Dərs vəsaiti Bakı 2006 Müəlliflər: Fəlsəfə elmləri doktoru, admiU-nun «Mədəniyyətşünaslıq» kafedrasının professoru Niyazi Mehdi




Yüklə 1.1 Mb.
səhifə1/19
tarix24.02.2016
ölçüsü1.1 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19
Niyazi Mehdi və Dilarə Mehdi

Fəlsəfə tarixində Fəlsəfə (1997)

Nə və necə deyilənlər haqqında kitab
(Fəlsəfə üzrə dərs vəsaiti)
Bakı - 2006

Müəlliflər:


Fəlsəfə elmləri doktoru, ADMİU-nun «Mədəniyyətşünaslıq» kafedrasının professoru Niyazi Mehdi.

Fəlsəfə elmləri doktoru, ADMİU-nun «Teatr rejissorluğu» kafedrasının professoru Dilarə Mehdi.

Redaktor: Sənətşünaslıq elmləri namizədi, ADMİU-nun «Teatrşünaslıq» kafedrasının dosenti Aydın Talıbzadə

Rəyçilər:


Fəlsəfə elmləri doktoru, professor Rəhman Bədəlov

Fəlsəfə elmləri doktoru, professor Əli Abbasov


Dərs vəsaitində dünya fəlsəfəsindən seçmələr tələbələrin və elmlə maraqlananların geniş auditoriyası üçün anlaqlı şəkildə açıqlanır. Müəlliflər dünya fəlsəfi ideyalarını yeni örnəklərə və faktlara proyeksiya etməklə yanaşı, onları çağdaş azərbaycanlını maraqlandıran məsələləri düşünmək işinə də cəlb edirlər.

Dərs vəsaiti Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirinin qrif verilməsi barədə 874 saylı 22.12.05 tarixli əmri ilə çap olunur.

İçindəkilər


Ön söz
Birinci bölmə.
Fəlsəfədə anlayış problemi. Anlamaq və anlayış
Anlayışlar və ümumilik

Cisimlər, hadisələr qrupu və ümumilər

Mahiyyət nədir?

Anlayış və təkcə

İndisə gündəlik şüurun anlayışları haqqında

Elmi araşdırmalarda anlayışlar

Anlayışlar və danışıq qabiliyyəti

Anlayışlar və fəlsəfi kateqoriyalar


Fəlsəfə nəyi, necə, nə üçün öyrənir
Hikmət və fəlsəfə

Elm və fəlsəfə

Elmdə həqiqət, fəlsəfədə həqiqət

Fəlsəfi həqiqət və dəyər

Fəlsəfi həqiqətlər ən yüksək ümumiləşdirmələrə can atır

Doğru və yanlış olan

Marksizm fəlsəfənin əsas məsələsi haqqında

Materializm və idealizm

Daosizm materializmdir, yoxsa idealizm?

Fəlsəfə dünyanı nə məqsədlə öyrənir?

Fəlsəfə dünyagörüşü üçündür

Dünyagörüşünün necə olmağa, necə etməyə təsiri


Materiya
Qədim fəlsəfə materiya haqqında

«Materiyanın özündən yaranan gücü yoxdur» deyən əski filosoflar

«Materiyanın özündən yaranan gücü yoxdur» deyən əski filosoflar

Marksist fəlsəfə materiya haqqında

Marksist fəlsəfədə materiya kateqoriyasının çatışmazlıqları
Şüur
Şüur və bilmək

Şüurumuz həm düşüncələrimizdir, həm duyğularımızdır, həm də ...

Şüurun sirləri, paradoksları

Şüur sosial hadisə kimi...

Şərq fəlsəfəsi şüurdan arınmaq haqqında

Dünya şüurda görünür, ya yox?


Tanrı
Aristoteldə Tanrı ideyası

Plotində Tanrı ideyası

Orta yüzillərdə və yeni çağda Tanrı ideyası

Tanrının olması, olmaması haqqında sübutlar

Tanrı qüdrətinin sərhədi varmı?

Dünyadakı pisliklərə görə Tanrı məsuliyyət daşıyırmı?

Tanrını bilmək olarmı?

Teodiseyanın əyər-əskikləri


İnsan
Sokrat insan haqqında

Konfutsi bilib etmək haqqında

Kiniklər insan haqqında

Kirenaiklər insan haqqında

Epikür insan haqqında

Stoya məktəbi insan haqqında

Buddizm insan haqqında

Buddizmdə dörd həqiqət, səkkizlik qurtuluş yolu

Buddizm ruhun «Mən»dən arınması haqqında

Buddizm və Hinduizm

Buddizm və Dao fəlsəfəsi: oxşayışlar, fərqlər

Dao fəlsəfəsində boşluq və insan ruhuna baxışda onun mənası

Dao fəlsəfəsi və incəsənətdə Fen-lyu məktəbi

Dao fəlsəfəsində təbiilik

Dao fəlsəfəsi insan haqqında

Buddizmdə Nirvana, Dao fəlsəfəsində Boşluq, Sufizmdə Allah

Sufidə Allaha sevgi

Sufizmdə Allah, insan və dünya

Sufizmdə Allah, insan və dünya

Dünya Allahın yaradıcılığı kimi

Dünyanın qatları

Sufizm ruhun dünya mərtəbələrində səyahəti haqqında

İslam dünyaduyumunda sirrə sevgi və təsəvvüf (Sufizm) əhlinin psixolojisi

Təsəvvüfdə sirli əcaibliklər və qəribə düşüncələrə, davranışlara sevgi

Sufizmdə Allaha qovuşmaq

Sufi yaradıcılıqla yaşayandır

Fəlsəfə insanda gündəlik şüurun ağlına gəlməyən tərəfləri açır

Maarifçilər fəlsəfəsi insan haqqında

Kant insan haqqında

Kant insan azadlığı haqqında

Kant təcrübədə bilik tapan düşünüşlə təmiz düşünüş haqqında

Kantın əxlaq nəzəriyyəsi və başqa əxlaq sistemləri

Marksist fəlsəfədə insan problemi

Marksizmdə insan azadlığı

Marksizmdə insan və cəmiyyət

Marksizm tarixdə şəxsiyyətin rolu haqqında

Nitsşe üst insan haqqında

İnsan problemi haqqında yekun sözü


İkinci bölmə. Mədəniyyət
Mədəniyyətin tərifi

Mədəniyyət və informasiya

Maddi dəyərlər və mənəvi dəyərlər

Maddi və mənəvi dəyərlər arasında səbəb-nəticə əlaqələri

Freyd mədəniyyətin yaranması, mədəniyyət hadisələrinin vəzifələri, işi haqqında
Üçüncü Bölmə. Filosoflar
Kantın fəlsəfəsi və estetikası
Kant şüurun iki işi haqqında

Kant fəlsəfəsində «özündə qalan nəsnə» və «bizə bilinənlər»

Kant anlayışların transendantlığı haqqında

Kant reflektləşdirici hökm yürütmək bacarığı ilə estetik qavrayış haqqında

Kant yaxşı olanlarla gözəl olanların fərqi haqqında

Kant estetik ideyanın, incəsənətin çoxmənalılığı haqqında

Kanta görə, dahilik yalnız sənətdə ola bilər

Kant və «sənət sənət üçündür» estetik prinsipi


Şellinqin fəlsəfəsi və estetikası
Mütləq olan və ya Absolyut

Absolyut və dünyadakı çoxluq, cürbəcürlük

Absolyut azadlıq və azadsızlıq haçasından da o taydadır

Şellinq fəlsəfəsində «ayrıca» kateqoriyası

Fəlsəfədə həqiqət, sənətdə gözəllik və gerçəklikdə Absolyut

Gözəllik və anlayış

İncəsənət və mifologiya

Şellinq sxematizm, alleqorizm, simvolizm haqqında

Yunan mifologiyasında və incəsənətində simvolizm

Xristian mədəniyyətində sxematizm

Təbiətdə sxematizm, alleqoriya, simvol

Sənət növlərində simvol, alleqoriya, sxematizm

Şellinqin estetik düşüncələri və çağdaş sənət

Şellinq ülvilik və faciəvilik haqqında

Hegelin fəlsəfəsi və estetikası
Hegelin idealizmi: dünya və İdeya
Hegeldə Dünya Düşünüşdən necə törəyir?

Hegel Mütləq İdeyanın Mütləq Ruha çevrilməsi haqqında

Hegel incəsənətin özəllikləri haqqında

Hegel incəsənət və fəlsəfənin əlaqələri, fərqləri haqqında

Gözəllik və eybəcərlik

Hegel Əski Şərq sənətinin simvolik xarakteri haqqında

Hegel Antik yunan sənəti haqqında

Hegel Romantik sənət haqqında


Artur Şopenhauerin fəlsəfəsi, insan haqqında təlimi və estetikası
Şopehauer fəlsəfədə kimləri sevib, kimləri sevməyib

Dünya iradə kimi

Şopenhauerin pessimist metafizikası

Şopenhauer Dünya İradəsinin obyektləşməsinin pillələri haqqında

Şopenhauer insan haqqında

Şopenhauer iradənin qaynaşmasını söndürmək haqqında

Şopenhauer dahilik haqqında

Şopenhauer gülüşün səbəbləri haqqında

Şopenhauer iradə problemindən gözəlliyə, ülviliyə necə çıxır?

Şopenhauer incəsənət haqqında


Freyd, Psixoanaliz, incəsənət…
Freydin Psixoanalizi

Freyd insan psixolojisinin strukturu haqqında

Freyd yuxu haqqında

Psixoanaliz və incəsənət

Psixoanaliz bilməzə edilənlər haqqında

Şüuraltı istəklər və mədəniyyət


* * *
Kitabdakı az işlənən sözlər
Azərbaycan fəlsəfi dilində ərəb-fars sözlərinin aşırı bolluğu bu dili ruhumuzun, mədəniyyətimizin dərinliklərindən özgələşdirib. Sonucda çoxlarının yaxşı anlamadığı ağır bir dil yaranıb. Ərəb-fars sözləri tekstlərə guya yüksək düşüncə mədəniyyəti gətirir. Əslində isə gerçək düşüncəni düşüncə «görüntüləri» ilə, düşüncə avazı ilə əvəz edir. İndi ən dolaşıq bir durum yaranıb. Ərəb-fars bər-bəzəyi ilə naxışlanmış dil çağımızın düşüncə azadlığına cavab vermir. Əvəzində dildə bir az təmizləmə işi aparanda bu dil də alışılmadığı üçün bəyənilmir. Ancaq alışılmaq üçün də bir az təmizlənmiş dildə çoxlu düşüncə yazıları çıxmalı və oxunmalıdır. Bizim kitabın dil islahatlarını belə bir fonda dəyərləndirmək gərəkdir. Onu da artıraq ki, aşağıdakı siyahıdan görəcəksiniz ki, əslində, islahatımızın gətirdiyi sözlər heç də çox deyil.
Amac – məqsəd (əski türk sözüdür).

Anlam - (Anadolu türkcəsində işlənən yeni söz, yəni neologizmdir).

Bilgə – müdrik (əski türk sözüdür).

Bütüncə – ümumi (bizim neologizmdir, yəni düzəltdiyimiz yeni sözdür).

Dışözü – zahir (bizim neologizmdir).

Doğru – həqiqət

Dür – növ (əski türk sözüdür).

Etgi – təsir (Anadolu türkcəsində işlənən neologizmdir).

Gerçək – həqiqət, doğru.

Gərəklər – tələbat (Anadolu türkcəsində işlənən neologizmdir).

Gərəkcə – zərurət (Anadolu türkcəsində işlənən neologizmdir).

Görk – obraz (əski türk sözüdür).

İçözü – mahiyyət (bizim neologizmdir).

İlgili – əlaqədar (Anadolu türkcəsində işlənən neologizmdir).

İlişgi – əlaqə, münasibət (Anadolu türkcəsində işlənən neologizmdir).

İstəm – iradə (Anadolu türkcəsində işlənən neologizmdir).

Nəsnə – cism, əşya (Orta əsrlər ədəbi dilimizdə işlənib).

Nəsnəl – cismani, maddi.

Öyrəti – təlim (Anadolu türkcəsində işlənən neologizmdir).

Soru – sual (Anadolu türkcəsində işlənən neologizmdir).

Soy – qəbil (əski türk sözüdür).

Tanıdıcılar – əlamətlər (bizim neologizmdir).

Tanım vermək, tanımlamaq – tərif vermək, təyyin etmək (Anadolu türkcəsində işlənən neologizmdir).

Toplum – cəmiyyət (Anadolu türkcəsində işlənən yeni sözdür, neologizmdir).

Toplumsal – ictimai, sosial.

Ulus – millət, xalq (əski türk sözüdür).

Qut – ruh (əski türk sözüdür).

* * *


Ön söz

Adamlar arasında fəlsəfə haqqında yanlış inanclar var. Çoxları belə deyir: - «Fəlsəfə yaman çətindir, onu anlamaq hər adamın işi deyil».

Ancaq hər bir elmi, hər bir sənəti anlamaq nə qədər çətindirsə, fəlsəfəni də anlamaq o qədər çətindir, hər bir elmi anlamaq nə qədər asandırsa, fəlsəfə də bir o qədər asandır. Bir sözlə, fəlsəfənin asanlıq və çətinlik məsələsində unikallığı yoxdur. Necə ki hər sənəti, elmi, eləcə də fəlsəfəni həvəslə, sevgi ilə hövsələ ilə yavaş-yavaş, anlaya-anlaya öyrənmək gərəkdir.

Fəlsəfə ilə bağlı başqa aldanış. Bəziləri hesab edir ki, mənalı, ağıllı nə deyilirsə, o, mütləq fəlsəfidir. Buradan da belə deyim ortaya çıxıb: - «Filan yazıçının fəlsəfəsi».

Ancaq hər ağıllı, mənalı söz fəlsəfi deyil. Məsələn, elə ağıllı söz var ki, arıqlamağı öyrədir və buradan fəlsəfəyə yol yüzlərlə «məntəqədən» keçəndən sonra çatır. Biz fəlsəfənin nələri və nə üçün öyrəndiyini bilsək, nəyin birbaşa, ya dolayı ona dəxli olduğunu bir az asan taparıq. Onun üçün də həm asan, həm də çətin olan bu «elmdən» söhbətə başlayaq. Özü də indi bu «elmin» əlifbasını öyrənək. Yazının əlifbasını öyrənəndən sonra minlərlə kitab oxumaq olur. Eləcə də fəlsəfənin «əlifbasını» öyrənəndən sonra yüzlərlə filosofun kitablarını oxuyub, bu və ya başqa dərəcədə anlamaq olur.

Başlanğıc üçün çox çətin sualların biri budur: fəlsəfəyə birinci hansı problemin «qapısından» girmək gərəkdir?

Bəzi müəllimlər hesab edir ki, bir dənə problemi, məsələn, «materiya və şüur» problemini götürüb, fəlsəfəyə onun içindən girmək gərəkdir. Ancaq girmək üçün ayaq, etmək üçünsə arac (yəni edənlə üstündə edilənin arasında olan araçı, - alət, vasitə) lazımdır. Masa düzəltmək üçün dülgərin rəndəsi, xətkeşi, çəkici olmalıdır. Bu alətlərdən birinin işini o birisi görə bilməz, ya da ala-yarımçıq görər. Rəndə ilə çəkicin yerinə mıx vurmaq olar, ancaq iri mıx olsa, çətin olacaq, axırda da rəndə sınacaq.

Dülgər kimi filosofa da işini görmək üçün araclar, vasitələr, alətlər gərəkdir. Onların arasında isə başlıcası düşünmək alətləridir. Onun üçün də, gəlin, həmin alətlərin bəzilərinin qulpundan tutub fəlsəfə dünyasına girək. Ən öncə «anlayış» («məfhum») sözünü özümüz üçün nə qədər gərəkdirsə, o qədər anlaqlı edək.

Birinci bölmə. Fəlsəfə hansı məsələləri düşünmək üstündə qurulub
Fəlsəfədə anlayış problemi. Anlamaq və anlayış
«An-layış» sözünün kökü («an») əski türklərdə «yenidən göründürmək mənasını (anlamını) verir. İndi biz «yadıma salıram» mənasında «anıram» deyirik. Yada salmaq nədir? Bir vaxtlar bildiyini, gördüyünü şüurunda (bilincində) yenidən göründürmək. Bizlərdə deyirlər: «huşumdan çıxıb», yəni huşda deyil ki, yenidən göründürə, ana biləsən.

Deməli, anlayış hər dəfə gərək olanda yenidən göründürə bilməklə bağlıdır. Bəs nəyi yenidən göründürməklə bağlıdır? Sözsüz, haçansa gördüyün, bildiyin, qavradığın nəyisə.

Sonra, götürək «anlayış»a doğma olan «anlamağ»ı. Anlamaq həmişə nəyisə anlamaqdır. Anlamaq həmişə nəyəsə tutulubdur, nəyləsə doludur. Heçnəsizliyi anlamaq olmaz. XX yüzilin böyük filosofu Husserl deyərdi: «Düşünüş həmişə nəyisə düşünməkdir». Hətta elə-belə düşünəndə də biz nəyisə düşünürük. Deməli, anlamaq da «nəyi?» sualından qopmazdır.

Əski və Ortaçağ (Orta əsrlər) türkləri ərəblərin «şey» ( və onun qohumu «əşya») sözünə sinonim kimi «nəsnə» kəlməsini işlədirdilər. Yəqin ki, «nəsnə» «nəsə nə»nin qısalmış formasıdır. Fəlsəfəyə də elə bu cür söz gərəkdir: nəsə olan, ancaq nə olmasını ayrıca deməyə ehtiyac olmayan.

Biz bilincimiz, şüurumuz üçün nəsnələri, olayları necə mənimsəyirik? Anlayıb, anladığımızı anlayışa yığıb orada saxlamaqla.

Nəsnəni anlamaq, sadəcə, onda nə varsa, hamısını görmək deyil (heç, nə varsa, hamısını görmək də olammaz). Nəsnəni anlamaq nəsnənin nəliyini tapmaq, öyrənməkdir. Masanın üstündə min dənə gəldi-gedər ləkələr, cızıqlar, işıq-kölgə oynaşmaları var. Hamısı da masanın özününküdür. Ancaq masanın nə olduğunu bilməyimiz üçün bizə onların heç biri gərək deyil. Anlamaq üçün masanı göstərib, «bu nədir?» sualına cavab verməliyik. Cavab versək ki, «bu taxtadır», deməli, hələ masanı anlamamışıq, çünki saysız nəsnələr var ki, taxtadandır. Cavab versək ki, «bu ayaqlı əşyadır», yenə onu anlamamışıq, çünki dolabın da, pianinonun da ayaqları var. Ancaq cavab versək, «bu möhkəm maddədən düzəldilmiş, üstündə müəyyən şeyləri qoyub iş görmək üçün hazırlanmış və yerdən hündürlüyü də, üstünün eni də həmin iş üçün əlverişli olan nəsnədir», «masa nədir?» sorusuna (sualına) cavab vermiş olarıq. Deməli, onu anlayırıq, deməli, anladığımız əsasında «masa» anlayışını düzəldərik.

Biz nəsnələrin nəliyini, əsasını, mahiyyətini şüurumuzda yenidən görükdürəndə, bu görünəni hansı bir sözünsə, (məsələn, «masa» və ya «stol» sözünün) içinə yığıb saxlayanda anlayış yaranır.

Hələlik biz fəlsəfənin dilinin, düşünüş vasitələrinin iki vahidini mənimsədik: «anlayış» və «anlamaq».

Ancaq onları daha yaxşı bilmək üçün fəlsəfənin başqa anlayışlarına – «ümumi» («bütüncə»), «təkcə» anlayışlarına keçmək gərəkdir.

Anlayışlar və ümumilik


Örnəklərdə həmin anlayışlara baxaq: «adam» - «Elxan» adında tələbə». «Adam» ümumidir (bütüncədir), çünki bütün adamların hamısında təkrar olunan göstəriciləri (əlamətləri) öz içinə, məzmununa yığıb. Səndən soruşsalar ki, «adam kimdir?» və sən cavab versən ki, «adam göy göz kişidir» (çünki göy göz adamlar da var), onda deyəcəyik ki, sənin adam anlayışın düz deyil, çünki düz olsa, gərək qara göz adamları adam saymayaq. İrqçilər «adam» anlayışını beləcə daraltdıqları üçün də, qara dərililəri adam yerinə qoymuruq.

Əski yunan filosofu Platon «adam» anlayışının içindəkini, məzmununu belə açmışdı: «Adam – lələksiz, iki ayaqlı heyvandır (yəni canlıdır)». Çəlləkdə yaşayan Sinoplu Diogen bir dəfə xoruzu götürüb, bütün lələklərini yolur, camaata göstərib deyir: «Budur, Platonun adamı».

Əslində nə baş verir? Platon «adam» anlayışına yanlış məzmun verdiyi üçün həmin anlayış adamlara da, xoruza da, toyuğa da aid olur.

Ortaçağ (orta əsrlər) müsəlman filosofları - Fərabi, İbn-Sina, bizim Bəhmənyar bir-birinin ardınca deyirdilər ki, «adam düşünən canlıdır». Di gəl, «adam» anlayışının bu açımı da yanlışdır, çünki elə onların öz fəlsəfəsinə görə, mələklər də düşünən canlı idilər, ancaq heç biri onları adam saymırdı.

Cisimlər, hadisələr qrupu və ümumilər
Dünyada nəsnələr, olaylar qohumluqlarına görə cürbəcür növlər, dəstələr əmələ gətirir. Məsələn, ayrı-ayrı söyüdlər «söyüd» növündə (təmiz türkcədə, düründə) birləşirlər. Ona görə də deyirik: «Ağacın bir növü olan söyüd». Eləcə də palıdlar, küknarlar və s.

Ancaq bu növlər, dürlər özləri də ağac olduqları üçün bir-birinə qohumdurlar. Deməli, «ağac» soydur (qəbildir, ümumidir), növlərsə onların içində dürlü dəstədir (əski türkcə «dürlü» növbənöv deməkdir).

Bəs nəsnələr, olaylar necə olur ki, növ içində birlik əmələ gətirirlər? Yeri gəlmişkən, bu növlərə fəlsəfədə «ayrıca» da deyirlər.
Mahiyyət nədir?
Nəsnələr ya mahiyyətlərinə (içözlərinə), daxili özlüklərinə, yəni içəridən onları özləşdirən (özlərinə bərabər edən, nəliklərini verən) cəhətlərinə görə, ya da onlara zahiri özlük verən cəhətlərinə görə bir dəstədə birləşirlər. Məsələn, su, buxar, buz zahirlərinə, üzlərinə görə başqa-başqa olsalar da mahiyyətlərinə görə birləşirlər və ya birdirlər.

Daha tez-tez nəsnələr həm mahiyyətlərinə, həm də zahirlərinə görə oxşadıqları üçün bir növdə toplanırlar.

Külək, su qayanı elə ova bilər ki, o, quşa bənzər, ancaq bu oxşartı üzdə olacaq. Söyüdlər isə həm mahiyyəti, həm də zahirlərinnə görə bənzəyib ağac növünü, dürünü əmələ gətirirlər.

Əgər söyüdü söyüd edən filan xassələrdirsə, (bu da bərabərdir mahiyyətə) və əgər qarşımızdakı ağac söyüddürsə, bu ağac həmin mahiyyət əlamətlərini özündə təkrar etməlidir. Ona görə də hər növdə (əgər bu növ üz oxşarlığından yaranmayıbsa), növə aid hər bir nəsnədə eyni mahiyyət iştirak edir, onun əsası olur. Bir əsas, bir mahiyyət min nəsnəni törədir, min nəsnədən bilinir.

Mahiyyəti bilmək anlamaqdır, anlamaq anlayış yaratmaqdır. Anlamaq növü göstərən anlayışa həmin dürdəki nəsnələrin, olayların mahiyyət əlamətlərini «yazmaqdır». Anlamaq «bu nədir?» sorusuna, sualına cavab verməkdir. Deməli, anlamaq nəsnənin nəliyini bilməkdir, anlayışsa nəsnənin nəliyini özünə yazır.

Anlamaq nəsnənin əsasını, mahiyyətini mənimsəməkdirsə, indi artıra bilərik, nəsnənin əsası onun içinə girdiyi növdə hamıya aid olan, hamı üçün bir, eyni olan mahiyyətdir. Anlamaq bu mahiyyəti mənimsəməkdir. Deməli, sən bir nəsnəyə baxanda onunla bir növdən olan bütün nəsnələrin hamısında iştirak edən cəhətləri yığmalısan. Yığıb şüurunda (bilincində) toplayaraq sözə bağlayanda həmin nəsnənin və onun yaxın qohumlarının anlayışını tapırsan. Bu anlayış ümumiləşdirmək əsasında yaranır. Bu anlayış növün içindəki bütün nəsnələrin nəliyini bizə deyir. Sən «söyüd» anlayışını bilirsənsə, hər söyüdə rast gələndə həmin anlayışa «baxıb», söyüdün nə olması haqqında oradan bilgi (informasiya) alırsan.

Anlayış sənə nəsnənin mahiyyətini andırır, ona görə də nəsnəni anladır.

Anlayış və təkcə


Götürək «Elxan» adında bu tələbəni. O, təkcədir. Yəni nəyi varsa, özünə toplamış bir oğlandır. Mən onu anlamaq istəyirəm. Onun üçün də nə qədər bacarıramsa, ona baxıb onun aid olduğu növlərin anlayışına bilgi (məlumat) almaq üçün gedirəm. Məsələn, «Elxan adamdır», deməli, «adam» anlayışı mənə onun haqqında bir soraq verir. «Elxan azərbaycanlıdır», deməli, «azərbaycanlı» anlayışı başqa məlumatı verir. «Elxan tələbədir», «tələbəlik» anlayışından yeni bilgi alıram. «Elxan göyçək oğlandır», «gözəllik» anlayışı burada onun haqqında mənə başqa sorağı verir. Beləliklə, təkcə ayrı-ayrı durmuş anlayışlardan bildiyimiz əlamətlərin bir nəsnədə, bir hadisədə bir yerə yığılması kimi, bir-birinə hörgülənməsi kimi açılır. Təkcəni anlamaq onu, - konkret olanı bircə-bircə, ayrı-ayrı anlayışların «içinə salıb çıxarmaqdır», ayrı-ayrı anlayışların «dişinə vurmaqdır».

Bizim qarşımıza nəsnə (nəsə nə) çıxır. Hələ nəliyini bilmirik. Ancaq bilmək istəyirik. Görürük ki, filan anlayışda deyilən əlamətlər onda var. Onda bu nəsnəni həmin anlayış əsasında bir az tanıyırıq, sonra keçirik başqa anlayışlara. Kant deyərdi ki, nəsnəni anlamaq üçün onu anlayışın altına (işığına) salmaq gərəkdir.

Sözsüz, nəsnəyə elə-belə də baxmaq olar. Sözsüz, nəsnəyə baxıb, onun cizgilərində doğma şeylərin cizgilərini görüb duyğulanmaq da olar. Bu da bir qavrayışdır və çox vaxt biz elə bu cür də baxırıq. Ancaq əgər cisim haqqında duyğuların yox, düşüncənin biçimində danışmaq istəyiriksə, anlayışların dilindən daha çox istifadə etməliyik.

Var elmi anlayışlar, bir də var gündəlik şüurun təxmini və ya elmsiz anlayışları. Alim də, elə-belə adam da gündəlik yaşamında (həyatında) çox vaxt təxmini, az elmi, ya da elmsiz anlayışlardan istifadə edir. Ancaq elə ki alimə nəsnəni anlamaq, anlatmaq lazım gəlir, o məcbur olur, anlayışlarını elmləşdirsin.


İndisə gündəlik şüurun anlayışları haqqında
Qədim yunanlar «ideya» («eydos») sözünü deyəndə cismin görünüşünün xarakterik cizgilərini gözlərinin qabağına gətirirdilər. Yalnız sonralar, bəlkə də Platonun sayəsində yavaş-yavaş Avropa fəlsəfəsində «ideya» nəsnələrin gözə az bilinər mahiyyətini özünə yığmış düşüncə vahidi kimi başa düşüldü. Ancaq indi də gündəlik bilincdə anlayışların çoxu nəsnələrin mahiyyətinin yox, üzünün şəklini «çıxarır». «Su» anlayışı çoxumuzun şüurunda «nəsə yumşaq, sərin, duru, şəffaf bir maddə» görkünü (obrazını) daşıyır və ona görə də bu görkün oxşartısını görürüksə, ona «sudur» deyirik. Ancaq «su» anlayışının elmi məzmunu H2O-dur. Adi danışıqda isə heç kimyaçı da sudan danışanda bunu yadına salmır.

Elmi araşdırmalarda anlayışlar


Araşdırmalar, axtarışlar var ki, yeni anlayışları yaradıb anladır və sonrakılar bu anlayışlardan istifadə edərək yeni düşüncələr tapırlar. Deyiblər, axı, düşünmək bacarığı başqalarının düşüncələri ilə düşünməkdir.

Bir vaxtlar əski yunan filosofu Demokrit Levkipplə birlikdə «atom» anlayışını yaratmışdı. Demişdi: «atom» nəsnələri quran, dürlü formaları olan bölünməz qırnıqlardır. Sonralar bu «atom» anlayışı bir çox filosofların öz sistemlərini qurmasına yardım əlini uzatdı.

Araşdırmalar da var ki, öncəki anlayışın adını, üzünü, formasını saxlayır, içini isə xeyli dəyişdirir, deyir, məzmunu bu yox, odur. Məsələn, müsəlman filosofları Əşarilər, yəhudi filosofu Maymoniddən gələn sorağa görə, Demokritin «atom» anlayışına bir az başqa anlam (məna) vermişdilər. Onlar üçün atom olan kimi də ölən zərrəcikdir (Demokritgildə isə atom bölünüb yox olmur). Allah hər yox olan zərrəciyin yerində həməncə elə o cürünü də var edəndə nəsnələr öncəki kimi qalır. Ancaq harada ki, yox olmuş filan qədər zərrəciyin yerinə eynisini qoyur, az sayda atomların yerinə isə tamam başqa cürlərini əta edir, onda biz nəsnələri dəyişmiş və ya dəyişməkdə olan görürük.

Allahın möcüzəsi isə belə baş verir: hansı anda isə yox olmuş atomların yerinə tamam başqa sayda, tamam başqa düzülüşdə atomlar əta edilir: məsələn, Həzrət Musanın əsasını əmələ gətirmiş atomlar yox edilir, əvəzinə elə atomlar və onların elə düzülüşü əta edilir ki, ilan alınır.

Hər an dünyanı yoxluqdan qurtaran Allah istəsə, onu başgicəlləndirici bir dəyişkənliyə salar. Yəni birinci anda bir görünüşdə olan dünyanı ikinci anda atomların başqa düzümü ilə tamam başqa görünüşə salar və beləcə, hər an yeni mənzərə peyda olar. Ancaq Əşarilərə görə, Allah insanlara öz böyük yaxşılığını edərək nəinki hər an dünyanı yoxluqdan qurtarır, həm də elə edir ki, dünyada çox şeylər bir an qabaq olduğu kimi qalsın. Dəyişmələr çox yerdə yavaş-yavaş getsin, möcüzələr isə hər an baş verməsin. İnsan, axı, belə dünyada yaşaya bilər!

Görürsünüzmü, Əşarilərdə «atom» anlayışı necə dəyişir və nəticədə hansı fəlsəfi sistemə gətirir? Demokritin atomları dünyada olanların işinə Allahın qarışmasına yer qoymur: kosmosun boşluğunda atomlar uçurlar, bir-birinə rast gələndə formaları pərçimlənib birləşməyə imkan verirsə, filan qədər atom bir-birinə pərçimlənir. Sonucda, yığılan atomların törətdiyi quruluşdan asılı olaraq dağlar, dərələr, adamlar və s. əmələ gəlir. Əşarilərdə isə hər an Allahın əli dünyanın üstündədir və dünyanı Yoxa uçrumlaşmağa qoymur.

İndiyəcən dediklərimizi yığcamlaşdıraq: biz «anlayış», «anlantı», «ümumi», «təkcə», «mahiyyət», «zahir», «nəlik», «nəsnə» kimi fəlsəfi anlayışları öyrəndik. Bu anlayışların hamısı min cür bağlarla bir-birinə bağlanıb, ona görə də bir-birini anladır. Cümləyə fikir verin: «Anlayanda nəliyi anlayıram, bundan anlayışlar düzəldirəm, anlayışlar nəsnələrin nəliyi haqqında mənə bilgi verir, anlayışlarda mən təkcələrdən ümumiyə, bütünə qalxıram».

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə