Dos. Kərimov Ə.İ.,Kərimov C.Ə. Beynəlxalq itisadi münasibəTLƏr baki-2006




Yüklə 447 Kb.
səhifə1/5
tarix10.04.2016
ölçüsü447 Kb.
  1   2   3   4   5
Dos.Kərimov Ə.İ.,Kərimov C.Ə.

BEYNƏLXALQ ITISADI MÜNASIBƏTLƏR

BAKI-2006

Mövzu1. Dünya təsərüfatının mahiyyəti və təşəkkül tapması prosesi.

1.1Beynəlxalq itisadi münasibətlər kursunun öyrənilməsinin əhəmiyyəti

1.2Beynəlxalq əmək bölgüsü və dünya təsərrüfatının yaranmasında onun rolu

1.3.Dünya təsərrüfatı və onun yaranmasına təsir göstərən amillər




1.1Beynəlxalq itisadi münasibətlər kursunun öyrənilməsinin əhəmiyyəti
Müasir dövrün başlıca qanunauyğunluqlarından biri dünya ölkələrinin inkişafının ,ğünü-ğündən tamlaşan və özü-özünə inkiçaf edən system kimi formalaşan dünya iqtisadiyyatından asılılığının artmasıdır.Bu proses ictimai istehsalın inkişafının daha yüksək səviyyəsi olan çox tərəfli və mürəkkəb iqtisadi münasibətlərdən ibarət olan dünya iqtisadiyatının yaranmasına ğətirib çıxarmışdır.Dünya iqtisadiyatının inkişafında iştirak edən ölkələr bu prosesdə təbii olaraq müxtəlif rollar yerinə yetirməklə yanaşı,eyni zamanda müxtəlif vəzifələri həll edirlər.Qeyd etmək lazımdır ki,bu ölkələrin hər birinin ən başlıca məqsədi-bəşəriyyətin malik olduğu məcmu iqtisadi potensialdan maksimum üstün istifadə etməkdir.Bununla yanaşı hər bir ölkənin beynəlxalq əhəmiyyəti,o ölkənin iqtisadi potensialı,dünya əmtəə və xidmətlər istehsalında rolu,texnoloğiyasının,maliyyəsinin dünya iqtisadi sistemində payı ilə müəyənləşir.

Dünyada iqtisadi proseslərin ğetdigcə daha yüksək səviyyədə beynəlmiləlləşməsi və iqtisadi inteqrasiyanın daha da artdığı müasir şəraitdə bu proseslərin məzmununu təşkil edən beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin araşdırılması,onun inkişaf meyllərinin müəyənləşdirilməsi hər bir ölkə üçün mühüm aktuallıq kəsb etdiyini nəzərə alsaq,yeni müssəqillik əldə etmiş və dünya təsərüfatına inteqrasiya olunmaq xətti götürmüş Azərbaycan Respublikası üşün xüsusilə aktual olduğunu qeyd etməliyik.

Beynəlxalq iqtisadi münasibətlər,beynəlxalq əmək bölgüsünə əsaslanan müxtəlif dünya ölkələrinin milli iqtisadiyyatları arasında yaranan elmi-texniki,istehsal,ticarət,maliyyə-valyuta,pul-kredit və informasiya münasibətlərindən ibarət olan müxtəlif təsərüfatçılıq münasibətləri sistemi kimi özünü göstərir. Beynəlxalq iqtisadi münasibətlər təsərüfatçılıq həyatının inkişafının ümumi qanunauyğunluqları əsasında inkişaf etsə də,özünə məxsus əsaslı xüsusiyyətlərə malikdir:

-təsərüfatçılıq münasibətləri milli sərhədlərin çərçivəsindən kənara çıxan daha geniş əraziləri əhatə edir;

-tərkibi və həcminə görə yeni əlavə ehtiyatlar iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilir;

-beynəlxalq miqyasda ayrı-ayrı ölkələr xaricinə istehsal amilləri və onun nəticələrinin yerləşdirilməsi baş verir;

-belə dünya təsərüfatçılıq əlaqələrini təmin edən xüsusi (maliyyə,valyuta, kömrük və i.a.)alətlər və mexanizmlər fəaliyyət göstərir;

- yaradılan beynəlxalq və milli ,xüsusi təşkilatı strukturların iştirakı və köməkliyi ilə bu ölkələr arasındakı iqtisadi əlaqələr həyata keçirilir və tənzimlənir.

Belilklə, müasir şəraitdə hər hansı ölkə ümumbəşəri nailiyyətlərə əsaslanaraq özünün milli iqtisadiyyatını sürətlə inkişaf etdirmək,ölkə əhalisinin maddi rifah halını yüksəltmək istəyirsə,onda beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin iştirakçısına çevrilməli və xalqın milli mənafelərini daha yüksək səviyyədə əks etdirən mövqe qazanmalıdır.Bu məqsadə nail olunması isə beynəlxalq itisadi münasibətlərin daha dərindən və inkişafda öyrənilməsini tələb edir.
1.2Beynəlxalq əmək bölgüsü və dünya təsərrüfatının yaranmasında onun rolu
Bəşər cəmiyyətinin iqtisadi inkişafında əmək bölgüsünün rolu çox böyük olmuşdur.insan cəmiyyətinin formalaşmağa başlamasından ta indiyə qədər əmək bölgüsü iqtisadi inkişafa təsir göstərməkdə davam edir.Əmək bölgüsü dərinləşib inkişaf etdikcə iqtisadi inkişaf sürətlənir,istehsal vahidləri , təsərrüfatlar,sahələr və ölkələrarası münasibətlər dərinləşib inkişaf edir və daha mürəkkəb xarakter almaqla onların bir-birindən asılılığı güclənərək vahid təsərrüfata inteqrasiya olunmasına səbəb olur.

Əmək bölgüsü anlayışı çox mürəkkəb və şoxcəhətli anlayış olub müxtəlif səviyyələrdə özünəməxsus xüsusiyyətlərə malik olur.Belə ki, ilk ictimai əmək bölgüsü insan cəmiyyətinin ilk inkişaf pilləsində insanların bir qisminin heyvandarlıqla, digər qisminin isə əkinçiliklə məşğul olmasında biruzə verdi və ilk mübadilənin əsasını qoydu. Əmə bölgüsünün dərinləşib inkişaf etməsi nəticəsində yeni-yeni istehsal və xidmət sahələri meydana gəldi.Əmək bölgüsü bu müstəqil sahələrin bir-birindən asılılığını gücləndirərək mübadilənin daha da inkişaf etməsinə, yeni və daha mürəkkəb münasibətlərin yaranmasına səbəb oldu.

Kapitalizm cəmiyyəti əmək bölgüsünün inkişafında yeni mərhələ oldu.Artıq əmək bölgüsü təkcə təsərrüfatlar,sahələrarası münasibətlər kimi deyil həm də hər bir müstəqil əmək növünün daha kiçik əmək növlərinə bölünməsi nəticəsində yeni firmadaxili əmək bılgüsünə səbəb oldu.Beləliklə,əmək bölgüsünün ümumi,xüsusi, və fərdi əmək bölgüsü kimi növləri vardır.Beynəlxalq əmək bölgüsü -əməyin ictimai ərazi bölgüsünün yüksək forması olub ayrı-ayrı ölkələrin müvafiq məhsul və xidmət növlərinin istehsalı üzrə ixtisaslaşmasıdır.Yəni ölkələrdə təbii-iqlim və digər şərtlərdən asılı olaraq qərarlaşmış olan istehsal şəraitinə uyğun olaraq həmin məhsul və xidmətlərin ən az xərclə istehsal olunmasıdır.Bu ixtisaslaşma hər bir ölkənin dünya təsərrüfatında yerini müəyyənləşdirməklə,eyni zamanda ölkələrarası iqtisadi əlaqələrin mövcudluğunu obyektiv zərurətə çevirir.

Beynəlxalq əmək bölgüsünün nəticəsi olaraq ,ölkələr arasında ticarət genişlənir,kapital qoyuluşu,kreditlərin verilməsi,elmi-texniki əməkdaçlıq mümkün olur.Bu proses dərinləşdikcə dünya bazarı inkişaf edir və beləliklə dünya təsərrüfatının formalaşmasına səbəb olur.

İstehsalın ixtisaslaşması və kooperasiyalaşması beynəlxalq əmək bölgüsünün ən mühüm formalarıdır.Beynəlxalq ixtisaslaşma ölkələr arasında əmək bölgüsünün elə formasıdır ki,burada bir sahə və ya müəssisədə müəyyən məhsul və xidmətin istehsalının cəmlənməsi ilə xarakterizə olunan istehslın təşkilidir.İstehsalın ixtisaslaşması müvafiq məhsuslu ən az xərclə istehsal etmək imkanı olan ölkələrdə müvafiq istehsal sahələrinin üstün inkişafı deməkdir.İstehsalın ixtisaslaşması ardıcıl olaraq,sənayenin ixtisaslaşması,firmaların və firma daxilində sexlərin,bölmələrinixtisaslaşması deməkdir.İstehsalın beynəlxalq ixtisaslaşmasının üç əsas forması vardır;

-əşya üzrə ixtisaslaşma(hazır məhsul üzrə ixtisaslaşma);

-detal üzrə ixtisaslaşma(məhsulun ayrı-ayrı hissələri üzrə ixtisaslaşma);

-mərhələ üzrə ,yaxud texnoloji ixtisaslaşma (istehsal prosesinin ayrı-ayrı mərhələlərinin aparılması üzrə ixtisaslaşma).

Dünya ölkələri arasında ixtisaslaşma inkişaf etdikcə və əmək bölgüsü dərinləşdikcə ölkələrarası kooperasiya əlaqələri də güclənir. İstehsalın kooperasiyalaşması hər bir ayrıca məhsul istehsalında ən yüksək iqtisadi nəticə əldə etmək məqsədi ilə bir-birini tamamlayan ixtisaslaşmış istehsalın qarşlıqlı əlaqəsidir.

1.3.Dünya təsərrüfatı və onun yaranmasına təsir göstərən amillər

Beynəlxalq əmək bölgüsündə baş verən struktur əmələgətirən dəyişikliklər dünya təsərrüfatının yaranmasının əsas istiqamətidir.Ölkələrarası əmtəə və xidmətlərin çox iri həcmli yerdəyişməsi (dünya ticarəti) dünya təssərrüfatının formalaşmasının mühüm tərkib hissəsi olub onun ayrılmaz faktorudur.Dünya təsərrüfatının formalaşması prosesində əsas rol əmtəə və xidmətlərin ölkələrarası yerdəyişməsindən həmin əmtəə və xidmətlrin istehsalı amillərinin yerdəyişməsinə, hər şeydən öncə isə kapitalın,əmək və informasiya ehtiyatlarının yerdəyişməsinə keçir.Məhsuldar qüvvələrin səviyyəsində radikal irəliləyişlər,maliyyə kapitalın gücünün və təsiririn artması, informasiya mühütinin xüsusi rolu dünya təsərrüfatının mahiyyətinin və rolunun yeni məzmununu müəyyənləşdirir.Qeyd olunanlar əsasında dünya təsərrüfatını mülli təsərrüfatların sadəcə cəmi deyil, onların tərkib hissələrinin, sahələrinin, regionlarının qarşılıqlı təsirdə və onların istehsal amillərinin qarşılıqlı asılıqda olan məcmusu kimi başa düşmək olar.Dünya təsərrüfatına verilən tərifə uyğun olaraq ,onun bir sıra əsas xarakterik cəhətlərini qeyd etmək olar: -kapitalın, iş qüvvəsinin, texnologiyanın və informasiya ehtiyatlarının miqrasiyası nəticəsində istehsal amillərinin beynəlxalq yerdəyişməsi və tətbiqi; -qeyd olunan amillərindən istifadə olunmaqla beynəlxalq əsasda müxtəlif ölkələrdə müxtəlif istehsallar və strukturlar o, cümlədən trans milli korporasiyalar yaradılması; -ölkələr arasında əmtəə və xidmətlərin ticarətinın və istehsal amillərinin yerdəyişməsinə dövlət və beynəlxalq dəstək sistemin formalaşması və həyata keçirilməsi; -açıq bazar tipli xüsusi sferaların ayrı-ayrı ölkələrin daxilində və regional beynəlxalq qruplaşmalarda meydana gəlməsi(azad iqtisadi, ofşor zonalar və s). Dünya təsərrüfatının formalaşmasına təsir göstərən ən mühüm amillər toplusu kimi beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin rolunu nəzərə almamaq olmaz.Beləki müasir sivilizasiyanın problemlərinin gələcəkdə həlli ayrı –ayrı ölkələrin, hətta qrup ölkələrin, imkanları xaricində olduğundan, onların həlli beynəlxalq miqyasda iqtisadi və digər strukturların olmasını tələb edir.Bu problemlər dünya iqtisadiyatını inkişafı problemləridir ki,beynəlxalq iqtisadi münasibətlər beynəlxalq miqyasda istehsal amillərinə və istehsal ehtiyatlarına təsir göstərərək real iqtisdi inkişafı təmin edir.Dünya təsərrüfatının formalaşması obyektiv proses olub,insan cəmiyyətinin inkişafına getdikcə təsiri daha da artmaqla yanaşı, dəqiq kəmiyyət və keyfiyyət müəyyənliyinə malikdir.




Mövzu2 Beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin nəzəri və metodoloji əsasları

2.1Azad ticarət və himayadarlıq.Merkantilistlərin baxışları

2.2Mütləq və nisbi üstünlük haqqında A.Smit və D.Rikardonun təlimləri

2.3.M.Porterin rəqabət nəzəriyyəsi. Beynəlxalq rəqabət probleminə müasir yanaşmalar.



2.1Azad ticarət və himayadarlıq.Merkantilistlərin baxışları

Xalqlar və ölkələr arasında beynəlxalq ticarətin nəzəri cəhətdən əsaslandırılması və onun mövcud olmasının səblərinin izah olunması beynəlxalq ticarətin mövcudliöundan çox-şox sonra yaranmışdır.Əvəlcə ölkələr arasında uzunmüddətli, sabit ticarət mövcud olmuşdur.Beynəlxalq ticarətə ilk öncə iki prinsipial yanaşma formalaşmışdır.Birincisi,azad ticarətdir ki,bu beynəlxalq ticarətin məhdudiyətsiz həyata keçirilməsini nəzərdə tutur.İkincisi isə,himayəçilikdir(proteksionizm) ki,burada milli iqtisadiyatın mənafelərini müdafiə etmək məqsədilə beynəlxalq əmtəə dövriyyəsinə dövlətin müdaxilə etməsi əsaslandırılır.Bu iki yanaşma birincinin üstünlüyü ilə bu günədək tətbiq olunmaqdadır.Xarici ticarətin mahiyyətinn və məqsədlərinin müəyyənləşdirilməsinə ilk dəfə hələ feodalizmin dağılmağa başladığı və kapitalizmin meydana gəldiyi XU-XUİİ əsrlərdə merkantilistlərin iqtisadi təlimlərində cəhd olunmuşdur.Merkantilizm məktəbibin görgəmli nümayaəndəsi A.Monkretyenin fikrincə, xarici ticarətin başlıca məqsədi sərvətin ən mühüm forması olan qızıln və qiymətli metalların ölkəyə gətirilməsinə xidmət etməkdir.Çünki dövlətin başlıca vəzifəsi ölkənin qizil ehtiyatını artırmaqdır və xarici ticarət bu vəzifəni yerinə yetirməlidir.Bu məqsədlə ölkədən xaricə qızıl çıxarılması qanunla qadağan olunurdu.Bü siyasət uzun müddət Avropada geniş tətbiq olunmuşdur və xarici ticarətə dövlətin müxtəlif variantlarda müdaxiləsini( ilkin və yetgin merkantilizm )nəzərdə tuturdu.Ticarət siyasəti ixracatı müxtəlif formalarda həvəsləndirməklə yanaşı gömrük rüsumları təyin etməklə idxalı məhdudlaşdırmağa xidmət edirdi.Kapitalizmin sürətli inkişafı,daxili bazarların məhdudluğu və proteksionist siyasətin ümumi inkişafa mane olduğunu ortaya qoydu.Beləki,hər bir ölkə yüksək gömrük rüsümları təyin edərək öz milli iqtisqdiyyatını qorumaq cəhdləri,sonda ölkələr arası ticarətin məhdudlaşmasına və onlar arasında ziddiyyətlərin yaranmasına gətirib çıxarırdı.Digər tərəfdən iri maşınlı sənayaenin meydana gəlib inkişaf etməsi nəticəsində mübadilə saferasına külli miqdarda əmtəələr çıxzrılırdı ki buları satmaq üçün daxili bazarlar kifayət etmədiyindən yeni siyasətə keçmək obyektiv reallığa çevrilmişdi.Belə bir siyasət xarici ticaərətdə azadlığı və sərbəstliyi nəzərdə tuturdu ki, bu da dövlətin bu sferaya müdaxilə etməməsi demək idi .Azad ticarət siyasətinin nəzəri əsaslarını klassik ingilis siyasi iqtisad məktəbibnin görkəmli nümayəndələri A.Smit və D.Rikardonun iqtisadi təlimləri təşkil edirdi.


2.2Mütləq və nisbi üstünlük haqqında A.Smit və D.Rikardonun təlimləri

Klassik ingilis siyasi iqtisad məktəbinin nümayəndələri A.Smit, D.Rikardo və D.S.Mill öz iqtisadi baxışlarında xalqları əmtəə və xidmətlərlə təmin edən maddi isehsalın müəyyənedici rolundan çıxış edirdilər.Eyni zamanda onlar hesab edirdilər ki, istehsalın baş tutması və daha sürətlə inkişafı təbii amillərlə müəyən olunur.,Bu amillərdə üstünlüyə malik olmaq u və ya digər istehsalın aparılmasına və xaricə ixracına daha əlverişli şərait yaradır.”Təbii əmək bölgüsünə”əsaslanan yanaşma bü gün də klassik məktəbin davamçılarına xasdır.A.Smitə görə,azad ticarət prinsipi ölkəyə imkan verir ki,öz gücünü digər ölkələrdən daha keyfiyyətli və daha ucuz istehsal edə bildiyi məhsul və xidmətin istehsalı sahələrinə yönəltsin.Nəticədə qərarlaşan əmək bölgüsü mübadilənin artmasına və beynəlxalq ticarətin inkişafına səbəb olmaqla iştirakçıların hamısının səmərə əldə etməsinə gətirib çıxarır.A.Smitə görə belə üstünlük hər bir ölkənin müvafiq məhsul istehsalına mütləq məsrəflərindəki fərqlə(məhsul vahidi istehsalı üçün tələb olunan iş saatları) müəyyən olunur.Məs.şərabı Fransada və Portuqaliyada daha ucuz istehsal etmək olar nəinki Şotlandiyada istixanalarda.

Mütləq üstünlüyə malik olmadığı məhsülların istehsalından imtina edərək ,üstünlüyə malik olduğu sahələrə öz gücünü cəmləşdirməklə ümumi istehsalın həcminin artmasına və mübadilənin inkişafına səbəb olur.A.Smitin müdiaları istehsal texnologiyasının tətbiqindən irəli gələn,əldə olunmuş üstünlüklə zənginləşdirildikdə daha da inkişaf etmiş olur. Qeyd olunan “mütləq üstünlük” iki müqayisə olunan ölkə arasında natural formada əmtə mübadiləsi ilə əlaqədar olsada pul tədavülünü tətbiq etdikdə də öz nəzəri əhəmiyyətini doğruldur.

D.Rikardo özündən əvəlki beynəlxalq ticarət haqqındakı nəzəriyələri ümumiləşdirərək bir az da irəli getmişdir.O, A.Smitin baxışlarının doğruluğunu qəbul etsə də onu xüsusi hal kimi qiymətləndirmişdir. D.Rikardo müqayisəli üstünlük ideyasını formakaşdırmışdır.A.Smitin xərclərdəki fərqi mütləq üstünlük kimi deyil ,müqayisəli üstünlük olaraq qəbul etmişdir.Yəni hər bir ölkə nisbətən daha az xərcə başa gələn məhsul istehsal edib ixrac etməlidir və bu xərc ola bilsin ki, digər ölkəyə nisbətdə heçdə az deyildir.Məs.ABŞ və Braziliyanın timsalında kofe və buğda istehsalına çəkilən məsrəflərə əsasən beynəlxalq mübadilənin necə baş verməsinə nəzər salaq.Fərz edək ki ABŞ-da 1t buğda istehsalına çəkilən məsrəflər 1t kofe istehsalına çəkilən məsrəflərə bərabərdirsə də Brazilyada 1t buğda istehsalına çəkilən məsrəflər 2t kofe istesalına şəkilən məsrəflərə bərabərdir.Bu isə odeməkdir ABŞ üçün buğda və ya kofe istehsal edilməsinin fərqi olmadığı halda Braziliya üşün bunun əhəmiyyəi vardır və bu ölkədə buğda istehsal etməkdənsə kofe istehsal edib onu buğdaya dəyişmək daha sərfəli hesab olunmalıdır.ABŞ üçün belə mübadilənin əhəmiyəti ondan ibarət olacaqdır ki, bu ölkə buğda istehsal edərək onu Braziliyaya satarkən əvəlkindən daha çox kofe əldə etmək imkanı qazanacaqdır. Müqayisəli üstünlük prinsipi əmtə-pul tədavülü üçün də öz nəzəri əhəmiyyətini saxlasa da lakin təbii əmək bölgüsü şəraitinə daha ideal uyğun gəlir.Təcrübədə A.Smit və D.Rikardoya görə əmək məsrəflərini iş vaxtı ilə müəyyən etmək müəyən nöqsanar doğurur,beləki ayrı-ayrı ölkələrdə əmək haqqının səviyəsində müəyyən fərqlər mövcud olur ki onu da nəzərə almaq lazım gəlir.Bu nəzəri məsələlərə diqqət çəkən N.Senyor və C.S.Mill olmuşdur. Məlumdur ki.istehsal amiləri haqqında təlimin banisi J.B.Sey hesab olunur. Onun fikrincə istehsal amilləri –torpaq,kapital və əmək öz bazar qiymətləri ilə istehsal olunan məhsulda təmsil olunurlar və beləliklə məhsulun məsrəflərini formalaşdırırlar ki,bu da istehsal amillərini qiymətləndirməyə imkan verir.Nəticə həmin məhsulun istehsal edilməsinin məqsədəuyğunluğu müəyənləşir.XX-əsrin 30-cu illərində isveç alimləri E.Heekşer və B.Olin, Rikardonun nəzəriyəsini inkişaf etdirərək,xarici ticarətdə müqayisəli üstünlüyü İstehsal amillərini qüymələndirməyə və onların qarşılıqlı təsiri və nisbətinə əsaslanaraq müəyənləşdirməyi irəli sürdülər,Bu iqtisadi konsepsiya “amillərin qarşılıqlı nisbəti nəzəriyəsi” adlandırıldı. Onların fikrincə amillərin müqayisəli qiymətləndirilməsi 3 əsas şəraiti müəyənləşdirir:

-beynəlxalq ticarətdə iştirak edən ölkədə elə məhsul və xidmətlərin istehsalı və xaricə ixracı üçün iqtisadi şərait formalaşır ki,həmin ölkədə o məhsul və xidmətin hazırlanması üçün istifadə olunan amillər artiqlaması qədərdir və eləcə də əksinə, o məhsul və xidmətlər idxal olunur ki, onların hazırlanması üçün zəruri olan amillər qıtdır;

-beynəlxalq ticarətin inkişaf etdirilməsi “amillər”üzrə qüymətlərin və yaxud gəlirlərin tarazlaşmasına gətirib çıxarır;

-beynəlxalq müqyasda istehsal amillərinin yüksək mobilliyi şəraitində ölkəlr arasında əmtəə mübadiləsi əvəzində həmin amillərin özlərinin yerdəyişməsi baş verir.

Aydındır ki belə bir vəziyyət azad ticarətin olmasını fərz edir.



2.3.M.Porterin rəqabət nəzəriyyəsi. Beynəlxalq rəqabət probleminə müasir yanaşmalar.

Xarici ticarətin müasir ümumi problemlərindən biri xarici ticarəti həyata keşirən firmaların maraqları ilə milli iqtisadiyatın maraqlarının uzlaçdırılması məsələsidir.Bü problemin həlli belə bir suala cavab verməyə imkan verir,yəni necə olur ki hər hansı ölkədə konkret firmalar dünya ticarətində konkret sahələrdə bir sıra məhsullar üzrə müəyyən üstünlük qazana bilirlər?.Bu suala cavab vermək üçün ABŞ-dan olan iqtisadşı -alim M.Porter müəyyən tədqiqatlar aparmışdır. Dünyada ixracın yarıdan çoxunu həyata keçirən, sənayecə inkişaf etmiş ölkələrinin 10 ən iri kompaniyasının təcrübəsini ümumiləşdirərək.o “millətin beynəlxalq rəqabətqabiliyyətliliyi” konsepsiyasını irəli sürdü.Beynəlxalq ticarətdə ölkənin rəqabətqabiliyyətliliyi bir-biri ilə qarşılıqlı təsirdə və asılılıqda olan 4 əsas amillə müəyyən olunur:

-istesal amilləri şəraiti ilə;

-tələb şəraiti ilə;

-xidmət və ona yaxın olan sahələrin vəziyyəti;

-konkret situasiyaya uyğun firmanın strategiyası ilə;

M.Porter istehsal amillərininklassik nəzəriyyəsinin tərafdarı olduğundan ,o,bu amilləri nəinki məhdudlaçdırmır,hətta yenilərini , hansı ki istehsal prosesində meydana çıxır, onları da (iş qüvvəsinin çatışmadığı şəraitdə əmək məhsukdarlığının artması,məhdud resursların –torpaşın,və diğər təbii ehtiyatların məhdudluğu şəraitində ehtiyatlara qənaət edən kompakt texnologiyaların tətbiq olunması) daxil edir.

Firmanın inkişafı üçün müəyyənedici olan ikinci mühüm komponent tələbdir.Beləki xaricdəki potensial şəraitlə qarşılıqlı təsirdə daxili tələbin vəziyyəti firmanın şəraititnə həlledici təsir göstərir.Burada firmanən xaricə çıxmasına təsir gpstərə bilən milli xüsusiyyətlərdə(iqtisadi,mədəni,etnik,təhsil)nəzərə alınmalıdır.M.Porterin yanaşmasında ayrıca şirkətin fəaliyyəti üçün daxili bazarın tələbi müəyəedici hesab olunur.

Üçüncü komponent- istehsalın , xidmət göstərən və ona yaxın olan sahələrin vəziyyəti və inkişaf səviyyəsi,müvafiq avadanlıqlarla təchiz olunması,maliyyə,kommersiya strukturlarıvə malğöndərənlərlə sıx əlaqələrin mövcudluğu.

Dördüncüsü,rəqabət şəraiti və firmanın strategiyası.Firma tərəfindən seçilmiş strategiya və müvafiq çevikliyi olan təşkilatı struktura beynəlxalq ticarətə müvəffəqiyyətlə qoşulmağın vacib şərtidir.Ciddi stimul daxili bazarda kifayət qədər rəqabətin olmasıdır.Dövlətin yardımı ilə süni hökmranlıq düzgün qərar olmayıb,vəsaitlərdən səmərəsiz və talançı istifadə edilməsidir.

Müxtəlif ölkələr üçün bu amillərin müxtəlif kombinasiyası mümkündür ki, M.Porter,buna uyğun olaraq hər bir ölkənin həyat tsklinin 4 mərhələsini fərqləndirmişdir:

1)istehsal amilləri mərhələsi(factor-driven economy).(Bu mərhələdə olan ölkələr əsasən malik olduqları istehsal amillərindən-ucuz iş qüvvəsi,daha münbit əkin sahələri və s.istifadə etdiklərinə görə rəqabət aparırlar.

2)investisiya mərhələsi(investment-driven economy).İqtisadiyyatın rəqabət qabiliyyətliliyi dövlətin və milli firmaların investitsiya aktivliyinə əsaslanir ki, bu zaman milli istehsalçıların xarici texnologiyalara adaptasiyası və onları təkmilləşdirmək qabiliyyəti həlledici əhəmiyyət kəsb edir.İnvestisiyaların həcminin artması yeni,qabaqcıl amillərin yaradılmasına və müasir infrastrukturun inkişafina gətirib çıxarır.

3)yeniləşmə mərhələsi(innovation-driven economy).Bu mərhələ geniş sahələr timsalında ,bir-biri ilə qarşılıqlı təsirdə olan 4 amilin mövcudluğundan irəli gələn rəqabət üstünlüyü ilə xarakterizə olunur.Milli şirkətlərin müvəfəqiyyətlə rəqabət apardığı sahələrin məcmusu əsaslı artaraq genişlənməkdədir.

4)sərvət mərhələsi(prosperiti-driven economy)İstehsalın səviyyəsinin aşağıdüşməsi.İqtisadiyatın hərəkətverici qüvvəsi əldə olunmuş sərvətə xidmət edir.Ölkə və onun şirkətləri beynəlxalq rəqabətdə öz mövqelərini tədricən verərək,bütün gücü öz mövqelərini saxlamağa yönəldirlər.Halbu ki aktiv investitsiyalar etmədiklərindən.hakimiyət orqanlarının dəsdəklədiyi konservativ strategiya yeridirlər.

Bu bölgüyə uyğun olaraq M.Porter ölkələrə onların iqtisadi siyasətlərinə uyğun aşağıdakı məsləhətləri formula edir:

1.İstehsal amilləri mərhələsində olan ölkə iqtisadiyatları üçün:

-siyasi və makroiqtisadi sabitliyin yaradılması və saxlanılması,qanunun aliliyinə nail olunması;

-fiziki infrasruktrun və ümumi təhsilin yüksək səviyyəsinə nail olunması;

-bazarların açıqlığı;

-dünya səviyyəli texnologiyanın assimlyasiya edilməsi üçün şəraitin yaradılması.

2.İnvestisiya mərhələsində olan ölkə iqtisadiyyatı üçün;

-elmi-tədqiqat və fiziki infrastruktur güclərinin təkmilləşdirilməsinə investitsiyalarının qoyulması;

-xarici texnologiyanı qabaqlayan və dəyərlilərin yaradılması zəncirinin bütün mərhələləri(hasilatdan başlayaraq son məhsul istehsalına qədər) üzrə istehsal güclərinin genişlənməsi üçün imkanların yaradılması.

3.Yeniləşmə mərhələsində olan ölkə iqtisadiyatları üçün:

-dünya səviyəli tədqiqat resurslarının(təşkilatı.infrastruktur.iş qüvvəsi) yaradılması;

-milli şirkətlər üçün nadir strategiyanın və dünyada ən yeni innovasiyaların yaradılması üçün şəraitin yaradılması.

M.Porterrin nəzəri baxışları xarici ticarətdə ölkənin əmtəələrinin

rəqabət qabiliyyətini yüksəltmək məqsədi ilə Avstraliyada ,Yeni Zellandiyada və ABŞ –da 1990-cı illərdə hazırlanan dövlət səviyyəli məsləhətlərin əsasını təşkil edirdi.

Bir sira iqtisadçılar M.Porterin nəzəri baxışlarının inkişaf etdirilməyə ehtiyac olduğunu göstəriridilər və qeyd edirdilər ki, bu nəzəri konsepsiya ölkənin rəqabətqabiliyyətinin inkişaf etdirilməsi istiqamətində təkmilləşdirilməlidir.

Ölkənin beynəlxalq rəqabət qabiliyyətinin artırılması nəzəriyyəçi-iqtisadşılardan başqa bir sıra ölkələrin hakimiyyət orqanları ilə yanaşı beynəlxalq təşkilatları da maraqlandırırdı.Məs. 80-90-illərin sonunda ABŞ-da.rəqabət qabiliyyəti üzrə Şura,Avropa komisiyasında rəqabət qabiliyəti üzrə Məsləhət Qrupu yaradıldı

Mövzu 3 Beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin iqtisadi inkişafda rolu

3.1.Beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin mahiyyəti və əsasları

3.2BİM-n obyektləri və subyektləri.BİM-n prinsipləri.

3.3.BİM-in mili iqtisadiyatın inkişafında yeri və rolu.


3.1. Beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin mahiyyəti və əsasları

Beynəlxalq iqtisadi münasibətlər dünya ölkələri arasında ticarət,kapital ixracı,beynəlxalq kredit,iş qüvvəsinin miqrasiyası,beynəlxalq valyuta münasibətləri və elmi-texniki əməkdaşlıq nəticəsində yaranan iqtisadi münasibətlər toplusudur.BİM-beynəlxalq əmək bölgüsünə əsaslanan xüsusi fəaliyyət sferasıdır.BİM özünün praktiki təzahürünü ayrı-ayrı ölkələr arasında onları təmsil edən müəssisələr,firmalar, və təşkilatların məhsul və xidmətlərinin beynəlxalq ticarətdə,elmi-texniki,investitsiya,maliyyə-valyuta və kredit,informasiya əlaqələrində və onlar arasında əmək ehtiyatlarının yerdəyişməsində göstərir. BİM obyektiv olaraq beynəlxalq əmək bölgüsündən,istehsalın,elmin beynəlxalq ixtisaslaşmasından və təsərrüfat həyatının beynəlmiləlləşməsindən irəli gəlir.BİM təşəkkül tapması və inkişafı ayrı-ayrı ölkələrin iqtisqdiyyatlarının qarşılıqlı təsirinin və asılılığının güclənməsi ilə müəyyən olunur.Beynəlxalq əmək bölgüsünün dərinləşməsi və inkişafı,eləcədə BİM –in inkişafı təbii( təbii.coğrafi,demoqrafik, və s.) və əldə olunmuş(istehsal,texnoloji) amillərdən,həmşinin sosial,milli,etnik,siyasi və mənəvi-hüquqi şəraitdən asılıdır.BİM qeyd olunan formaları və praktiki istiqamətləri dünya təsərrüfatçılıq fəaliyyətinin bir sıra sferalarını əhatə edir:

-beynəlxalq ticarəti;

-istehsalın və elmi-texniki işlərin beynəlxalq ixtisaslaşması;

-elmi-texniki informasiyanın mübadiləsi;

-ölkələr arasında maliyyə-valyuta və kredit əlaqələrini;

-kapitalın və iş qüvvəsinin hərəkətini;

-beynəlxalq iqtisadi təşkilatların fəaliyyəti,qlobal iqtisadi problemlərin həllində təsərrüfatçılq əməkdaşlığı;

-beynəlxalq informasiya əlaqələrində,İnternetin rolunun formalaşması və artmasında,kompyüter vasitəsi ilə kommersiya əməliyyatlarının həyata keçirilməsində.

BİM-in perspektivləri,imkanları,onun rolu.əsas istiqamətlərinin və formalarının qarşılıqlı nisbətləri beynəlxalq əmək bölgüsünün inkişafı,dhd da dərinləşməsi və daha yüksək tiplərinə keçməsi ilə müəyyən olunur. Beynəlxalq əmək bölgüsünün ümumi tipi sahələrarası beynəlxalq ticarəti baş verməsini müəyənləşdirir,beləki, burada ayrı-ayrı ölkələrin əsasən hasilat və emal sahələri arasında beynəlxalq mübadilə nəzərdə tutulur.Xüsusi tipli beynəlxalq əmək bölgüsü ayrı-ayrı ölkələrin müxtəlif istehsal sahələrinin və həmçinin sahə daxilində istehsal olunan hazır məhsulların beynəlxalq mübadiləsinin baş verməsinin və onun daha da inkişaf eyməsinin əsasını təşkil edir.Fərdi tipli beynəlxalq əmək bölgüsü beynəlxalq ticarətdə ayrı-ayrı ölkələrin müvafiq istehsal sahələrinin məhsulun bir hissəsinin istehsalı və yaxud texnoloji prosesin müəyyən hissəsi üzrə ixtisaslaşmasını,layihə-konstruktor, hətta investitsiya prosesi üzrə ixtisaslaşmasını nəzərdə tutur.

Qeyd olunanlar onu deməyə imkan verir ki,beynəlxalq iqtisadi münasibətlər,beynəlxalq miqyasda əməyin,kapitalın,təbii və digər resursların tətbiqi sahəsi və nəticəsi olaraq bazar iqtisadiyatına xas olan əlamət və xüsusiyyətlərə malik olmaqla onun xüsusi bir sferasıdır. Məlumdur ki azad bazar münasibətləri alıcı və satıcının sərbəst seçilməsinəzərdə tutduğundan bu sferada da aşağıdakılara əsaslanır:


  • bazar subyektlərinin və obuektlərinin şoxluğu;

  • tələb və təklifin təsirinin müəyənediciliyi;

  • onların çevik qiymətlərlə qarşılıqlı əlaqəsi;

  • rəqabətə.

Bu qeyd olunan amillərə sahibkarlığın azadlığı da əlavə olunur.Belə ki. Beynəlxalq mübadilənin özü elə mübadilənin bir ölkə çərçivəsindən çıxması deməkdir ki,bu da çoxlu obyektlərin mövcudluğunu fərz edir.Bu fikir eyni ilə,bazar subyektlərinə də aiddir,çünki milli firma və müəssisələrdən başqa, beynəlxalq miqyasda çoxlu miqdarda xarici,beynəlxalq şirkətlər və təşkilatlar,müxtəlif ölkələrin dövlət strukturları BİM-də iştirak edirlər.Tələb və təklifin fəaliyyəti mexanizmini dəyişdirmədən BİM onun fəaliyyət sferasını genişləndirir,mübadilənin əhatə etdiyi çeşidləri və onların həcmini kifayər qədər genişləndirir.Bazar qiymətləri sistemi yeni kəmiyyət və keyfiyyət xarakteristikası kəsb edir.Bununla yanaşı rəqabət şəraiti kəsginləşir.BİM -ininkişaf etmiş bazar təsərrüfatı sisteminə aid olduğunu göstərən əsas əlamətlərdən aşağıdakıları göstərmək olar:

1)hər bir milli iqtisadiyyatda olduğu kimi dünya təsərrüfatı və beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin əsasında əmək bölgüsü dayanır ki,bu da mübadiləni nəinki milli sərhədlər daxilində,həmçinin milli sərhədlərdən kənarda,ölkələr arasında baş verməsini və ayrı-ayrı ölkələrin istehsal və istehlakının bir-birindən asılılığını nəzərdə tutur.

2)BİM-n iştirakçıları iqtisadi cəhətdən xüsusiləşmişdirlər və bu xüsusiləşmə milli-təsərrüfatçılq səviyyəsində olan xüsusiləşmə forması olub.obyektiv əmtə-pul əlaqələrinin yaranmasına səbəb olur;

3)BİM –n dünya təsərrüfatçılıq mübadilə münasibətlərində təələb,təklif qanunları və azad qiymətəmələgəlməsi tam fəaliyyət göstərir ki, bunlar da bazar mexanizminin məhək daşıdır;

4)milli bazarlar kimi BİM dünya bazarı əmtə və xidmətlərin,alıcı və satıcılarınrəqabəti ilə xarakterizə olunur.Bu rəqabət daha kəsgin xarakter daşıyır,çünki,burada bazara daha iri həcmdə və daha keyfiyyətli əmtəə və xidmət daxil olur.Bu raqabət ölkələr arasında istehsal amillərinin(kapital və iş qüvvəsinin) yerdəyişməsi ilə daha da kəsginləşir.

  1   2   3   4   5


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə