktarı da artar.

  • Ağaçların oluşturdukları topluluklara orman adı verilir.

  • Ağaç formasyonlarını dört grupta toplayabiliriz:




  • Ekvatoral Yağmur Ormanları:

  • Ekvatoral iklim bölgelerinde sıcaklık ve nem isteği yüksek geniş yapraklı ağaçlardan oluşan yıl boyu yeşil kalabilen ormanlardır.

  • Amazon-Kongo ve Gd. Asya adalarında yayılış gösterirler.




  • Muson Ormanları:

  • Muson iklim bölgelerinde yayılış gösteren yazın bol yağış aldığı kışın ise yağış alamadığı için kışın yapraklarını döken gür ormanlardır.

  • Muson ikliminin görüldüğü güney, güneydoğu ve doğu Asya kıyılarında (Hindistan, Bangladeş, Çin, Japonya, Kore, Çin Hindu Yarımadası) görülürler.




  • Orta Kuşağın Karışık Ormanları:

  • Yağış rejiminin düzenli olduğu yani yağışın mevsimlere dağılımının düzenli olduğu Ilıman Okyanus ikliminin görüldüğü alanlarda iğne ve geniş yapraklı ağaçlardan oluşan ormanlardır.

  • Batı Avrupa, Kuzeybatı Amerika, Güney Şili, Avustralya Kuzeydoğusu ve Yeni Zelanda’da görülürler.




  • Tayga Ormanları:

  • Orta kuşağın soğuk ve nemli iklim bölgelerinde düşük sıcaklığa dayanıklı ormanlardır.

  • Çam, Ladin ve Köknar tayga ormanlarının tipik ağaçlarıdır.

  • Sibirya, Kanada, İskandinav Yarımadasında görülürler.




  1. ÇALI FORMASYONLARI:

  • Orman tahribi ile ortaya çıkan kısa boylu ağaççıklardır.

  • Çalı formasyonlarını üç grupta toplayabiliriz.




  • Maki:

  • Akdeniz ikliminin görüldüğü alanlarda kızılçam ormanlarının tahrip edilmesiyle ortaya çıkan yaz kuraklığına dayanıklı düşük sıcaklıklara dayanıksız, sert kabuklu daima yeşil kalabilen kısa boylu bodur ağaççıklardır.

  • Yaprakları terlemeyle oluşabilecek su kaybını azaltmak için kadifemsi, küçük, sert ve tüylüdür.

  • Başlıca maki türleri delice (yabani zeytin), mersin, zakkum, defne, keçiboynuzu, sakız, menengiç, kocayemiş, sandal, kermez meşesi ve erguvandır.

  • Akdeniz ikliminin görüldüğü Akdeniz’e kıyısı olan ülkeler, Güney Afrika Cumhuriyeti, Orta Şili, Kaliforniya yarımadası ve Avustralya’nın güney batısında görülürler.



  • Garig:

  • Makilerin tahrip edildiği yerlerde ortaya çıkan az gelişmiş kurakçıl bir türdür.

  • Lavanta ve kekik bu gruba girer.




  • Psüdomaki:

  • Yağış miktarının arttığı yerlerde makilerin arasına uzun boylu, sık ve kışın yaprağını döken türler katılır. Bu topluluğa Psüdomaki veya yalancı maki adı verilir.

  • Muşmula, kızılcık ve yabani erik asıl makilerin arasına katılarak psüdomakiyi oluşturan türlerdir.




  1. OT FORMASYONLARI:

  • Ağaç yetişme koşullarının uygun olmadığı alanlarda yetişen bitkilerdir.

  • Ot formasyonlarını dört grupta toplayabiliriz.




  • Savan:

  • Her iki yarımkürede 10° ve 20° enlemleri arasında görülen, ekvatoral iklim ile çöl iklimi arasında geçiş özelliği gösteren savan ikliminde yetişen yazın yağışlı dönemde yeşeren kış mevsiminde sararan ot topluluğudur.

  • Yıllık yağış miktarı fazla olmasına rağmen savan iklim bölgeleri kışın dinamik basınçların etkisine girdiğinden buralarda orman yetişmesine uygun koşullar oluşmamıştır. Ancak yine de savanlar arasında yer yer ağaç kümelerine rastlamak mümkündür.

  • 10° ve 20° enlemleri arasındaki Peru, Bolivya, Kolombiya, Venezüella, Brezilya, Mali, Çad, Sudan ve Nijerya gibi ülkelerde görülür.




  • Bozkır (Step):

  • Yağışların yetersiz olduğu yarı kurak iklim bölgelerinde ilkbahar yağışları ile yeşeren yaz mevsiminde kuraklığa bağlı sararan cılız ot topluluklarıdır.

  • Kuraklığa uyum sağlamıştır.

  • Kökleri yer altı suyundan faydalanmak için derinlere inmiştir.

  • Başlıca türleri geven, çoban yastığı, yavşan otu, ada çayı, kekik ve sığırkuyruğudur.



  • Çayır:

  • Orta kuşak karasal iklim bölgelerinin nemli alanlarında yüksek dağlık alanlarda görülen ot topluluklarıdır.

  • Steplere göre daha gürdür.



  • Dağların yüksek kesimlerinde orman yetişme koşullarının ortadan kalktığı alanlarda görülen çayırlara dağ (alpin) çayırları adı verilir.




  • Tundra:

  • Tundra iklim bölgelerinde 9-10 aylık kış döneminden sonra gelen kısa süreli yaz mevsiminde çözülmüş toprakta bulunan otsu, yosunsu bataklık bitkileridir.

  • En yaygın olanları likenlerdir.

  • Grönland güneyi, Sibirya ve Kanada’nın kuzeyi ile İskandinav Yarımadasında görülürler.




  1. ÇÖL FORMASYONLARI

  • Çöl bölgelerindeki şiddetli kuraklığa uyum sağlamış kurakçıl otlar, çalılar ve kaktüsler bu grupta yer alırlar.

  • Gelişmiş bir kök yapısına sahiptirler.

  • Nem kaybını azaltmak için iri dikenlere sahiptirler.

  • Dönenceler çevresindeki karaların iç kısımlarında (Kuzey Afrika-Sahra Çölü, Arabistan Yarımadası, Avustralya’nın orta ve batısı vb.) ile Orta Asya çöllerinde (Karakum, Kızılkum, Gobi, Taklamakan çölleri) görülürler.






Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə