ÀÇЯÐÁÀJ†ÀÍ ÌÈËËÈ ÅËÌËЯÐ ÀÊÀÄÅÌÈJÀÑÛ FÎËÊËÎÐ ÈÍÑÒÈÒÓÒÓ




Yüklə 1.71 Mb.
səhifə9/14
tarix22.02.2016
ölçüsü1.71 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14

Nəticə: P.N.Boratavın “Koroğlu” dastanı ilə bağlı araşdırmalarının dəyərlən­dirilməsi göstərir ki, o, əsasən, XX əsr Azərbaycan koroğluşünas­larının da maraq göstərdiyi məsələlərə diqqət yetirmişdir. Lakin onun qə­naətləri müəyyən qədər fərqli olmuş və daha çox ümumtürk kontekstində aparılmışdır.
İşin yeniliyi: Məqalədə ilk dəfə olaraq P.N.Boratavın “Koroğlu” dastanı ilə bağlı araşdırmalarının ümumi mənzərəsi yaradılıb, onun mülahi­zələrinin dastanşü­naslığımıza təsiri öyrənilib.
ƏDƏBİYYAT

  1. Boratav P.N. Köroğlu destanı. İkinci basım. İstanbul: Adam ya­yın­cılık, 1984.

  2. Boratav P.N. Anadoluda ve türkmenler arasında Köroğlu destanının izlerine dair yeni notlar / Boratav P.N. Folklor ve edebiyyat, 2. 1982, s.219-228.

  3. Boratav P.N. Anadoluda ve türkmenler arasında Köroğlu destanının zlerine dair yeni notlar / Boratav P.N. Folklor ve edebiyyat, 2. 1982, s.219-228.

  4. Boratav P.N. Koroğlu hakkında / Boratav P.N. Folklor ve edebiyyat, 2. 1982, s.229-234.

  5. Boratav P.N. Koroğlu kimdir? // “Yurt ve dünya” der., sayı 20, avqustos Ankara, 1942, s.12-27.

  6. Abbasov E.H. «Koroğlu»: poetik sistemi və strukturu. Bakı: Nurlan, 2008, 140 s.

  7. Abbasov I.I. Azərbaycan dastanlarının yayılması və təsiri məsələləri. Bakı: Nurlan, 2007, 272 səh.

  8. İbrahimova A. Azərbaycan koroğluşünaslığı: tarixi və inkişaf mərhələ­ləri. Fəlsəfə doktoru dissertasiyası. Bakı, 2010, 140 s.

Koroğlu” dastanı – P.N.Boratavın tədqiqatında



XÜLASƏ

Türk folklorşünası və ədəbiyyatşünası Pertev Naili Boratavın (1907-1998) “Koroğlu” dastanı ilə bağlı elmi-tədqiqat əsərləri və toplayıcılq fəa­liy­yəti koroğluşünaslıq üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Məqalədə alimin “Koroğlu” eposu­nun mənşəyi, poetikası, dili və s. məsələlərə dair müla­hi­zə­ləri şərh olunur. Onun “Koroğlu”nun tədqiqində rolu və xidmətləri dəyərləndirilir.


M.J.Jihan

Koroglu” epos in the research of P.N.Boratav



Summary

The Turkish folklorists and literarian Pertev Naili Boratav’s (1907-1998) researches and collector activity dealing with the epos “Koroglu” are great importance for the “Koroglu” studies. In the article the scientist’s views dealing with the origin, poetics, language and other problems of “Koroglu” epos are interpreted. His role and maintenances are estimated in the research of “Koroglu”.


М. Дж. Джихан

Эпос «Кероглу» в исследованиях П.Н.Боратава

Р Е З Ю М Е

Научно-исследовательские труды и собирательная деятельность турецкого фольклориста и литературоведа П.Н.Боратава (1907-1998) в связи с «Кероглу» имеет огромную значение. В статье исследуется его взгляды по происхождению, поэтику и языку этого эпоса. Высоко оце­нивается его рол в кероглуведении.


Atif İSLAMZADƏ

AMEA Folklor İnstitutunun elmi işçisi

e-mail: atifislamzada@mail.ru
OĞUZ EPİK ƏNƏNƏSİNDƏ QAZAN XAN OBRAZININ

BİZƏ MİSKİN UMIDI” SƏCİYYƏSİ


Məsələnin qoyuluşu. Qazan xan obrazı Oğuz epik ənənəsində ən geniş səviyyədə DQK-də kodlaşdırılmış “Qazan xan təyinləri” vasitəsilə epik ənənəyə səpələnib başdan-başa epik, mifoloji sistemi struktur və süjet səviyyəsində öz içərisinə alır. “Ulaş oğlu” olması ilə Qazan xan obrazının övladlığı təzahür edirsə, “Xan Uruzun ağası” olması ilə atalığı izlənilir. “Bayındır xanın göygüsi” olması ilə kürəkənliyi və ərliyi işa­rələnirsə, “Tulu quşun yavrusı”, “Amit soyunun aslanı” və s. olması ilə Oğuz məişətinin və idarəçiliyinin bütün səviyyələri işarələnir. “Bizə mis­kin umı­dı” təyini də bu təyinlərdən biri – xüsusilə də ən əhəmiyyətlisidir. Hər təyin bütün Oğuz epik ənənəsini başdan-başa gəzir, hətta bu ənənədən kənara çıxıb ümumtürk kontekstində də iştirak edə bilir (Altay dastanı, “Şan qızı” dastanı və s.). Bu təyinlər semantik cərgə yaradıb funksional­la­şır və ayrı-ayrı səviyyələri məna və anlam baxımından özündə cəmləyərək Qazan xan kompleksi yaradır. Elə bu baxımdan da tədqiqat işi ən geniş səviyyədə bu təyinlər üzərində qurulub Oğuz epik ənənəsində Qazan xan obrazının ən müxtəlif tərəflərinin aşkara çıxarılmasında əhəmiyyətli rol oynayır.

İşin məqsədi. Qazan xan obrazının “bizə miskin umıdı” təyin-titulu istər “Dədə Qorqud kitabı”nda, istərsə də digər oğuz epik örnəklərində təzahür edir. “Bizə miskin umıdı” semantik anlamda güc və qurtarıcılıq işarəsidir. Mətnin üst qatında xanlığı, alt layında mədəni qəhrəmanı işarələyir. Öncə onu qeyd edək ki, bu ifadə “bizə miskinlərin umudu olan” anlamında oxuna bilər. Lakin “bizə miskin umıdı” kimi deyil, “beze miskin umıdı” şəklində oxunsa, daha düzgün olar (1, 586 (35). Çünki bu sözün ifadə etdiyi anlamın daha asanlıqla qavranılması üçün şəxs əvəzliyi deyil, ümumi ismi əks etdirən söz olaraq aydınlaşdırılması müəyyən fikir dolaşıqlığının qarşısını ala bilər. “DQK-nın izahlı lüğətində (O.Ş.Gök­yayın lüğətindən istifadə qaydasında hazırlanan bu lüğətin tərtibçiləri T.Hacıyev, İ.Məmmədovdur) bu sözün bizə yox, “bezə” kimi yazılaraq ərəbcə miskin sözünün farsca qarşılığı olan söz kimi miskin, fağır, yoxsul, nəsibsiz və s. kimi anlamları əks etdirdiyini görürük (1, 133). O.Ş.Gök­yay, M.Ergin bu sözü beze, H.Araslı, S.Cəmşidov, F.Zeynalov, S.Əlizadə bizə kimi oxumuşlar (2, 16; 3, 95; 4, 31; 5, 30; 6, 42). A.Hacı­yev isə Z.Zahidoğluna istinad edərək bu sözün eyni anlamda fars sözü deyil, türk mənşəli söz olduğunu qeyd edir (7, 65). T.Hacıyev bu təyini ifadənin anlamı haqqında başqa bir yerdə yazır: “Bizə və miskin” sinonim sözlərdir” (8, 31).

Eyni qənaətdə olduğumuz üçün onu qeyd edək ki, bu söz yalnız qiraət tələbatı kimi, yaxud da etimoloji mülahizə kimi deyil, həm də mətn strukturunda təsadüfi olmayan anlam kimi mühüm səciyyələri ifadə et­mək­lə diqqət çəkir. Eyni ifadənin Bayındıra da aid edilməsi (6, 94) xaqanlığı və xanlığı, bu ali idarəçilik təbəqəsinin ikili institutunun iki zirvə pilləsini işarələyir. Məlumdur ki, Qazan “xan” olduğu kimi, həm də bəydir. Bayındır da “xaqan” olduğu kimi, həm də xandır. Xanlar xaqan­lığı, bəylər bəyi xanlığı bildirdiyi üçün Bayındır xan həmişə xanlar xanı kimi, Qazan xan da eləcə bəylər bəyi kimi getmir. Birinci xan, ikinci bəy kimi mətn boyu səpələnir (6, 34, 116, 52, 68). Bu ifadə müxtəlif anlam­larla birgə xaqan və xanın miskinlərin, fağır və köməksizlərin arxa-da­yağı, ümid yeri, Tanrının vəzifələndirdiyi güc sahibləri olmasını göstərər­kən məhz bu hakimiyyət təmsilçilərinin zəif toplum nümayəndə­ləri qarşısında eqoist vəzifə davranışı nümayiş etdirmədiklərini, Oğuz eli ilə güclü və zəif olduqları halda bir olan, onların səviyyəsində onların dili ilə danışan, onların köməyinə bir başçı kimi deyil, dost, qardaş, yoldaş kimi gəldiklərini əks etdirir. Miskin, fağır olanların umudu olan Bayındır və Qazan birliyi onların qarşısına xaqandırsa xan kimi, xandırsa bəy kimi çıxır. Təsadüfi deyil ki, bu təyinlərin, xan öyünclərinin ritual ifadə tərzi olduqları halda, yenə də bu ifadələrdə Bayındırın xaqanlığı, Qazanın xanlığı göstərilmir. Bayındır xan, Qazan isə nəinki xan, hətta bəy olaraq da deyil, sadəcə Salur Qazan kimi diqqət çəkir (6, 42, 94).

Yaxınlıq, doğmalıq əlaməti kimi qəbul olunan sadə ad çağırışı bu yerdə təsadüfən özünü göstərmir. Sosial səviyyənin, maddi-fiziki müqa­yi­sənin aparılmaması üçün Qazan xan bu yerdə xanlığını və bəyliyini itirib sadəcə olaraq Salur Qazan olur. Qazan xanın fağır və miskinlərin umudu olması onun şəxsi istəyinin nəticəsi deyil. Oğuz qövmünün, qalın Oğuzun başçısı olması onu bu funksiyanı icra etməyə sövqləndirir. Sadə şəkildə götürsək, gücsüzlərin köməyi olmaq üçün gücsüz deyil, güclü olmaq tələb olunur. Kömək etmək üçünsə ədalət və xeyirxahlıq lazımdır. Gücün əda­lət­lə birləşdiyi yerdə qurtarıcılıq funksiyası icra olunur. Bu funksiyanı isə həyata keçirmək üçün müəyyən bir dərəcənin sahibi olmaq lazımdır. Güclülər içərisində ən güclü olanlar umud yerinə çevrilir. Məhz bu normal prosesdə umud yerinin ali idarəçilik quruluşu və təsisatı olan xaqanlıq, xanlıq mərtəbəsinin icraediciləri olması “bizə miskin umudi”nin bu möv­qe­ləri işarələməsini aşkara çıxarır. Eyni zamanda qurtarıcılıq Oğuz eli üçün Tanrı buyruğu olan bu şəxsiyyətlərin boynunda vəzifə və borcdur, daha doğrusu, vəzifə borcudur. Yuxarı ilə aşağı təbəqəni Tanrı qarşısında borc olaraq bərabərləşdirən funksiya məhz “bezə, miskin umudu” olmaq­dır. Məhz bu missiyanın yerinə yetirilməsi Tanrı buyruğu olduğundan əmr icra edən tərəfin qarşısında əmri yerinə yetirmək borcu vardır.

Sözün şaxələnib müxtəlif situasiyalarda müəyyən anlamı kəsb etmə­si bu sözlüklərdə də müşahidə olunur. Yalnız sosial təbəqəni deyil, situa­si­yada maddi-fizioloji-psixi durumları ifadə edən bu söz birləşməsi ma­raq­lı təəssürat yaradır. I boyda Dirsə xan çox nüfuzlu xandır. Hətta o, bəy­lik vermək iqtidarını özündə saxlayır. Lakin Oğuz kodeksinə görə miskin­dir. Çünki züryəti olmur. Elə bu baxımdan da aşağılanan Dirsə xan “ac görsə toyurdu. Yalın görsə tonatdı. Borcluyı borcundan qurtardı” (6, 35). Yal­nız bundan sonra “Bir ağızı dualının alqışilə Allah-Təala bir əyal ver­di. Xatuni hamilə oldı. Bir neçə müddətdən sonra bir oğlan toğurdı” (6, 35).

Bu örnək həm də fikrimizi o baxımdan doğruldur ki, Dirsə xanın umudu məhz fağırların, miskinlərin özüdür. Çünki onların səsi ona qəzəblənən Allaha çatır. Allah-Təala məhz onların xatirinə Dirsə xanın günahından keçib ona oğul qismət edir və Oğuz içində başı aşağılıqdan xilas edir. Fağır və miskinlərin umudu isə Qazan xandır. Çünki o, Tanrı buyruğu olan, Oğuz xanın sülaləsini ali idarəçi səviyyədə icra edən və qurtarıcı funksiya daşıyan şəxsdir.

Başqa bir örnəyə diqqət çəkək: III boyda Baybörə Oğuzlar qarşı­sında övladsızlıq dərdindən “ah eylədi. Başından əqli getdi. Dəstmalın əlinə aldı. Bögürü-bögür ağladı” (6, 52). Bu situasiyada isə Baybörə miskin, fağır durumundadır. Ona qurtarıcı, yardımçı lazımdır. Çünki övladı, xüsusilə də oğul övladı yoxdur ki, ona baxıb Bayındırın qarşısında duran Qaragünə oğlu Qarabudaq, sağ tərəfində olan Qazan oğlu Uruz, sol tərəfində olan Qarıcıq Qoca oğlu Yegnək kimi öğünsün. Məhz qurtarıcı funksiya Qazanda olduğundan Baybörənin bu diləyinə ilk reaksiyanı da Qazan xan verir. Əvvəlcə “Baybörə bəg, niyə ağlayıb bozlarsan?” deyən Qazan onun dərdini öyrənincə “məqsudun bumıdır Baybörə bəg? (6, 52) deyir, sonra Qazan xanın başçılığı ilə “Qalın oğuz bəgləri yüz göyə” tutub, əl qaldırıb dua edirlər. “Allah-Təala sana bir oğul versün” deyirlər (6, 52). Bir müddətdən sonra Baybörə bəy diləyinə çatır, Allah-Təala bəylərin alqışını eşidib ona bir oğul övlad bağışlayır. Baybican bəy də Baybörə bəyin durumundadır. Onun da övladı yoxdur. Bəylərin alqışı, Allah-Təalanın baxşışı ilə onun da bir qız balası dünyaya gəlir (6, 52).



Mətn strukturunda müxtəlif layları təşkil edən bu ritual hadisəsi bir lay səviyyəsində diqqət çəkdiyimiz anlamla bağlıdır. Oğuz eli üçün oğulun və qızın vacib geneoloji daşıyıcı olduğu bir zamanda bu situasiya­nın ifadələnməsi umudsuz olan (miskin, fağır) tərəflə umud verən (bəlkə də qut verən) tərəfi ortaya çıxarır. Qut, umud verən tərəf Allah-Təala, onun vasitəsilə qurtarıcı, qoruyucu funksiyada çıxış edən Qazan və bəylər, umud alan isə ya bəy təbəqəsindən olan xan (Dirsə), bəy (Baybörə, Baybican), yaxud başqa sosial təbəqədən olan aclar, yalınlar və başqa­larıdır. Lakin diqqət çəkdiyimiz kimi “bizə (beze) miskin umudı” işlənən yerdə Qazanın heç bir titulu qarşısındakıları fərqləndirməmək üçün söylənmirsə, Qazan xanla eyni mövqedən olan bəylər qarşısında Qazan nəinki bəy, həmçinin xan olaraq öyülür. Baybörə bəy eyni yerdə Qazana “Xan Qa­zan” olaraq müraciət edir (6, 52). Çünki eyni sosial səviyyədən olan Bay­bö­rə bəy Qazanın titulu qarşısında özünü narahat hiss edə bilməz. Təsa­düfi deyil ki, məhz Bayındır xan da Dirsə xanın qarşısına bərabər sosial səviyyəni təmsil üçün xanlar xanı kimi çıxır (6, 34). Mətndə nəinki söz, hətta hərf səviyyəsində belə qurulmuş əsrarəngiz nizam bu anlamların bir-biri ilə təsadüfən deyil, tamamlayıcı olaraq əlaqələndiyini göstərir. Diqqət edin ki, Baybörə, Baybican və Dirsə xan eyni situasiyanı (antinor­manı) təşkil etsələr də (hər üçü züryətsizdir), onlara münasibət fərqlidir. Hətta dərəcə baxımından Dirsə xan daha üstün olsa da (Dirsə xandır, digərləri isə bəydir), ona qarşı nümayiş olunan davranış daha aqressivdir. Bu situasiya funksionallaşan müxtəlif anlamları semantik baxımdan diqqətə çatdırsa da, yenə işlədiyimiz anlam baxımından təzahür edir. Məhz Dirsə xan ona görə bu duruma düşür ki, Qazan xan onun düşdüyü situasiyada iştirak etmir. Aclar və yalınların iştirak etməsi isə sonrakı zamanın törətdiyi situasiyadır. Dirsə xan məhz birinci situasiyadan ikinci situasiyaya adlamaq üçün ona vacib dayaq olacaq “umud yeri” ortadan qalxmalıdır. Elə bu səbəbdən də Qazan xan bu situasiyada yoxdur. Bizə miskin umudı Bayındır və Qazanın şərik öyüncü olsa da, funksiyası baxımından fərqlidir. Məhz bu hərəkətin idarə olunması üçün Qazan xan iştirak etməlidir. Öyünc olma baxımından Bayındır Qazana şərik olsa da, icra etmə baxımından qurtarıcı olan Qazan xandır. Elə bu səbəbdən də I, III boylarda Bayındır xan qurtarıcı funksiyada çıxış etmir. Bayındır I boyda Allah-Təala qarğışının ifadəsi kimi cəzalandırıcı funksiyada, “ac yalınlar, bir ağzı dualı” isə Allah-Təalanın bağışladığı kişiyə qurtarıcı funksiyada çıxış edir. Qeyd etdiyimiz kimi, miskin və fağırların, ac yalın­ların umudu isə Qazan xan olduğu üçün eyni ifadədə “bizə miskin umıdı” olan anlam haçalanaraq iki şəkildə iştirak edir. Bayındır eyni anlamın bir tərəfini ifadə edərək cəzalandırıcı kimi, Qazan isə digər bir tərəfini ifadə edərək qoruyucu, qurtarıcı kimi inikas edir. Məna eyni qalır, anlam isə dəyişir. Lakin bu uzun müddətli mənəvi-fiziki prosesin təzahür forması olaraq meydana çıxır. Allah-Təalanın qəzəb (qarğış) və bağışlama, məğ­fi­rət etməsi (alqış əlamətləri) mətndə Bayındır və Qazan surətində zahirə çı­xır. Anlam tamamlanıb bütövləşir. Nəticədə Bayındır və Qazan eyni ifadə daxilində iki müqəddəs vəzifə daşıyan tərəflərin fərqli funksiyalarda tamam­layıcı anlamlarını proyeksiyalandırır. Allah-Təalanın yazısında bu eyni bir hadisənin mahiyyətcə müxtəlif görüntüləridir. III boyda Bəybörə bəyə ilıq münasibət aşkar görünsə də, burada da Bayındır xan aktiv ifadə ilə diqqət çəkmir. Yalnız Qazan xanın reaksiyası ifadələnir və sonra bəylər də ona qoşulur (6, 52). I boyda açıq şəkildə, III boyda isə davranış nümayişi ilə Bayındır xan umud diləyənləri cəzalandırıcı kimi qarşılayır. Dirsə xanı qara otağa “qonduran” Bayındır xan Qarabudağı, Uruzu və Yegnəyi Qambörəyə görk etməklə eyni şəkildə olmasa da, ruhi-psixoloji formada onu ağlamaq dərəcəsinə gətirib çıxarır (6, 34, 52).

“Bezə miskinlərin umıdı, olmaq yalnız diqqət çəkdiyimiz örnəklərlə yekunlaşmır. Sadəcə olaraq biz iki sosial təbəqə arasında “bezə miskin umıdı”nın spesifikasını araşdırmağa çalışdıq. Asılı, zəif, köməksiz olan müəyyən bir hissənin umudunun Tanrının vasitə etdiyi xanlıq mərtəbəsi tutan Qazan xan olması (Bayındır xan onun kimi aktiv iştirak etmir) digər nümunələrlə də təsdiqlənir. Lakin onu deyək ki, Qazan xan obrazını Oğuz epik ənənəsində struktur bütöv olaraq əhatə edən ən əsas mənbə DQK olduğundan (hətta X.Koroğlu “Qorqud kitabı”ndan başqa heç bir abidədə onunla bağlı süjet qorunub saxlanılmayıb” fikrini irəli sürür (9, 173)) əsasən bu epos əsasında tədqiq etməyə çalışırıq ki, digər epik, mənqəbəvi nümunələr yalnız vasitəçi rolunu oynayaraq yardımçı funksiyada iştirak edir. Elə bu səbəbdən də epik dil tarixi və mənqəbəvi dili üstələyir. Epik dilin özünəməxsusluğu bir çox məna və anlamları simvolik, şifrə­lən­miş, az hallarda isə açıq şəkildə diqqətə çatdırır. Elə buna görə də işarə səviy­yəsində mövzu və süjetin bərpası mümkün ola bilir. Bir söz bir səviyyəni, ümumi bir anlayışı, tipik təəssüratı ortaya çıxarır. “Bizə miskin umıdunın fərdi sosial təbəqənin inikası kimi aşkarlanması boy qəhrəman­ları, əhə­miy­yətli obrazlar vasitəsilə aparıldığı kimi, ictimai-kütləvi şəkildə özünü göstərməsi, aşağı təbəqəni əhatə etməsi də elə eyni struktur üzə­rində qu­rul­muşdur. Bir neçə üzdə olan məlumatı çıxmaq şərtilə anlamın işarələn­diyi obyekt və subyekt epik dilin spesifikliyinə uyğun şəkildə diqqət çəkir. Əgər Bəybörə, Baybican, Dirsə xan bu anlamın yüksək təbəqədə işarə­lənmiş birinci situasiya da təzahürünü əks etdirirsə, ikinci situasiyada Bey­rək və Qaraçıq çoban aşağı təbəqəyə aid olan mənəvi-psi­xoloji dav­ranışı səciyyələndirir. Elə bu baxımdan da bu anlam daxilindən şaxələn­mə, törəmə, paradiqma görüntüləri aşkara çıxır. Qaraçıq Çobanın aşağı təbəqəni işarələməsi aydındır. Bəs necə olur ki, Beyrək də eyni anlamı işarələyir? Axı Beyrək Qambörə bəyin oğlu, Qazan xanın inağı Bamsı Beyrəkdir. Nə üçün Beyrək bəylər arasına öz bəy titulu və görkəmilə gedib Yalıncığı cəzalandırmır? Öz cildini dəyişir, öz bəyliyini dondurur, öz xarakterini gizlədir, Bamsı Beyrək kimi deyil, dəli Ozan kimi təzahür edir. Cildini dəyişməsə də, beyrəkliyi toyun pozulması üçün yetər­lidir. Bəyliyini dondurmasa Qazan xandan bir günlük bəylik almasına ehtiyac yoxdur. Xarakterini gizlətməsə beyrəkliyi kifayətdir. Bu anormal davranış özü yeni bir norma aşkarlayır. Əgər ölüb-dirilmədə status dəyi­şirsə, cild dəyişmədə funksiya dəyişir. Beyrəyin bu davranışı həm ölüb-dirilməsini işarələyir, həm cild dəyişməsini təcəssüm etdirir. Oğuzların nəzərində Yalıncığın yalanıyla Beyrək kimi ölən bəy Beyrək ox yarışında qəhrəman kimi dirilən ozan Beyrəyə yeni bir status bəxş edir. Beyrək Qazandan Bəylik alır. Lakin ritual icraçısı Qazan deyil, Dədə Qorqud olduğu üçün Beyrəyin bəyliyi bir günlük olur. Bir günün tamamında ritual icrasıyla əldə etdiyi öz əvvəlki bəylik statusuna qayıdan Beyrək geriyə qayıdan zamanın sınağından üzüağ çıxır. Axı elə geriyə qayıdan zaman Beyrəyi dəli ozan funksiyası daşımağa yönləndirib. Çünki Beyrək qırx yoldaşına on altı il əvvəl söz verib ki, geydiyi qızıl qaftanı qırx gün növbə ilə geyib sonra bir dərvişə versinlər (6, 57). Dərviş və dəli ozan anlamı eyni se­mantik yüklü olub sözün funksional dəyişməsi nəticəsində ən uca mənəvi dəyərləri gözləyən insanların miskinliyi, məcnunluğu, yalavaclığı, yalın­lığı, fağırlığı və s. anlamlar şəklinə düşmüş situasiyanı işarələyir. Elə dər­viş sözünün də mənası “qapıgəzən” (yoxsul, kasıb) deməkdir (1, 146). Təsadüfi deyil ki, Beyrək cildini dəyişərkən həmin qızıl qaftanı təkrar geyməli olur (6, 62). Qaftanı təkrar olaraq əynindən çıxarması onu tanı­ya­caqları qorxusunu ifadə etsə belə, dərvişə verməli olduğu qaftanı əyninə geyməməsi ərdəmliyidir. Çünki Beyrək və qırx igidin geyəcəyi bu qaftan qırx günlük müddət üçün niyyət edilmişdir. Qırx gündən sonra isə dərvişə məxsusdur (6, 57). Niyyət vaxtından isə nə az, nə çox düz on altı il keçmişdir. Əyninə dəvə çuvalı geyinən Beyrək (6, 63) qızıl qaftan geyəcək dərviş ilə eyni status alır. Çünki dərviş üçün qızıl qaftan ilə (əski) dəvə çuvalı eyni qiymətdə olub abır örtüyündən başqa heç bir dəyəri yoxdur. Dərvişə veriləcək qaftan Beyrəyi dəli ozan edir. Ozanlıqda dərviş­liyi daşıyan Beyrəyin xaotik məcburiyyətdən (kafər məkanına əsir getmə­sin­dən) sözünü tuta bilməməsi özünü dəli ozana çevirir. S.Rzasoyun yanaş­masına görə, elə “dəlilik xaos dünyası ilə bağlı hərəkətlərdir” (10, 149). Müxtəlif anlamlarıyla bir də dəli ozanın şöləndə və toyda dəlilik etməsi də sakral məkana daxil olan xaotikliyin (Beyrəyin ölüm yalanı, ni­şan­lısını Oğuz törəninə uyğun şəkildə ərə getməsinin yalan üzərində qu­rul­masına görə qanunsuzluğu və s.) xaotik davranışla qarşısının alınması təbiətdən gələn Təpəgözlə, təbiətdən gələn Basatın savaşının başqa bir təzahürü olmaqla bərabər haqqına təcavüz edilən miskinlərin, fağırların işarələnməsini əks etdirir. Elə dərviş və ozan da camaat adamı olmaqla bərabər bu təbəqənin simasını göstərir. Çünki mənəvi dünyası zəngin olan bu dərəcə sahiblərinin zəif və miskin durumunda olması onların xəlqi olmasından irəli gəlir. Bu dərəcələr həm də fəlsəfi dünyagörüşünü (dərviş-sufi, ozan-ərən) ifadə edir. Təsadüfi deyil ki, Beyrək həm də ərəndir, həmçinin fağırların, zəiflərin cərgəsində olmaq anlamlarını proyeksiyalan­dırır. Beyrək elə bu durumda bəy olsa da, haqqına təcavüz edilmiş, miskin durumundadır. Haqqını geri almaq üçün yalan zorakılığına məruz qalmış Beyrək də Yalıncıq üzərinə, məhz bəy kimi deyil, dəli ozan kimi gəlir. Fağırların, miskinlərin umud yeri Qazan Beyrəyin bu funksiyasını reallaş­dır­maq üçün ona bəylik verməklə “Qoun nerəye gedərsə getsün, neylərsə eyləsün” (6, 64) deməklə “bezə miskin umıdı” olduğunu göstərir. Heç də təsadüfi deyil ki, elə eyni yerdə Beyrəyin igidlik göstərməsi, Qazan xanın onu yanına çağırması Beyrək dilində həmin xan öyünclərinin müşayiət olunması ilə özünü göstərir.

“Qalmış yiğit arxası! Bizə miskin umıdı!

Bayındır xanın göygüsi!

Tülu quşun yavrısı!

Türküstanın dirəgi!

Amit soyının aslanı, Qaracuğın qaplanı!

Qonur atın ayası,

Xan Uruzın babası,

Xanım, Qazan, ünim anla, sözüm dinlə və s. (6, 63).

Anlamları yozum səviyyəsində deyil, daxili rabitə əsasında aşkar­ladıqda bir-birini təsdiq edir. Beyrəyin Qazana bu öyünclərin ən başında “qalmış yigit arxası, bizə miskin umudı” deməsi və bundan sonra bəylik alması miskin, fağır, arxasız olanların haqlarının müdafiə təzahürü kimi ortaya çıxır və bu təyinin Qazan xana aid missiya olması işarələnir. Çox maraqlıdır ki, xan öyüncləri cərgəsinə II boyda yer tutan “bizə miskin umudı” üçüncü, “qalmış yigit arxası” isə onuncu yerdə işlə­nir. Lakin bu boyda (III boy) yerlər dəyişib bir-birindən şaquli məsafədə olan bu söz­lüklər üfüqi xəttdə durur. Çünki situasiya yaxın anlamları bərabərləşdirir. II boy situasiyasında xan öyüncləri məclis qurub, şölən verib, ova çıxan bəylərin ovqatını ifadə edirsə, III boy situasiyası məhz miskinlərin, fağırların işarələnməsini göstərir. Bamsı Beyrəyin miskin durumu onu dəli ozana çevirir. Haqlar bərpa edildikdən sonra əvvəlki bəyliyə qayıdır. Bərpa olunmaq üçün bəylik əldə etmək lazımdır ki, bu bəyliyi ona məhz bezə, miskin umıdı Qazan verir. Beyrəyin Qazandan “şülən”də iştirak etmək xahişi də bəylik dərəcəsinə yetib qoruyucu, qurtarıcı funksiyada iştirak etməsindən irəli gəlir ki, bunun üçün də Qazan xanın icazəsi olmalıdır. DQK-nın ilk araşdırıcılarından olan Ə.Abid “şülən”in məhz bəy-xan təbəqəsinə aid olduğunu göstərir. “Bəzi türkiyəli müdəqqiqlər “şülən” və yaxud “şilən” adlanan qonaqlıqları ümumi, yəni xalqa da şamil olaraq göstərir. Halbuki, biz bu mərasimlərin yalnız bəy­lərə, ağalara məxsus olduğunu görürüz” (11, 175).

Ümumiyyətlə, dastan obrazları arasında bölünən funksiyalar baxı­mın­dan Beyrək miskin, zəif durumunun, Qazan xan isə “bezə, miskin umıdı”­nın işarəsi olaraq görünür. Bu, o demək deyil ki, Beyrək həmişə zəifdir, yaxud Qazan yalnız umud yeridir. Sadəcə olaraq semantika situasiyaların təzahürü olaraq reallaşan işarə kompleksi kimi ortaya çıxdı­ğından anlamlar situasiya dəyişikliyində də fərqli anlamlarla əvəzlənir. Bu baxımdan Beyrək və bu kimi obrazlar ad almaq ritualında zəifləri qoruyan kimi mövcud situasiyada ifadələnirsə (kafər yağı əlindən bəzirganların malını alıb onlara qaytarır, buna görə də ritual keçirilib ona ad verilir, boz oğlan, Bamsı Beyrək olur (6, 53-54), adaxlısı yalan iğtişaşı ilə əlindən alınan Beyrək isə situasiya baxımından zəif durumda qalır. Yalıncığı yarışda dəli ozan kimi yenən Beyrək miskinliyi, zəifliyi ifadə etməklə “yalançı bəylikdən, doğru fağırlıq yaxşıdır” əxlaq etalonunu nümayiş etdirir və əvvəlki beyrəkliyi təmin edir. Elə Beyrək güclü ərlik məqamın­da da, bəzirganların malını kafərlərdən alıb özlərinə qaytarmaqla aşağı təbəqənin müdafiəçisi olduğunu göstərir. Məhz Beyrəyin əvvəlki statusunu və indiki funksiyasını reallaşdırmaq üçün mediator olan Qazan Beyrək-Qazan dialoqunun istər aktiv (Dəli ozan Qazan bəy (III boy) Beyrək-Qazan (XI boy), istər passiv (Beyrəyin zindanın uca çardağından – bəzirganlardan Qazanı xəbər alması (III boy), Beyrəyin ölərkən Qazana xəbər göndərməsi (XII boy) tərəfi kimi ortaya çıxanda umud yeri olaraq səciyyələnir. Bu situasiyalarda Qazan-Beyrək obrazı üz-üzə dayanaraq epik təəssürat yaradır. Ola bilsin ki, elə bu situasiya dəyişikliyində bu obrazların üzə çıxması tarixi-real məlumatların epikləşən görüntüsüdür. Yəni prototip xarakterindən gələn cizgilər obraz inikasına daşınır. XII boyda Beyrəyin ölümcül yara alması, ev-eşiyinin təhlükədə olması Bey­rəyi zəif, köməksiz situasiyada qəhərləndirdikdə, yenə də üzünü “bezə, miskin umıdı” Qazana tutur:

“Yigitlərim, Aruz oğlu Basat gəlmədin,

Elim-günüm çapılmadın...

....Qazan mana yetişsün!” (6, 125).

Beyrəyin alp ərən olaraq dörd ərəndən biri kimi üzü niqablı olması (6, 87), dəli ozan olduqda isə niqabını dəyişməsi, ozan görkəminə düşməsi situasiyaları fərqləndirmək baxımından maraqlıdır ki, birinci situasiyada güc sahibi olaraq bəy cərgəsində, ikinci situasiyada miskin durumda ola­raq aşağı təbəqədə yer almasından xəbər verir. Qazan III boyda dəli ozanı Beyrək olaraq tanımadığı kimi, Beyrək də XI boyda Qazan xanı tanımır. Birinci situasiyada Beyrəyi adaxlısına, yavuqlusuna onu tanıma­dan yetiş­dirən Qazandırsa, ikinci situsiyada Qazanın zəif durumunda (kafər əlində əsirdir) onu oğlu Uruza yetişdirən Beyrək olur. Lakin bu iki boy arasında sinxron şəkildə üzə çıxan yenə eyni anlamın işarə səviyyə­sidir. Qazan Uruzu Beyrəkdən soruşduqda “Bəgimiz Qazanın oğlıdır” (6, 120) deyən Beyrək Qazan üçün zəif situasiyanın olmadığını, ən güclü qəhrə­manın Qazana məxsusluğunu üzə çıxarmaqla həm kafər arasında olsa belə Qazan üçün zəif situasiyanın mümkünsüzlüyünü, həmçinin umud yeri anlayışının Qazanın bəyliyində vurğulanmasını təcəssüm etdirir. Əlbəttə, bu struk­turda bir lay səviyyəsini əks etdirir. Qazan xanın “bezə miskin umıdı” kimi işarələnməsi IX boyda Bəkilin və onun oğlu Əmranın da dilində diq­qət çəkir. Özü də bu çox qəribə bir tərzdə ata-oğul dialektik qarşıdurma­sının – qocalığın və gəncliyin, köhnənin və yeninin daimi mübarizəsinin epik mətnə düşən bədii təzahürlərində aşkarlanır. Bəkil də, onun oğlu da Qazana küskün olur. Umud yerindən üz döndərib umud­suzlaşır. Bəkil Qazandan inciyir ki, onun hünərini qiymətləndirmir, oğlu Əmran isə Qazana umud yeri kimi ehtiyacı olmadığını deyir (6, 105-107). Lakin ata da, oğul da son nəticədə yenə “bizə miskin umıdı” olaraq Qazan xanı və Bayındır xanı görür. Qeyd etmişdik ki, təyin həmçinin Bayındır xana aiddir. Üzərinə kafər gələn, ayağını yaralamış Bəkil oğlu Əmrana deyir:

“Ağız dildən Bayındıra səlam vergil!

Bəglər bəgi olan Qazanın əlin öpgil!

Ağ saqqallu babam bunlu-degil!

“Əlbətdə və əlbətdə Qazan bəg mana yetişsün – dedi,” degil!” (6, 107).

Əmran isə atasına etiraz edir:

Ağ alınlu Bayındırın divanına varmağım yoq,

Qazan kimdir? Mən anun əlin öpməgim yoq (6, 107).

Savaşa bu iddia ilə girən Əmran kafərin ona “Sən Bəkilin nəsisən?” soruşduğunda o da öz arxasında dayananın Qazan xan və onun qardaşı olduğunu bəyan edir. Lakin Qazan xanın adını Bayındır xanın adı ilə bir yerdə daha yüksək səslə vurğulayır:

“Mərə kafər, sən məni bilməzmisin? Ağ Alınlu Bayındır xanun bəglərbəgisi Salur Qazan, qardaşı Qaragünə çapar yetdi” (6, 108).



Diqqət çəkdiyimiz bu örnəkdə aydın görünür ki, burada Qazan xan aktiv, passiv situasiyalarda olduğu kim deyil, dəyişən situasiyada və mətn strukturunda təkrarlanma funksiyasında epik səviyyədə xronotopu (zaman və məkanı) işarələyir. Ata da, oğul da Qazan xanı qəbul etmir, ata və oğulun yenə də ortaq nöqtəsi zəif situasiyada Qazan xan olur. Ata və oğul semantik anlamda zamanı, Qazan xan isə “bezə miskin umıdı”nı səciyyə­ləndirir.

Yuxarıda qeyd etmişdik ki, Beyrək bəy təbəqəsinin nümayəndəsi olaraq aşağı təbəqənin mövcud durumunu və umud yerinin ünvanını Dirsə, Baybörə və Baybicandan fərqli olaraq fərdi – sosial deyil, ictimai-sosial kontekstdə işarələyir. Bəkil və Əmran da fərdi kontekstdə diqqəti çəkir. Aşağı təbəqənin gerçək bir nümayəndəsi isə o təbəqənin öz üzvü olaraq məcazi – işarəvi deyil, real görüntülərlə II boyda “Qazan xanın evinin yağmalanmasında oxu məkanına daxil olan Qazan xanın çobanı Qaracıq (Qaracuq, Qaraca) Çobandır. O, elə ilkin olaraq “çoban” peşəsi ilə bu təbəqədən olduğunu göstərir. “Salur Qazanın evinin yağmalan­ması”nda sakral məkana nüfuz edən periferik məkanın aqressiv təcavüzü­nün ünvanını təbiətin bir parçası olan Çobanın Qazan xana göstərməsi, təbiətin bir parçası olan suyun, qurdun, köpəyin Çobanın dillənməsi, Çobanın təbiət olaraq xaotik cəmiyyətin zorakılığına qarşı duran tərəf olması ilkin olaraq diqqət çəkir (6, 44, 45). Bu Qaracıq Çobanın öncə təbiəti simvollaşdıran obraz kimi təbiət funksiyasında özünün sakral bəraət alması üçündür. Çünki təbiətdən gələnlərin cəmiyyətdə xaotiklik yaratması adət səviyyəsindədir. Təpəgözün və Basatın təbiətdən gəlməsi də bu anlamlar cərgəsindədir. Basatın təkrar-təkrar təbiətə qaçması (6, 98), Oğuz törəsinin aqıncı qanununu icazə kodeksinə uymadan pozması (6, 99), Təpəgözə qalib gələ bilsə də Beyrək kimi Oğuz ərənlərinin eli, günü üçün təhlükə mənbəyi olaraq qalması (6, 125) və s. təbiət və cəmiy­yət arasındakı davranış qarşıdurması təbiətdən olan çobanı öncə cəmiy­yətə təcavüz etməyən, əksinə xaotik cəmiyyətin təcavüzü ilə qarşılaşan tərəf kimi işarələyir. Təbiətin təbiətlə qarşıdurmasını (Basat-Təpəgöz) cəmiyyətin cəmiyyətə təcavüzünü (yağı kafər-xan Qazan) əks etdirən boy fəlsəfəsi sanki Qaracıq Çobana bəraət qazandırmaq üçündür. Bunun üçün boyların irəli-geri oxunması, zamanın irəli-geri və donmuş olaraq işarə­lən­məsi bu cəhdin mətndə epik dillə saxlanması gərəyini şərtləndirir. Sakral aləmə təcavüz edən Təpəgözün atasının da Çoban olması (6, 98), ruhani və maddi qovuşmanın yasaq olunmuş formada reallaşması “Qara­cıq Çobanın da Çoban adı üçün həm üz qarası, həmçinin onun da təbiətin bir parçası olaraq mənfi görüntülər sırasına düşmək şübhəsi öncə özünü doğru anlayışda təqdim etmək ehtiyacını yaradır. VIII boy Çobanın xaotikliyi, II boy Çobanının özünü təmizə çıxarmaq cəhdini reallaşdırır. Strukturda mövcud olan bu anorma, II boyda norma səviyyəsində epiklə­şib Qaracıq Çobana bəraət qazandırır. VIII boyda görünəcək aqressiv funksionallığın bu Çobanın üzərinə kölgə salması üçün irəli gedən za­manla qarşısı vaxtında alınır. Geriyə gələn zamanla isə Çobana qarşı ço­ban anlamı törədir. Anlamların toqquşmasında yaxın anlayışlar özünü göstərir. VIII boyda Çoban Təpəgözün atasıdır, heyrətamiz gücü var, pərilərə təcavüz edir. II boyda Çoban heybətli və çox qüvvətlidir, altı yüz kafəri daşa basıb qaçırır, üç yüz kafəri öldürür, sapandı ilə hər atanda on iki batman daş atır, ağacı kökündən çıxarır, həm də kosmos və xaosu səciyyələndirir. Mifoloji dünya modelinin mətndə əksini ifadə edir. Çobanın Qazan xan qarşısında özünü doğrultması təsadüfi səbəbdən deyil, cəmiyyət qarşısında Qazan xandan bəraət alması ehtiyacından irəli gəlir. O, buna görə iki qardaşını qurban vermişdir. Lakin Qazan elə ilkin olaraq eyni assosiativ anlamdan təzahür edən davranış nümayiş etdirir. Dağıdıl­mış elinin, ev-eşiyinin hansı səmtə getməsini sudan, qurddan, köpəkdən xəbər almağa məcbur olan Qazan Çobandan bu xəbəri aldığında onu qarğayır, sanki faciəsini Təpəgözlə bir təbiətdə olan Çobanda görür.

“Ağzın qurısun, Çoban!

Dilün çürisün, Çoban!

Qadir, sənin alnuna qada yazsun, Çoban! (6, 45).

Yalnız Çobanın özünü müdafiə üçün qardaşlarının şəhid olması, üç yüz kafəri həlak etməsi, bir arıq toğlu da əldən verməməsi Qaracıq Çobanı ehtimal olunan anlamlar cərgəsindən çıxarıb doğrulayır. Bəs nə üçün Qazanın evini qurtarmağa gedən Çoban Qazanın umudu olmaq əvəzinə, Qazan xan “bezə miskin umıdı”dır. Bu səviyyə mətndə norma-anorma funksiyasında inikas edir. Normaya görə, Qazana kömək edən, qurtarıcı funksiyada olan Qaracıq Çobandır. İfadə planında bu, daha aydın görünür. Lakin strukturda şifrələnmiş anorma bir neçə söz və anlam səviyyəsində ifadə planını sıxışdırıb öz yerini alır, Qazan xanın təyinini doğrulayır. Qaraçıq Çoban kafər üzərinə kafərlərlə savaşda şəhid düşən qardaşlarının – Qabangücün və Dəmirgücün öcünü almağa gedir. Görəsən, Qazan gəlmədən bu, mümkün deyilmi? Bu yolda məhz Qazan xanın onun yanın­da olması vacibliyi diqqət çəkir. Əvvəl Qazanın evini qurtarmağa getmə­si­ni söyləyən Çoban sonra qardaşlarının qisasını almaq üçün getdiyini söyləyir. “Ağam Qazan, sən evin almağa gedərsən, mən də dəxi qarında­şım qanın almağa gedərəm” (6, 46). Qazan xan Qaraçıq Çobanın getməsi­nin qarşısını almaq üçün onu ağaca bağlayır. Yalnız Çoban ağacı kökün­dən çıxarıb onun arxasınca gəldiyində Qazan ona da getməyə icazə verir (6, 46). Bu mətnüstü mövzu səviyyəsində Çobanın sədaqət və gücünü göstərirsə də, mətnaltı layların bərpa olunmasında mifoloji struktura söy­kə­nir. Məlumdur ki, Qazan Oğuz törəməsi olaraq uçoqlardandır. Konkret olaraq Salur olduğuna görə Dağ xana bağlanır. Oğuz xanın İlahi müj­dəsiylə Ağac koğuşunda olan xatunu ağac stixiyasını səciyyələndirir. Qa­zan xan yalnız Qaraçıq Çobana o zaman getməyə icazə verir ki, o, ağacı, kökü, soyu yüklənir. Əcdad müqəddəsliyinə söykənir. Qazan bundan keçə bilmir. Halbuki onun evinin qurtarılması, Çobanın qardaş­larının qisasını alması kimi təkliflərdə Qazan xan ona getməyə əngəl törə­dir. Elə bu baxımdan da anorma mətndə anlam səviyyəsində normaya çevril­məyə başlayır. Çoban Qazan xana kömək üçün getsə də, qardaş­larının qisasını almaq üçün getməsinə yalnız Qazan kömək edir. Qurtarıcı funksiyada iştirak edən Qazan Qaraçıq Çobana qardaş intiqamı üçün hərəkətdə olmağa mediatorluq edir. Əgər epik mətndə obraz funksiya­larını diqqətə çəkməli olsaq, o zaman Qazan xanın niyə Qaraçıq Çoban üçün “bezə miskin umudı” olması ortaya çıxır. Qazan xan Qaraçıq Çobanın kafərlərlə savaşa getməsinin qurtarıcı, yardımçı funksiyası kimi səciyyələnir:

1. Qaraçıq Çoban Qazan xansız savaşa getmir.

2. Qazan xan ilə qardaşlarının qisasını almağa gedir.

3. Savaşa getmək üçün ağacı kökündən çıxarmalı və Qazan xanın icazəsi olmalıdır.

4. Rütbə alacaqdır (əmiraxur olur).

Aşkar görünür ki, bu epik dinamika Qazan xanı Çobanın umıdı kimi aşkarlayır:

1. Qaracıq Çobanın üstündən xaotik anlam götürülür (struktur-semantik kontekst).

2. Qaracıq Çoban qardaşlarının qisasını alır (fərdi kontekst).

3. Qaracıq Çoban yüksək təbəqəyə yetişir (sosial kontekst).

Beləliklə, “bezə, miskin umıdı” olmaq epik mətndə boy-boy səpə­lən­miş müxtəlif obrazlarda və strukturda zəif şəkildə Bayındır xanı, aktiv şəkildə isə Qazan xanı proyeksiyalandırır. Bu təyinlərin Qazan xanla bağlı iki dəfə (6, 42, 63), Bayındır xanla bağlı bir dəfə (6, 95) işlənməsi və Bayındır xanla nisbətdə Qazan xan üçün daha əhatəli şəkildə sadalanması (Bayındır Qazanla yalnız altı təyinə şərikdir) Qazan xanın daha aktiv olmasını göstərir. Fərdi, sosial, ictimai və s. yaşam tərzinin ana qanunu kimi hərəkətdə olan “umud yeri inancı” Tanrı buyruğu olan, Oğuz xanla­rında sakral vəzifə kimi daşınan ən əhatəli humanist aktların mövcud­luğunu diqqətə çatdırır. “Bezə miskin umıdı” olmaq mifoloji strukturda Qazan xanı mədəni qəhrəman kimi də işarələyir. Mədəni qəhrəmanlıq aktı müxtəlif şəkillərdə müşahidə olunan funksiyaları inikas etdirir. Mədəni qəhrəmana aid edilən funksiyalardan birinin və yaxud bir neçəsinin – qurtarıcılıq, qoruyuculuq təsisatları, daha dərin qatda isə ilk insan obrazının işarələnməsi (bu işarələnmədə Bayındır və Qazan ilk insanı simvolizə etməklə, ikili ilk insan obrazını da işarələyir) burada yalnız Qazan xan obrazında işlək olur, hətta Çoban Qazan xanı qurtarmış olsa da, Qazan xan Çobanı qurtaran, onun umudu olan durumunda bezə miskin umudluluğunu aşkarlayır. Təsadüfi deyil ki, K.L.Strosun konsepsiyasına görə, mədəni qəhrəman bir mediator – araçıdır və məhz onun yardımı ilə bu və ya digər ziddiyyətlər ortadan qalxır (12, 238).

Qazan xanın mədəni qəhrəmanlığı gərgin situasiyalarda qurtarıcı olmasıyla bərabər, o, mədəni qəhrəman tipi kimi bu funksiyaların hərə­kət­lənməsi üçün qarşı tərəfə hansısa dəyəri ərməğan etməlidir. Çünki mədəni qəh­rəman yalnız xilas etmir, həmçinin xilasolunmanın reallaşmasında ərmə­ğançı funksiyada iştirak edir. Odun bağışlanması (13, 25-27) və s. mifoloji davranış etiketləri bu qəbildən sayıla bilər. Yuxarıda örnək gös­tərdiyimiz obrazlar üçün (Dirsə, Baybörə, Baybican, Beyrək, Bəkil, Əmran, Qaracıq Çoban) Qazan xan mədəni qəhrəman tipi kimi “bezə miskin umudu” olaraq müxtəlif ərməğanlar edir:

1. Qarğış göndərir (Dirsə xan bu aktda iştirak edir).

2. Alqış göndərir (Baybörə və Baybican bu aktda iştirak edir).

3. Bəylik verir (Beyrəyə öz bəyliyini bir günlük ərməğan edir. Bu əmanət funksiyasında iştirak edib Beyrəyə əvvəlki bəyliyini qaytarır).

4. Sağ tərəfi göstərir (Bayındırın Əmrana Uruzun sağ yanında yer verməsi, hakim cərgəyə salınması Bayındırla eyni təyinə şərik olan Qazanın da funksiyasına daxildir).

5. Əmir axurluq verir (Qaraca Çobanı mükafatlandırır).

Qeyd etdiyimiz kimi, Qazanın mədəni qəhrəman kimi ərməğan etmə funksiyası situasiyalarda funksionallaşır:

1. İtələyici funksiya (qarğış edib övlad diləmə).

2. Yarım funksiya (alqış edib övlad diləmə).

3. Keçici funksiya (bəylik verib bəylik qaytarma).

4. Törəyici funksiya (Bayındırın şərik təyini kimi sağ tərəfi verməsi).

5. Tam funksiya (əmir axurluq verməsi).

Ərməğan ifadəsi birdəfəlik bağışlama anlamına gəlsə də, epik dilin spesifikasında fərqli şəkillərlə təzahür edib mədəni qəhrəmanın məqsədə çatdırma funksiyasını işarələyir. Ərməğan həm bağışlama, həm də borc anlayışında iştirak edərək (bəyliyin bir günlük verilməsi) aciz olan tərəfi diləyinə çatdırır. Hətta bu funksionallıq epik tələffüzdə o həddə çatır ki, yalnız müsbət deyil, mənfi anlam görüntüsüylə neqativ funksiyada diqqət çəkir. Qeyd etdiyimiz kimi, pozitiv (müsbət) və neqativ şəkildə sözün funksionallaşması situasiya törəyicisidir:

1. Müsbət situasiya.

a) miskin (övliyalığı, yüksək dərəcəni işarələyir, Miskin Abdal, Miskin Yunus və s.)

b) xəstə (eyni anlamı daşıyır. Xəstə Qasım, Vidadi Xəstə və s.)

c) yalavac (peyğəmbəri işarələyir. M.Kaşğarlı lüğətində də yalavac-peyğəmbər deməkdir (14, 48) və s.

2. Mənfi situasiya.

a) miskin (yazıq, fağır, son dərəcə aciz və s. anlamları bildirir).

b) xəstə (eyni anlam daşıyır).

c) yalavac (eyni anlam daşıyır).

Gördüyümüz kimi, dünyagörüşü formasının müxtəlif səbəblərdən təh­rif olunması sözün neqativ funksionallaşmasını yaradır. DQK-da isə diqqət çəkdiyimiz örnəkdə bunun əksi baş verir. Mənfi anlam müsbət anlamı törədir. Bayındır xan Dirsə xana “oğlı-qızı olmayanı Allah-Təala qarğayıbdır, biz dəxi qarğarız bəllü bilsün” (6, 34) kimi xəbər yetirməklə, “biz” sözü ilə Qazan xanı da şərtləndirirsə (törəyici funksiya) və mənəvi sözlükdə aqressiv davranış nümayiş etdirirsə, Dirsə xanı ac-yalavac, mis­kin, yalın üzərinə göndərməkdə (övladı üçün ehsan verir) nəticə etibarilə müsbət situasiyanı törədir. Eyni zamanda da bezə, miskin umudu olan Bayındır-Qazan birliyinin Dirsə xanı miskin situasiyadan çıxarmaq təşəb­bü­sünün anormal davranışla normal yekunu səciyyələnir. Elə bu səbəbdən də mətn strukturunda Qazan xana (Bayındır xanla birgə) şamil edilən “bezə, miskin umudı” təyini onun mədəni qəhrəman tipi olmasını işarə­ləyir. Qazan xanın “bezə, miskin umudı” olmasının bir örnəyi də Əbülqazi “Oğuznamə”sində saxlanmışdır. Qazan xan haqqında Dədə Qorqudun söy­lədiyi “tartım”da (ozan havası) Qazan xanın mədəni qəhrəman aktının epik təzahürdə “bezə, miskin umudı” olmasını şərtləndirən misralar diqqət çəkir:

Bir qazana qırx bir atın ətin saldı,

Ol qazanı sol əliylə birdən aldı,

Sağ əliylə həmin əti elə payladı,

Alplar, bəylər görən varmı Qazan kimi?! (15, 98).



Bu havacatda Qazan xanın heyrətamiz gücünü (qırx bir atın ətinin olduğu qazanı bir (sol) əliylə tuta bilməsi) mədəni qəhrəman xarakterinə uyğun şəkildə göstərən Dədə Qorqud onun səxavət əlini (sağ əlini) bütün elə açmasını, el doydurmasını təbliğ etməklə aşağı təbəqələr üçün də umud yeri olmasını söyləyir və ən əsas da bunun Tanrı hökmü olduğu üçün Qazanın bu dərəcədə bir əlindən aldığını o biri əlindən elə paylaması semantik oxunaraq qüvvət və səxavət anlamlarını həm faktiki, həm məcazi şəkildə diqqətə çatdırır.

Qazan xanın “bezə, miskin umudı” olması onun kafər üzərində qələbəsindən sonra “qırx qul, qırx xidmətçi” cariyə (qırx kişi, qırx qadın) azad etməsində də aydın görünür. “Qırq baş qul, qırq qırnaq oğlı Uruz başına azad elədi” (6, 50) “Qırq evli qulla qırq cariyə oğlı başına çevirdi, azad eylədi” (6, 78). DQK mətnindən aydın görünür ki, qul azad etmək xüsusi bir davranış kodeksi olub, bu status yalnız Qazan xana məxsusdur. Digər boylarda döyüşdən qayıdan ərən, bəy və xanlarda qul azad etmək statusu yoxdur. Hətta oğluna Bayındır xanın məkanında bəylik vermə imtiyazı olan Dirsə xan da bu statusa malik deyil (6, 36). Dirsə xanın yığnaq keçirib, bəyləri qonaqlayıb ulu (böyük) toy eləyib xatununun təklifiylə “yetman əyal” alması, diləyinə çatmaq üçün borclunu borcundan qurtarıb, ac-yalınları doydurması da qul, kəniz azad etməsi ilə müşayiət olunmur. Əgər qul-cariyə ac-yalınlar ilə eyni zümrəyə daxildirsə, Dirsə xan da xan olaraq öhdəsində olan qul-qaravaşa malikdirsə, necə olur ki, alqış qazanmaq üçün bircə nəfər qul-cariyə azad etmir? (6, 35). Bu sual­ların sayını digər örnəklərlə də artırmaq olar. Lakin bizə aydındır ki, bu icraetmə bezə, miskin umıdı Qazan xanın ali statusudur. Qul azad etmək funksiyası xüsusi bir törə aktı olaraq yalnız kafər üzərindəki qələbədən sonra Bayındır xanın sağ yanında yeri olan Uruz bəy üçün reallaşa bilər. Uruz bəyin xüsusi dərəcəsi ayrı bir mövzu olmaqla bərabər mətndə işarə törədicisidir. Uruz bəy oğulluğu ilə sabahı, şəcərəsi ilə soyu işarələyir. Bu dialektik paradiqmada azad cəmiyyət quruculuğu, Oğuz demokratiyası əks olunur. Kafərlərlə döyüşdə qul azad edilməsi dövrlərin statistikasında qulsuz cəmiyyəti işarələyir. Bu qanunun Qurani-Kərimdə ehkam səviyyəsində xüsusi formada təsdiqi vardır. Müəyyən nəfsi günahların müqabilində əgər o günah bağışlanmaz dərəcədə deyilsə, Allahu-Təala qul, kölə azad etməklə o günahın bağışlanacağını müjdələyir (“Nisə” surəsi, ayə 92, “Məidə” surəsi, ayə 89) (16, 77, 78, 100 və s.). Əgər bu ehkamlara əməl olunsa, perspektivdə qul, kölə azad insana çevrilib azad cəmiyyət təşkil olunacaqdır ki, İslami qanunların köləliyə qarşı dayanan humanist sistem olması, İslam demokratiyası bu yüksək inanc və əxlaq göstərisində bir daha təsdiq olunur. DQK dilində Uruzun oğul olaraq gələcəyi işarələməsi və kafər üzərindəki qələbədən sonra bu aktın həyata keçməsi eyni semantikadan irəli gəlir. Günah da nəfs küfrüdür ki, ona qalib gəlmək üçün kölə azad olunmalıdır. Kölənin azad olunması küfrü öldürür. DQK zamanında küfrü (kafəri) öldürdükdən sonra qul, kölə azad edilməsi zamanın anaxronluğundan doğulub eyni anlam yükündədir. Bu statusun yalnız Qazan xanda cəmlənməsi isə onun bu hərəkəti simvollaş­dır­ması, bezə miskin umudı olmasının səciyyəsinin artırılması üçündür. Əks təqdirdə, bütün obrazlar bezə, miskin umıdının daşıyıcısına çevrilə bilər ki, bu da obrazlar sisteminin mərkəzi obrazını bəsitləşdirə bilər. Bezə miskin umudı olmaq eyni zamanda İslamın beş əsas rüknündən biri olan zəkatla eyni xarakterdədir. Yalnız miskinlər, fağırlar, yoxsullar üçün zəkat verilməsi, zəkat qanununa uyğun olduğu kimi, bu təyinin bir funksiyası da zəkat mahiyyətli olub, maddi və mənəvi şəkildə fağırların (bezələrin), mis­kinlərin umudı kimi onların ehtiyacını ödəmək anlamı daşıyır. Təsadü­fi deyil ki, eyni təyinin bir tərəfi kimi Bayındır xanın İslam peyğəmbə­rinin şəcərəsinə bağlılığını göstərən xüms (beşdə bir) alması (“Bayındır xana pəncyek çıqardılar” (6, 97) xümsün epik tələbata uyğun olaraq mətndə daşlaşması bezə, miskin umıdı olmağı diqqətə çatdırır. Çünki pəncyek mürəkkəb söz birləşməsi ərəbcə “xüms” sözünün farsca qarşılığı olan “pənc” (beş) sözünün “yek” (bir) sözü ilə birləşməsindən əmələ gəlib eyni anlamı ifadə edir. Görünür ki, Oğuz düşüncəsinə görə kafərlərin qəsb etdikləri sərvət üstündə oturması onu harama çevirmək, geri alınması isə halalı bərpa etməkdir. Təbiidir ki, bu futuhatçılığın və qəzavatçılığın bir ideoloji tərkib hissəsi olub tarixi salnamə ünsürlərinin epik mətnə daşınmasından irəli gəlir. Kafərlərin kəlisasın (kilsəsin) yıxıb yerinə məscid yapılması (6, 97) da eyni anlam yüklüdür. Məhz Bayındır xanın da bu alınan sərvəti miskinlərə, fağırlara dağıtması qarşılıqlı formada eyni təyinin daşıyıcısı olan Qazan xanın qul-cariyə azad etməsinə işarələnir. Bayındırın funksiyası Qazana, Qazanın funksiyası Bayındıra keçir. Çünki təyin şəriklidir. I boyda Qazan görünməsə də, eyni funksiya Bayındırda görünməklə Qazana da aid olur, II boyun sonunda qul, qırnaq azad edən Bayındır deyil, Qazan olsa da Bayındırı da mətn arxasında inikas etdirir.

DQK mətnində bezə, miskin umudı epik qarşıdurma kimi də nəzərə çarpır. Strukturdan epik düşüncəyə daşınan bu təəssürat VIII boyda diqqət çəkir. DQK də bu təyinin Bayındır və Qazanda olması onların üstünlük­lərini iyerarxik formada əks etdirir. Elə bu səbəbdən də mətn strukturunda uçoq-bozoq qarşıdurmasının kodlaşdırılması epik səviyyədə müxtəlif situasiyalarda üzə çıxdığı kimi bu təyinin Basat tərəfindən onların əlindən alınması mücadilələri də özünü göstərir. Bu mövzu səviyyəsində Basatın bütün Oğuz elini Təpəgözdən qurtarması süjetində qurulmuş ozan təhki­yə­sinin spesifikasından irəli gəlir. Görünür, DQK ozanı bozoq-uçoq iyerarxiyasının alternativ səviyyədə qurulmasını Oğuz törəsinin pozulması səbəbindən qəbul etməmiş və bunu boy-boy mətn strukturunda işarələ­mişdir. Hətta Basat-Qazan arasındakı bezə, miskin umudının uğrunda aparılan mübarizə mətndə açıq şəkildə özünü büruzə verir. Belə ki, Qapaqqan adlı bir kişi iki oğlundan birini Təpəgözə qurban verdikdən sonra ikinci oğlunun da növbəsi çatdığını görür və aqından gələn Basata umudunu bağlayır. Halbuki Bayındır və Qazan xandan heç bir kömək diləmir. Basatdan bezə, miskin umudı olaraq kömək istəyən bu kişi “Aruz oğlı xanım Basat mana mədəd” (6, 100) deyərək təsadüfi olmadan onu ən yüksək dərəcəyə uyğun “xan” adlandırır. Əgər düşünülsə ki, dış oğuz (bozoqlar) iç oğuzdan (uçoqlar) asılı vəziyyətdədir, məhz bunun müqabi­lində Bayındır və Qazan xan xanlıq titulunu, Basatın atası Aruz isə bəylik titulunu daşıyır (6, 123). O zaman Basata “xan” deyilməsi mövcud ziddiy­yəti işarələməklə bərabər Oğuz elinin umıdı kimi Basata baxılmasını göstərir. Elə bu baxımdan da Qazan xan Basatı Təpəgözün üstünə getməkdən çəkindirərkən özü ilə müqayisə edib onun bacarmadığını, Basatın heç cür bacarmayacağını bəyan edir və bezə, miskin umıdı olaraq mövcud situasiyada bu funksiyanın qüvvədən düşməsinə diqqət çəkir;

“Ər olsan yeg”,

“Olsan, mərə, mən Qazanca olmıyasan, Basat!” (6, 100) deyir. Lakin Basatın onu eşitməyib Təpəgözün üstünə getməsi və onu həlak etməsi XII boyda üzə çıxacaq ziddiyyətlərin daha bir səbəbi kimi özünü göstərir. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, “tülu quşun yavrusu” və “bezə, miskin umıdı” təyinini öz iyerarxik funksiyası olaraq geriyə qaytarmaq istəyən Basatın Qazan xan ilə qarşılaşması məhz bu ambisiyaların epik qat altında çox qüvvətli qıcıqlarla saxlandığını göstərir. Təbiidir ki, Qazan xanın Basatın Təpəgözü öldürməsini istəməməsi onun bezə, miskin umıdı olma­sına kölgə salmır. Çünki o həm buna inanmır, həm bu titula layiq olaraq görmür, həmçinin şüuraltı istəklərini nitq aktında reallaşdırması ən emo­sional, effektiv və aqressiv istəklərin məntiqi bir istək üzərində qurul­masını təmin edir ki, bu da humanist dəyərlə müşayiət olunur. Qazanın dilində Basatın ata-anası bəhanə deyil, qayğılarına qalınan ağ saqqalı, ağ birçəkli valideyn kimi Basat üçün mənəvi-psixi maneəyə çevrilir:

“Ağ saqqallu babanı ağlatmağıl,

Ağ birçəklü ananı bozlatmağıl” (6, 101).

Əslində Qazan xan Basata ata-anasını xatırlatmaqla ona Qapaqqan kişinin oğlu üçün gedəcəyi təqdirdə özünün də öz ata-anası üçün o kişinin oğlu kimi bir oğul olduğunu, özünü Təpəgözə qurban verməməsini anlat­mağa çalışır. Bezə, miskin umıdı olmasına baxmayaraq Basatın Qapaqqan kişidən əvvəl öz ata-anasını düşünməsini təmin etməyə can atır. Çünki həm onun Təpəgözə qalib gəlməsinə inanmır, həm bu təyinə yiyələnmə-sinə mane olmaq istəyir, həmçinin bu situasiyada bu təyini funksiyanın qüvvədən düşməsini etiraf edir. Təsəvvür edin ki, Oğuzun təkrar-təkrar yeyilməsi (Qapaqqan kişinin ikinci oğluna növbə çatıb) bu titulun həmin ərəfədə ləğvini göstərməklə bərabər yalnız Qazana və Bayandıra aid ol­masını işarələyir. “Mən Qazanca olmıyasan” iddiası da bu münasibəti əks etdirir. Bundan əlavə, Oğuz elinin yeyilməsi strukturda şifrələnmiş mə­lu­mat səviyyəsindən bərpa olunan mifologem olaraq (tulu quşun yavru­sunun da mifologem olmasını qeyd etmişdik) nağıl təhkiyəsinə transfor­masiya olunan “əjdahanın suyun qabağını kəsməsi” motivi kimi üzə çıxır. “Məlikməhəmməd” nağılında əjdahanın hər gün bir qız yeməsi və onları yediyi zaman da müvəqqəti olaraq suyun qabağının açılması (17, 21) mətn strukturunda anaxaqanlığın ataxaqanlıqla əvəzlənməsini məlu­mat olaraq saxlayırsa, müəyyən bir toplumun, elin, elatın ritual ənənəsini, qurban vermə aktını işarələyirsə, digər tərəfdən də “yeyilmə situasiya­sının” qəh­rəman törətmə funksiyası olduğu (nağılda Məlikməhəmməd, dastanda Basat) aşkarlanır. DQK-da isə belə görünür ki, Qazan xanın Basata mane olmaq istəməsi qəhrəmanlıq aktının bezə, miskin umıdı ola­raq özü tərə­findən həyata keçirməli olması, əgər o bacarmayıbsa digərləri­nin buna cəhd etməsinin mənasızlığını əsaslandırmasından irəli gəlir. Qazan xanın Təpəgözlə savaşıb ona qalib gələ bilmədiyini dediyi kimi, eyni semantik cərgəyə aid olan yeddibaşlı əjdaha ilə savaşının da eyni nəticə verdiyini deməsi həm bu aktın yalnız ona məxsusluğunu iddia etməsini göstərir, həm­çinin də zaman anlamında hələlik “yeyilməklik döv­rünü” işarələ­məklə eyni mif motivini (mifologemi) şərtləndirir. Təpəgözlə savaşında: –

Qara uran qopdı Dəpəgöz,

Ərş yüzində çevirdim, alımadım, Basat!

Qara qaplan qopdı Dəpəgöz,

Qara-qara tağlarda çevirdim, alımadım, Basat!

Qağan aslan qopdı Dəpəgöz,

Qalın sazlarda çevirdim, alımadım Basat! (6, 100).
Yeddibaşlı əjdaha ilə savaşında: –

Yedi başlu əjdərhaya yetüb vardım,

Heybətindən sol gözüm yaşardı.

Hey gözüm, namərd gözüm, müxənnət gözüm,

Bir yılandan nə var ki, qorxdun? dedim – deyir (6, 117-18).

Diqqət edilsə, aydın görünər ki, Qazan xan burada gözündən şikayət edir, onu namərd adlandırır. Basat da məhz Təpəgözə gözünü çıxarmaqla qalib gəlir. Qazanın gözünün müxənnət olmasına səbəb olan xtonik varlığın (əjdahanın, ilanın, semantik düzümdə Təpəgözün) gözünün Basat tərəfindən çıxarılması Qazan üzərində üstünlüyü, hətta onun umıdı olması anlamını işarələməklə bərabər strukturda əhəmiyyətli lay səviyyəsini aşkarlayır. Təpəgözün zəif olan yeri “gözündən ğeyri yera ət yoqdır” (6, 101) epik mətndə mifologem olaraq üzə çıxır, Təpəgöz-Polifem variasi­yası, motiv səviyyəsi olduğu kimi, “Təpəgöz gözü” də “Axilles dabanı” ilə türk-oğuz-yunan mifoloji strukturunun mifologem görüntülə­ridir. Mən­fi və müsbət anlamların situasiya təzahürü olaraq mənfidə (Təpəgözdə) müsbətdə (Axillesdə) aşkara çıxan faktor eyni, funksiya isə işlənmə situasiyasına görə bir-birinə ziddir. K.Abdulla Təpəgözün bir gözlü olmasını qəhrəmanlıq aktının törənməsi üçün əvvəldən hazırlanan mif strategiyası, kompozisiya tələbatı kimi dəyərləndirir. Əgər Təpəgöz iki gözlü olsaydı, Basat onun bir gözünü çıxararkən Təpəgöz onu ikinci gözü ilə görüb həlak edə bilərdi (18, 124-25). Diqqət çəkdiyimiz kimi, Basat Təpəgözə ona görə qalib gələ bilir ki, onun gözünü çıxarır. Həmçinin onun gözünü çıxarmaq imkanı mətndə reallaşır. Lakin bu, təkcə təpəgözün bir gözünün olması səbəbindən deyil, o tək gözün nəyi ifadə etməsi, hansı semantik anlamla yüklənməsi səbəbindəndir. S.Rzasoy bu anlamı “gözdən doğulma” mifologemi olaraq açıqlayarkən Təpəgözün günəşi oğurladığını (divin və əjdahanın nağıllardakı funksiyası), oğurlanmış günəşin onun gözündə udulduğunu, Basatın isə onun gözünü çıxarmaqla günəşi azad etdiyini yazır və Oğuz elinin günəşinin özünə qaytarılması funksiyasının Basatda işarələndiyini qeyd edir (19, 138-39). Beləliklə, aydın olur ki, Basat Təpəgözün gözünü çıxarmaqla tulu quşun yavrusu, yəni doğan günəşin yaxını, balası, Oğuz elinin bezə, miskin umıdı olmasını iddia edir və bozoq yerinin ona məxsus olmasını bildirməklə xan öyünclərinin də sahibi olmasını göstərir. Hər halda bu ozan təhkiyəsinin mükəmməl işarəviliyi ilə bərabər məlumat şəbəkəsinin şüurdan mətnə köçürülən kod sistemindən mexaniki olaraq aşkarlanır. Əslində Basat Təpəgözə qalib gəlməli deyildi. Çünki Təpəgöz Basata ölümünün gözündən deyil, Oğuz elinin yığılıb gəlib onun üstünə hücum çəkdiyində öz atdığı sal qayaların başına düşməsindən, öz başına daş salmasından olacağını gözlədiyini deyir:

“Qalın Oğuz bəgləri üzərimə yığılub gələ, derdim,

Qaçubanı salaxana qayasına girəm, – derdim.

Ağır mancılaq taşla atam, derdim.

Enüb taş, başıma düşibən öləm, derdim” (6, 103).

Məhz Oğuz elinin yığılıb gəlməsi, Qalın Oğuzun ona (hətta yerini belə müəyyən edir) hücum etməsi təbiidir ki, Qalın Oğuzun başçısı, bezə, miskin umıdı Qazan xanla reallaşa bilər (Bayındır xan ənənəvi olaraq savaşlarda iştirak etmir). Demək, Basat Təpəgözün üstünə getməmiş hələ Təpəgöz bilirdi ki, Qazan xan bezə, miskin umıdı olaraq ona qalib gəlməlidir. Lakin hələ bunun zamanı çatmayıb və oğuz elinin yeyilməsi davam edir. Qazanın Basatı saxlaması bu dayanmış funksiyanın bir gün işə düşəcəyindən, bunun isə yalnız Qazanın özü ilə reallaşacağından xəbərdar olmasından da irəli gəlir. Məhz “Oğuzun yeyilməsi” dayandıq­dan sonra Qazanın xtonik varlığa, Təpəgözlə eyni semantik cərgəni təşkil edən nəhəng “İlana qalib gəlməsi, onun başını kəsməsi Əbülqazi Oğuznaməsinə düşən Dədə Qorqud tartım”ında aşkarlanır:

Mavi göydən enib gəldi canlı ilan,

Hər adamı udar idi görən zaman.

Salur Qazan başını kəsdi, vermədi aman,



Alplar, bəylər görən varmı Qazan kimi?! (15, 98).

Halbuki Dədə Qorqud Oğuznaməsində Qazan xanın əjdahaya gücü çatmaması, heybətindən namərd gözünün yaşarması deyilir (6, 118). Bəs necə olur ki, Basat bu gələcək zamanı qabaqlayır və Təpəgözün həlakını gerçəkləşdirir? Çünki Basat Qazan xanı eşitməyib ata-anasını, bezə, miskin umıdı” olmağa qurban verir. Öz ata və anasının Qaba ağac və Qa­ğan aslan (onu bəsləyən şir və ulu nənə) olduğunu elan edib bioloji atanı (Aruzu) daha uzaq əcdada və mənəvi-mifoloji atası olan Qaba ağaca (dünya ağacı və Oğuz xan) dəyişir, bu ata-anaya söykənib Təpəgözə qalib gəlir. Elə bu səbəbdən də Basat XII boyda Aruzun yanında görünmür, onun həlak edilməsinə laqeyd qalır. Qazanın Aruzun başını kəsdirməsi müxtəlif struktur-semantik törəmələrlə birlikdə eyni zamanda bezə, mis­kin umıdının Basatdan geri alınmasına xidmət edir. Axı Aruz da Təpəgöz kimi xaosu təmsil edib hətta xaotik keyfiyyətləri ilə diqqət çəkir. O, at ağuzlu qoca Aruzdur (6, 42). Eyni anlamın situasiyadan asılı olaraq mənfi və müsbət şəkildə işlənməsi imkan verir ki, bu situasiyada Aruz xtonik anlamları özündə cəmləsin: Hətta Təpəgözün tək gözündən ehtiyat etməyən Aruz onu oğulluğa da götürür (6, 99). Çünki bu vəziyyətdə Aruz Təpəgöz ilə öz arasında ümumi oxşarlıq sezir (tək gözlü-at ağızlı). Basatın Təpəgözə ağsaqqallı-ağbirçəkli ata-anasını incitməsini, qardaşı Qıyan Səl­cuğu öldürməsini deməsi onun savaşı üçün əsas olsa da (3, 102-103), əslin­də Basat Aruzdan incikliyini müxtəlif görüntülərlə üzə çıxarır və Bozoq (Dış Oğuz) tayfasının itirilmiş hüquqlarını, ali hakim statusunu bərpa etməyə çalışır. Beyrəyin öz xatunundan qorxu keçirməsi, onu Basatın gəlib sahiblənə biləcəyi və Qazanın oğlu Uruzun onu almasını vəsiyyət etməsi Bozoqdan olan xatunun Bozoq davası aparan Basat tərə­findən Bozoqa qaytarılması strategiyası kimi reallaşma təhlükəsi yaradır. Basa­tın tülu quşun yavrusu, bezə, miskin umıdı və s. təyinlərin, ümumiy­yətlə, bozoqun sağ yerinin özünə qaytarılması üçün apardığı mücadilə məhz Təpəgözlə savaşında da üzə çıxır. Aruzun da eyni mücadilədə iştirakı, görünür ki, Basatı qane etmir. Çünki Təpəgözün Oğuza çıxışını, yığanaq içindən çıxmasını, sonra onu oğulluğa götürməsini reallaşdıran Aruz açıq şəkildə olmasa da, psixi-antipatik davranışlar səviyyəsində Ba­sat tərəfindən qəbul olunmur. Basatın günəşi xilas etməsi məhz Oğuzun yeyilmə aktının dayandırılmasını şərtləndirir. Əks təqdirdə, qeyd etdiyimiz kimi, Basat bu savaşda məğlub olmalı, Oğuzun yeyilməsi davam etməli, Qazan xanın başçılığı ilə Qalın Oğuz nizamlı hücuma keçməli, Təpəgözün Oğuza atdığı sal qayalardan birinin öz başına düşməsi nəticəsində həlak olması baş verməli idi. Nəhəngin həlakını özündən nəhəng olan reallaşdıra bilərdi. Basatın isə onu zəif yerindən – gözündən tələf etməsi epik səviy­yədə qəhrəmanlıq aktını göstərən situasiyaları dəyişdirməyə xidmət edirsə, mətn altında işarələnən “günəşin azad olunması” motivinin üzdə deyil, kod səviyyəsində saxlanılmasını diqqətə çatdırır. Eyni zamanda, qeyd etdiyimiz kimi, Bozoq-Uçoq ziddiyyəti olaraq tülu quşun yavrusu təyinindən sonra bezə, miskin umıdının ona məxsus olması iddiası mətndə daşlaşmışdır. Özü də bu ziddiyyət ən müxtəlif obrazlar səviyyəsində DQK mətni boyu davam edir. Lakin bu xilasetmə funksiyası Basatın bu təyinləri əldə edə bilməsini mətnin epik təzahüründə göstərmir. Çünki, yuxarıda diqqət çəkdiyimiz kimi, Basat özü Təpəgözə qarşı tarazlığı bərpa etsə də, kosmos-xaos oppozisiyasında kosmosu səciyyələndirsə də, digər situasi­yalarda xtonikliyi ifadə edir:

1. Basat cəmiyyətdən təbiətə düşsə də, təbiətə meyillidir, ona can atır (6, 98).

2. Basat Oğuz törəsini pozub icazəsiz aqınçılıq edir. Halbuki aqın­cılığa getmək üçün Bayındırın və Qazanın icazəsi olmalıdır (6, 94-110).

3. Basat Beyrək evinə hücum edib onun malına və namusuna təca­vüz edə bilər (6,125).

4. Basatın atası Aruz Oğuz elinin parçalanmasının faktiki səbəb­karıdır (O, Beyrəyi öldürür) (6, 125).

5. Basat Təpəgözün “əmdi qardaşı” (süd qardaşı)dır (6, 102).



Hər halda Basata bu münasibət kosmosda olan Basatı xaosda yerləş­dirir. Məhz bu səbəbdən də tülü quşun yavrusu, bezə, miskin umıdı və s. təyinlərin sahibliyi Bayındır və Qazanın təyini olaraq daşınır. Oğuz eli umudsuz olub, yeddi kərə Təpəgöz əlindən qaçıb, ən çətin vəziyyətdə qalıb yeyilmə ziyafətinə razılaşdığı zamanda belə qəhrəman aktı olaraq mey­dana çıxan Basat Oğuzu xilas etsə də, yenə də Oğuz dilində qəbul olunmur, yuxarıdakı izləmələrdə xaotik məkana daxil edilir. Çünki Oğuz elinin ali idarəçilik statusunu daşıyan Bayındır-Qazan birliyi xanlıq üsuli-idarəsinin ideoloji təbliğatının tərkib hissəsi olan “xan öyüncləri”nin sahi­bi olaraq ozan təhkiyəsində səciyyələnməlidir. VIII boyda “Aruz aldı bu oğlanı ətəginə sardı. Aydır: xanım, munı mana verin, oğlum Basatla yaşlı­yayın” (6, 99) deməsi də Təpəgözü və Basatı Aruz oğulları cərgəsinə bir­gə qatmaqla onun xtonik məkana aidliyini işarələyir. Yalnız bu xtonik çevrədən bəraət alacaq Aruzun digər oğlu Qıyan Səlcuqdur ki, onun adı Təpəgöz qardaşı olaraq çəkilmir və özü Təpəgözlə savaşda həlak olur. Bu, Basatın dilində də səslənir. Təpəgözə “Qarındaşım Qıyanı öldürmüşsən” deyir (6, 102). Basatın sakral dünyaya can atması onu xtonik çevrədən ayırmır. Lakin mətnaltı lay səviyyələrində daşınan məlumat mətnüstü işarələri mətnaltı strukturda yerləşdirərək gerçəkliyi də inkar etmir. Bu Oğuz kosmoloji strukturunda şaquli və üfüqi (hakimiyyət bölgüsündə yuxa­rıdan aşağı, yurd bölgüsündə yanaşı) nizamı pozub binar oppozisiya yaradır. Məhz bu mövqenin xtonik tərəfi kimi Basat-Aruz görüntülənir. Basatın xtonik varlığa (Təpəgözə) qarşı savaşması da, XII boyda xtonik funksiyada olan Aruzun yanında görünməməsi də, əslində xtoniklikdən qurtul­maq cəhdidir. Xtonik sferanı təşkil edən Təpəgözün onun qardaş­lığı, XII boyda bu sferaya daxil olan Aruzun atası olması, özünün isə təbiətdən cəmiyyətə keçidi onu da xaotiklər cərgəsinə daxil edir. Ozan bu üsulu həyata keçirərkən Dədə Qorquda da söykənir. Dədə Qorqudun oxu­duğu tartımda Qazanın insanları yeyən canlı (nəhəng) ilanla döyüşüb ona qalib gəlməsi və başını kəsməsi tərif olunur, Basatın Təpəgözü öldürməsi haqqında isə heç nə deyilmir. Bu xilaskarlıq funksiyasının Basatdan alınıb Qazana verilməsi deməkdir. Əks təqdirdə, Basat haqqında da dastandan kənarda (epos strukturunda) “tartım” olmalı idi. Əgər belə bir “tartım” var­sa və Əbülqazi onu “Şəcəreyi-tərakimə”yə daxil etməmişdirsə, bu Əbül­qazinin şəxsi münasibətindən deyil, Oğuznamə ənənəsinə uyğun gə­lən Oğuz düşüncəsinin spesifikliyindən irəli gəlir. Bu düşüncə bezə, miskin umıdını Basatda deyil, Qazanda görmək istəyir. Adət səviyyəsi yaradan stereotiplərin dəyişməzliyi zahiri münasibətlərdə özünü gizlətsə də, şüurun alt qatında aqressiv təəssürat yığını kimi daim mövcud olaraq qalır. Bu, Basata münasibətdə də özünü göstərir. Əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi, Qaracıq Çobanın da bu münasibət çevrəsində özünü doğrultmağa ehtiyacı olur. Zahiri münasibətlər mətnüstü epik səviyyələrdə inikas etsə də, mətn altına endikcə bunun zidd tərəfləri görünməyə başlayır. Qazan xanın Basat üzərində sözsüz qələbəsini istər sosial-kütləvi, istərsə də psixi-fizioloji reallıqlar təmin edir və təfəkkür təzahürü kimi meydana çıxan mətn bu xüsusiyyətləri özündə inikas etdirir. Beləliklə, bezə, miskin umıdı təyini üstündə gedən gizli qarşıdurmada bu təyinin Qazan xana aidliyi təsdiqlənir.

Beləliklə, Qazan xan obrazının Oğuz invariant modelinin paradiq­ması kimi ortaya çıxmasını “bezə, miskin umıdı” təyini də inanc və funk­siya baxımından isbata yetirir. Qeyd etdiyimiz kimi, “bezə, miskin umıdı”nın təsadüfi sözlük deyil, kompleks status ifadə etməsi, Oğuz ali idarəçilik institutunun törə qanununun təzahürü kimi aşkarlanması və kon­kret sahibləri olması, hətta bunun uğrunda mübarizə aparılması və xan öyün­cü kimi meydana çıxması Oğuz mifoloji sisteminə bağlılığını göstərir. Bu təyinin ilkin sahibi ilk insanı, ilk əcdadı və Oğuz invariantını təmsil edən simvolik real protoobraz Oğuz xanın özüdür. Oğuz Kağan dastanında bu təyinin arxetipi saxlanır:

“Vuruşdan sonra Oğuz Kağanın,

Çeriyinə, nökərlərinə, elinə,

O qədər doyum çatdı ki,

Yükləməyə, aparmağa at, qatır, öküz,

Azlıq elədi” (20, 27).

Mənzum Oğuznamədə (Uzun körpü Oğuznaməsi) də eyni funksiyanı ifadə edən təəssürat özünü göstərir:

“O, özüylə birgə olan nökərlərinə,

Xəstələrinə artıq şərəf və mövqe verdi” (1, 46; 21, 35).

Oğuz mifoloji strukturunun arxetipləri bütün Oğuznamələrdə və digər epos və dastanlarda transformativ və paradiqmatik şəkillərlə üzə çıxdığı kimi, Qazan xan obrazını və onu əhatələyən funksional obraz təzahürlərini, eləcə də status və funksiyaları zəncirvari həlqə kimi özünə bağlayır. Bizcə, miskin umıdı titulu da öz qaynağını bu sistemdən götürüb onun törəməsinə çevrilir, Oğuz paradiqması kimi ortaya çıxır. Oğuzun toy ritualı altı Oğulun kainatı simvollaşdırması üzərində qurulduğuna görə, keçirilən bütün toy rituallarında oğulsuz iştirak etmək Oğuz kosmik anla­yışının sakral mahiyyətinə qarşı xaotik təcavüz kimi qəbul olunur. Dirsə xanın Bayındırın keçirdiyi illik toy ritualında Oğuz ritualının qanununu pozması miskin situasiyasında olduğu üçün yalnız qara çadıra qondurul­ması və bu ritualı bərpa etmək üçün “ulu toy” keçirməsinə yönləndiril­məsi ilə yekunlaşır. Dirsə xanın qarğışla, Baybörə və Baybicanın alqışla qarşılanması isə müxtəlif səbəbləri ilə birgə Dirsə xanın Bayındırın toy ritualında iştirak etməsi, Baybörə və Baybicanın isə şöləndə iştirak etməsi səbəbindən irəli gəlir. Əgər sonuncu bəylər şölən deyil, toy ritualında iştirak etsəydilər, Dirsə xanın durumunda olacaqdılar (6, 34, 52).

Toy Oğuz kosmosunun missiya və funksiyasının strategiyasını müəy­­yənləşdirən yığıncaq olduğuna görə hakimiyyət, inanc və soy dia­lektikasının əsasını müəyyənləşdirir və əks situasiya bu kosmoloji struk­tura xaotik təcavüzkar kimi qəbul olunur. Bezə, miskin umıdı təyi­nini Oğuz paradiqması kimi səciyyələndirən Bayındırın və Qazanın davra­nışları daha ağır cəzalara əl atmağa imkan vermir. Bayındır qarğışla alqışa yönləndirir, Qazan alqışla iştirak edir.

Epik mətndə Qaracıq Çobanın da aşağı təbəqəni təmsil etməsində bezə, miskin umıdı kimi Qazana söykənməsi əslində Oğuz mifoloji struk­turuna bağlanmasını göstərir. Ağacı kökündən çıxarıb Qazan xanın dəstə­yini alan Qaracıq Çoban ağac arxetipinin şəkillənməsi ilə uçoqlara bağlılı­ğını nümayiş etdirməklə Oğuz paradiqması kimi bezə, miskin umıdının yanında yer almağa, savaş hüququ qazanmağa və bezə, miskin təbəqə­sindən bəy təbəqəsinə keçməyə, əmiraxur olmağa nail olur (6, 46, 50).

“Bezə, miskin umıdı” təyininin mətndə mədəni qəhrəmanlığı işarələ­diyinə də diqqət çəkmişdik. Mədəni qəhrəman funksiyasının təzahürü olaraq epik mətndə daşınan obrazların ilk insanı, əcdadı, qurtarıcılıq və qoruyuculuğu əks etdirməsini işarələmişik. Bezə, miskin umıdının mətnin üst qatında xanlığı, alt qatında mədəni qəhrəmanı işarələməsi yenə də təkrar olaraq Oğuz xanın xanlığının və mədəni qəhrəmanlığının paradiq­ması olaraq Bayındırı və Qazanı əks etdirməsi bu təyinin arxetip görün­tüsü olaraq aşkara çıxmasının struktur bütövü işarələyən düşüncə hadisəsi olmasından xəbər verir.

1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə