DƏrsdə halogenləRİ TƏYİn etdiK İsgəndər Səklikov




Yüklə 46.83 Kb.
tarix14.04.2016
ölçüsü46.83 Kb.

Kimya məktəbdə




DƏRSDƏ HALOGENLƏRİ TƏYİN ETDİK
İsgəndər Səklikov
Goranboy rayonu Səfikürd kənd tam orta məktəbinin kimya-biologiya müəllimi, Əməkdar müəllim, “İlin ən yaxşı müəllimi” müsabiqəsinin (2011) qalibi

Azərbaycan təhsil sisteminin dünya təhsil sisteminə yaxınlaşması, uzlaşması, inteqrasiyası artıq dönməz şəkil almışdır. “Azərbaycan Respublikasında Ümumi Təhsilin Konsepsiyası (Milli Kurikulumu)” respublikanın bütün ümumtəhsil müəssisələrində öz tətbiqini geniş şəkildə tapmaqdadır.

“Milli Kurikulum” müəllim fəaliyyətində, öyrətmə metodlarında, öyrənmə səriştəliliyində, mənimsəmə və tətbiq edə bilmək qabiliyətində ciddi dönüş yaradılmasının çox mühüm metodlarını təklif və tələb edir.

Artıq hər hansı bir fənni şagirdə təkcə yaddaşa əsaslanmaqla mənimsətmək mümkün deyildir. Bu proses yaddaş, idrak, məntiq və təfəkkürün birgə tətbiq olunmaqla həyata keçirilməsini vacib edir.

“Milli Kurikulum” müasir təhsil sistemində müasir təlim metodlarının, müasir təlim texnologiyalarının, müasir yanaşmaların və s. tətbiqini tələb edir.

Kimya fənninin tədrisi də digər təbiət fənləri kimi müasir təlim üsulları ilə həyata keçirilməlidir.

Məlum olduğu kimi hamı məktəbi bitirdikdən sonra özünə kimyaçı ixtisasını seçmir. Lakin hamı həyatı boyu müəyyən dərəcədə bu və ya digər kimyəvi maddələrlə təmasda olur və onların təsirini hiss edir. Ona görə də kimyanı şagirdlərə sevdirmək üçün müəllm dərs zamanı ən optimal üsulları seçib həyata keçirməyə çalışmalıdır.

Təcrübələr göstərir ki, şagirdlər özlərinin yaxından iştirakı ilə bilavasitə özlərinin icra etdikləri məsələləri uzun müddət yaddaşlarında saxlayırlar.

Kimya daha çox praktik fənn olduğu üçün bu fənnin mənimsənilməsi prosesi təkcə hafizəyə əsaslanmaqla həyata keçirilə bilməz. Müəyyən, çox mühüm həyati əhəmiyyətli məsələlərin əyani yolla həlli fənnin daha çox sevilməsinə və maraqla mənimsənilməsinə zəmin yaradır.

Bu və ya digər kimyəvi reaksiyaların şagirdlər tərəfindən icra olunması onlarda özünə inam, yaradıcılııq, elmilik, müstəqillik, sərbəstlik, aydın mühakimə yürüdə bilmək kimi xüsusiyyətlər formalaşdırır.

Müşahidələr göstərir ki, hətta başqa peşə sahibləri uzun illər ötməsinə baxmayaraq aparılmış kimya təcrübələrinin nostalji hislərini yaşamaqdadırlar. Bir ingilis dili müəllimi olan həmkarım 20-22 il bundan əvvəl apardığı hidrogenen, oksigenen və asetilenin laboratoriyada alınması reaksiyalarını incəliklərinə qədər təsvir etməsini heyranlıqla dinlədim.

Təxminən 30 il bundan əvvəl, yeni müəllim işlədiyim dövrdə şagirdlərə aptekdən alınmış natrium-xlorid NaCl, maqnezium-sulfat MgSO4, qlükoza C6H12O6 və distillə suyu ampulaları arasından maqnezium-sulfat MgSO4 məhlulunu araşdırmaq tapşıriğı verilmişdi.

Şagirdlər bunu qazanılmış nəzəri biliklərə əsaslanaraq barium-xlorid BaCl2 məlulu ilə həyata keçirdilər. Ampulaların hər biri kəsici lövhə ilə kəsilərək onlardan bir qədər götürülüb sınaq şüşələrinə töküldü. Onların hər birinin üzərinə BaCl2 məhlulu əlavə edildi. Sınaq şüşələrinin birində ağ rəngli çəküntü alındı. Bu barium-sulfat BaSO4 çöküntüsü, sınaq şüşəsinə tökülmüş məhlul isə maqnezium-sulfat MgSO4 məhlulu idi.
MgSO4 + BaCl2 = MgCl2 + BaSO4 (ağ rəngli çöküntü)

Ba2+ + SO42- = BaSO4


Bir keçmiş şagirdim bunu bu günlərdə mənə kövrək hislərlə xatırlatdı.

Bu il “Milli Kurikulum”un tətbiqi fonunda kimyəvi birləşmələrin təyini üsullarını əyləncəli, didaktik, “Rollu oyunlar” şəklində tədris etmək qərarına gəldim.

Bu məqsəd ilə lX sinifdə “Halogenlərin müqayisəli xarakteristikası, halogenlərin təyini” mövzusu seçildl. Sinif otağı şərti olaraq elmi-tədqiqat laboratoriyası şəklində qurulmuşdu. Sinifdə olan 22 şagird hər birində 5 nəfər olmaqla 4 qrupa ayrılmışdi.(2 nəfər şagird isə üzrlü səbəbə görə dərsdə iştirak etmirdi).

Beləliklə...



Kimya, lX sinif
Mövzu: Halogenlərin müqayisəli xarakteristikası. Halogenlərin təyini.

Məqsəd: - Halogenlər üçün xarakterik kimyəvi reaksiyalar barədə yaradılmış

biliklərin səviyyəsinin qiymətləndirilməsi;

- ayrı-ayrı halogenləri və onalrın birləşmələrini vəsfi təyin etmək;

- halogenlərin təyini üsullarını mənimsətmək;

- elmi-tədqiqat vərdişlərinin təkmilləşdirilməsi və s.

İş forması: Qruplar ilə iş.

İş üsulu: “Beyin həmləsi” və ya “Əqli hücum” , “Rollu oyun”

Resurslar: Natrium-xlorid NaCl, Kalsium-flüorid CaF2, ammonium-xlorid

NH4Cl, mədə şirəsi və ya xlorid turşusu HCl, silvinit NaCl . KCl, kalium-bromid KBr kalium-yodid KJ, ammonium-hidroksid (”nişatır spirti” və ya ammonyaklı su) NH4OH, gümüş-nitrat (“lyapis” və ya “cəhənnəm daşı”) AgNO3, maqnezium-xlorid MgCl2 məhlulları, sink Zn tozu, duru sulfat turşusu H2SO4, nişasta, yodun spirtdə məhlulu, “Lüqol məhlulu”, sənaq şüşələri, ştativlər, pipetlər, su dolu kolba. (Bütün bunlar əvvəldən masalar üzərinə qoyulur).


Fəaliyyət: Şərti olaraq dərs 5 mərhələyə bölünür:

1. Sinfin təşkili – 1 dəqiqə

2. Hazırlıq mərhələsi – 6 dəqiqə

3. Qruplara ayırma – 3 dəqiqə

4. “Oyun” mərhələsi – 30 dəqiqə

5.Yekun, xülasə, qiymətləndirmə, ev tapşırığı – 5 dəqiqə.

Sinfin təşkili mərhələsi salamlaşma ilə başlayır, davamiyyət yoxlanılır. Hələlik şagirdlər masalar ətrafında necə gəldi əyləşirlər.

Hazırlıq mərhələsi kimyəvi reaktivlər haqqında məlumat, onlarla işləyərkən təhlükəsizlik texnikası qaydalarının xatırlanması, “Halogenlər” mövzusu üzrə qazanılmış biliklərin yada salınması və qısa təkrarını əhatə edir. Bu zaman multimediya tədris disklərindən istifadə olunur.

Qruplara ayırma mərhələsi sinifdə olan şagirdlərin sayına uyğun olaraq eyni

ölçülü, eyni formalı kartlar vasitəsi ilə aparılır. Kartların üzərinə “Daşkəsən”, “Naxçıvan”, “Naftalan”, “Qəbələ” yazılmışdır. Şagirdlər yazılı üzü görünməyən kartları götürürlər. Eyni adlı kart sahibləri bir qrupu təşkil edirlər və öz yerlərini tuturlar. (Qruplara ayırma mərhələsi ötən dərsin sonunda da aparıla bilər)

Şagirdlərin hər birinin əynində ağ xalat olur. Onların hər birinə döşlərinə vurmaq üçün adları yazılmış və qrupun emblemi olan lövhəciklər verilir. Hər masaya isə qrupun adı və emblemi həkk olunmuş masaüstü lövhə vurulur.

“Oyun” mərhələsi dərsin əsasını təşkil edir. “Oyun” qrupların qısa tanışlığı ilə başlanır.

Müəllim: - Sizcə nə üçün qruplarımıza həmin adlar verilmlşdir?

“Daşkəsən” qrupundan şagird: - Halogenlərin ilk nümayəndəsi olan flüor əsasən mədən suxurlarının tərkibinə daxil olur. Qafqazın Uralı adlandırılan Daşkəsəndə də onun zəngin ehtiyatları olduğu üçün qrupumuz “Daşkəsən” adlanır. (Xəritədə Daşkəsən rayonu və Daşkəsən şəhəri göstərilir).

“Naxçıvan” qrupundan şagird: - Halogenlərin ən geniş yayılmış nümüyındəsi olan xlor təbiətdə ən çox hallit mineralının, yəni xörək duzunun tərkibində rast gəlinir. Daş duz yataqları isə respublikamızda ən çox Naxçıvan Muxtar Respublikasında vardır. Qrupumuz bu münasibətlə “Naxçivan” adlanır. (Xəritədə Naxçıvan MR göstərilir).

“Naftalan” qrupundan şagird: - Halogenlərin nümayəndəsi olan brom ən çox dəniz yosunlarının və buruq sularının tərkibində təsadüf olunur. Şəfa ocağı olan Naftalan şəhərində də neftlə çıxan suyun tərkibində çoxlu brom olduğu üçün qrupumuz “Naftalan” adı daşıyır. Bu müalicə ocağında bir çox əsəb xəstəlikləri yod-brom vannaları ilə müalicə olunur. (Azərbaycan Respublikasının xəritəsində Naftalan şəhəri göstərilir.)

“Qəbələ” qrupundan şagird: - Halogenlərdən olan yod ən çox Zakatala-Şəki bölgəsində təbii halda bitən qoz ağacı meyvələrində olduğu üçün qrupumuz bu iqtisadi regiona daxil olan bölgənin şərəfinə “Qəbələ” adını daşıyır. (Xəritədə Qəbələ rayonu və Qəbələ şəhəri göstərilir).

Müəllim: - Hər bir masanın üzərində lazım olan avadanlıq və reaktivlər vardır. Hər qrup adına uyğun gələn halogeni təyin edə bilər. (Sonra kimyəvi maddələr ilə işləyərkən təhlükəsizlik qaydaları bir daha xatırlanır). Daşkəsən” qrupu aparılacaq prosesi təsvir edin.

Şagird 1: - Digər halogenlərdən fərqli olaraq flüor F- anionu üçün Mg2+ kationu reaktivdir. Kalsium-flüorid CaF2 məhlulundan 5-6 damcı götürüb üzərinə başqa pipetlə bir o qədər maqnezium-xlorid MgCl2 məhlulu əlavə edilir. Bu zaman sarı rəngli çöküntü alınır.

Şagird 2: - Lövhədə yazır:

CaF2 + MgCl2 = CaCl2 + MgF2 ( sarı rəngli çöküntü)

2F- + Mg2+ = MgF2

Müəllim: - “Naxçıvan”qrupu söz sizə verilir.

Şagird 1: - Gümüş kationları Ag+ xlor anionları Cl- üçün reaktivdir. Ona görə də xörək duzu NaCl, xlorid turşusu HCl, hətta zəif xlorid turşusu məhlulundan ibarət birləşmələrə gümüş-nitrat AgNO3 əlavə edilərsə ağ rəngli çöküntü alınır. Bu ağ çöküntü suda və turşularda həll olmur.

Şagird 2: - Biz xörək duzu NaCl, xlorid turşusu HCl, mədə şirəsi məhlullarının hər birindən ayrı-ayrı sınaq şüşələrinə 4-5 damcı töküb üzərinə 2-3 damcı gümüş-nitrat AgNO3 əlavə eədcəyik.

Şagird 3: - Lövhədə yazır:

HCl + AgNO3 = HNO3 + AgCl (ağ çöküntü)

Cl- + Ag+ = AgCl

Şagird 4: - Lövhədə yazır:

NaCl + AgNO3 = NaNO3 + AgCl (ağ çöküntü)

Cl- + Ag+ = AgCl

Müəllim: - Lakin gümüş-xlorid AgCl ammonium-hidroksiddə NH4OH asan həll olur.

AgCl + 2NH4OH = [Ag(NH3)2] Cl + H2O

“Naftalan” qrupu sizə bromu təyin etmək tapşırığı verilir.

Şagird 1: - Gümüş-nitrat AgNO3 həmçinin brom birləşmələri üçün, daha doğrusu gümüş ionları Ag+ brom ionları Br- üçün də reaktivdir. Br- anionlarının üzərinə Ag+ kationları əlavə edilərsə gümüş-bromiddən AgBr ibarət sarımtıl rəngli çöküntü alınır. Çöküntü suda və turşularda həll olmur. Lakin bu çöküntü ammonium-hidroksiddə NH4OH həll olur.

Şagird 2: - Lövhədə yazır:

KBr + AgNO3 = KNO3 + AgBr (sarımtıl çöküntü)

Br- + Ag+ = AgBr

Şagird 3: - Biz 5-6 damcı kalim-bromid KBr üzərinə 2-3 damcı gümüş-nitrat AgNO3 əlavə edəcəyik.

Müəllim: - Brom həm də civə və qurğuşun ilə də həll olmayan çöküntü əmələ gətirir. Yeri gəlmişkən, gümüş-bromid AgBr su ilə sink Zn tozu vasitəsi ilə parçalanır.

2AgBr + Zn0 = Zn2+ + 2Br- + 2Ag (çöküntü)

“Qəbələ” qrupu bəs siz yodu necə təyin edəcəksiniz?

Şagird 1. Hələ botanika dərsində biz yodu nişasta vasitəsi ilə təyin etmişik. Tərkibində yod olan birləşmələrin üzərinə nişasta məhlulu əlavə etdikdə tünd-göy rəng alınar.

Şagird 2: - Yodu J2 da xlor Cl2 və brom Br2 kimi gümüş-nitrat AgNO3 təyin etmək olur. Yod J- ionları gümüş Ag+ ionları ilə suda və turşularda həll olmayan sarı rəngli çöküntü əmələ gətirir.

Şagird 3: - Lövhədə yazır:

KJ + AgNO3 = KNO3 + AgJ (sarı çöküntü)

J- + Ag+ = AgJ

Müəllim: - Gümüş-yodid AgJ də gümüş-bromid AgBr kimi ammonyaklı suda NH4OH və ya 2n. sulfat turşusu H2SO4 məhlulunun iştirakı ilə sink Zn tozunun iştirakı ilə gümüş ayrılmaqla parçalanır.

2AgJ + Zn0 = Zn2+ + 2J- +2Ag (çöküntü)

Gümüş-yodid AgJ kimi qurğuşun-yodid PbJ2, civə (1)-yodid Hg2J2, civə (2)-yodid HgJ2 və mis (1)-yodid Cu2J2 də suda həll olmur. J- ionları rəngsizdir. Məs.:

2KJ + Pb(CH3COO)2 = 2CH3COOK + PbJ2 (sarı çöküntü)

2J- + Pb2+ = PbJ2

Şagird 4: - Biz yod ionlarını təyin etmək üçün 4-5 damcı kalium-jodid KJ üzərinə bir oqədər də gümüş-nitrat AgNO3 məhlulu əlavə edəcəyik.

Şagird 5: - Yod məhlulunun üzərinə həm də nişasta məhlulu əlavə etməklə əvvəllərdə botanika dərsində apardığımız təcrübəni bir daha təkrar edəcəyik.

Müəllim: - Bu üsul ilə siz molekulyar yodu təyin edə bilərsiniz.

Sonra qruplar işin icrasına başlayırlar və aldıqları çöküntüləri nümayiş etdirirlər.


Müəllim: - Siz bu gün halogenləri onların məhlullarında, daha doğrusu ion halında olan halogenidləri təyin etdiniz.bərk halda olan xlorid, bromid və yodid duzlarını bir-birindən qatı sulfat turşusu H2SO4 vasitəsi ilə fərqləndirmək olar. Bu reasiyaların tənliklərini yazmaq və təhlil etmək sizə həvalə olunur.

Yekun mərhələsində halogenlər haqda, onların tətbiqi haqda məlumat verilir və sonda işin həata keçirilməsi zamanı qarşıya çıxan çətinliklər və nöqsanlar, ümumiyətlə, işin gedişi təhlil edilir.

İşi səliqəli şəkildə yerinə yetirən qrupların və şagirdlərin fəaliyyəti qiymətləndirilir. Müəyyən tövsiyələr verilir. İş masası səliqəyə salınir.

Müəllim: - Ev tapşırığı oıaraq “Halogenlər” mövzusunu təkrar etməli. Yuxarıda göstərildiyi kimi bərk halda olan xlorid, bromid və yodid duzlarının qatı sulfat turşusu ilə fərqləndirməyə imkan verən kimyəvi reaksiyaların tənliklərini yazmalı.

Dərsin bu üslubda qurulması şagirdlərin fənnə marağını artırır. Onlarda kollektiv işləmə, bir-birlərinin fikirlərinə hörmətlə yanaşmaq, məntiqlə düşünmək, öyrənmək, öyrəndiklərini tətbiq etmək, özünə inam kimi hislərin fomalaşmasına kömək edir.


İstifadə edilmiş ədəbiyyat:


1. V.M.Abbasov, M.M.Abbasov və başqaları. VIII sinif kimya dərsliyi. “Azpoliqraf “LTD MMC. 2009.

2. V.M.Abbasov, M.M.Abbasov və başqaları. IX sinif kimya dərsliyi. “Azpoliqraf “LTD MMC. 2013.





И. Секликов

Определили на занятиях галогены

АННОТАЦИЯ
Статья посвящена важности курикулума и влиянии его на качество обучения.


I. Seklikov

The halogents are determined in the classroom
ANNOTATION
The article is dedicated to the importance of the curriculum and its effect on the quality of education.
Açar sözlər: kurikulum, inteqrasiya, təlim üsulları, təlim texnologiyaları.

Ключевые слова: курикулум, интеграция, методу обучения, технологии обучения.

Key words: curriculum, integration, teaching methods, training technology.






Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə