ÀÇЯÐÁÀJ†ÀÍ ÌÈËËÈ ÅËÌËЯÐ ÀÊÀÄÅÌÈJÀÑÛ FÎËÊËÎÐ ÈÍÑÒÈÒÓÒÓ




Yüklə 1.71 Mb.
səhifə10/14
tarix22.02.2016
ölçüsü1.71 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14

İşin elmi nəticəsi. Tədqiqat işində DQK-dən və digər Oğuzna­mələrdən struktur-semiotik yanaşma əsasında mətnüstü və mətnaltı araş­dır­ma nəticəsində Salur Qazanın xan statusuna aid edilən “Bizə, miskin umudı” təyininin müxtəlif yönləri bərpa olunub təqdim olunmuşdur.

İşdə Qazan xan obrazının ritual-mifoloji strukturu aşkarlanmışdır.

Araşdırmada Qazan xanın bir obraz kimi yalnız bədii təcəssüm olması inkar olunmuş, həm bədii-epik, həm mifoloji, həmçinin tarixi bilgilərin informator təfəkkürünün süzgəcindən keçib müxtəlif laylar səviyyəsində struktur təşkil etməsi bərpa olunmuşdur.

İşin elmi yeniliyi. Oğuz epik ənənəsində Qazan xan obrazı indiyə qədər üç aspektdə öyrənilməyə çalışılmışdır: Epik, tarixi və mifoloji aspektdə. Lakin bu tədqiqat əsərinə qədər həmin araşdırmaların, demək olar ki, tamamı yalnız tarixi-müqayisəli və ənənəvi-təsviri tədqiqat prinsiplə­rinə uyğun aparılmışdır. Elə bu səbəbdən də Qazan xan obrazının oğuz epik ənənəsində bütünlüklə öyrənilməsi mümkün olmamışdır. Çünki struktur-semantik tədqiqat üsuluna əsaslanmadan Qazan xan obrazının mifo­loji semantikasının kompleks şəkildə öyrənilməsi mümkün deyil, yal­nız müəyyən süjetüstü komponentlərin araşdırmaya cəlb olunması imkan verə biləcək səviyyədədir. Həmin natamamlığı nəzərə alaraq bu tədqiqat işi tarixi-müqayisəli metodla yanaşı, struktur-semantik aprobasiya vasitəsilə Qazan xan obrazının oğuz epik ənənəsindəki sistematik rolunu aşkarla­mağa xidmət göstərmişdir.

İşin tətbiqi əhəmiyyəti. Bu tədqiqat işi gərəkli praktik əhəmiyyətə malikdir. Salur Qazan obrazının mifoloji strukturunu öyrənən bu tədqi­qatın nəzəri əhəmiyyəti onun Oğuz epik-mifoloji dünya modeli, Oğuzna­mə eposunun obrazlar sisteminin tədqiqi zamanı verdiyi nəzəri-metodoloji təcrübə, praktiki əhəmiyyəti işdən Ali məktəblərin filologiya fakültə­lərində, folklor və mifologiya ixtisasları üzrə magistratura və aspirantura təhsili zamanı xüsusi kurslarda praktik vəsait kimi istifadə imkanları ilə müəyyənləşir.
ƏDƏBİYYAT

1. Kitabi-Dədə Qorqud Ensiklopediyası. İki cilddə, I c. Bakı: Yeni Nəşrlər Evi, 2000, 624 s.

2. Gökyay O.Ş. Dedem Korkutun Kitabı. İstanbul: 2000, 3589 s.

3. Ergin M. Dede Korkut Kitabı. Ankara: 1958, 251 s.

4. Kitabi-Dədə Qorqud / Tərtib edən H.Araslı. Bakı: Gənclik, 1977, 184 s.

5. Kitabi-Dədəm Qorqud (əla lisane-taifeyi-Oğuzan) / Tərtib edən Ş.Cəmşidov. Bakı: 1995, 174 s.

6. Kitabi-Dədə Qorqud / Müqəddimə, tərtib və transkripsiya F.Zeynalov və S.Əlizadənindir. Bakı: Yazıçı, 1988, 265 s.

7. Hacıyev A. «Dədə Qorqud kitabı»: oxunuşlar, açımlar. Bakı: Elm, 2007, 215 s.

8. Hacıyev T. Dədə Qorqud: dilimiz və düşüncəmiz. Bakı: Elm, 1999, 216 s.

9. Koroğlu X. Oğuz qəhrəmanlıq eposu. Bakı: Yurd, 1999, 244 s.

10. Rzasoy S. Oğuz mifinin paradiqmaları. Bakı: Səda, 2004, 200 s.

11. Abid Ə. Seçilmiş əsərləri. Bakı: Şərq-Qərb, 2007, 285 s.

12. Bəydili (Məmmədov) C. Türk mifoloji sözlüyü. Bakı: Elm, 2003, 418 s.

13. Markiş S. Prometey əsatiri. Tərcümə edən L.Mahmudova. Bakı: Gənclik, 1969, 57 s.

14. Kaşqari M. Divani-luğatit-türk / Tərcümə edən və nəşrə hazırlayan R.Əskər. 4 cilddə, III cild. Bakı: Ozan, 2006, 400 s.

15. Əbülqazi Bahadır xan. Şəcərei-Tərakimə (Türkmənlərin soy kitabı) / Rus dilindən tərcümə edən, ön söz və göstəricilərin müəllifi və biblioqrafiyanın tərtibçisi İ.M.Osmanlı. Bakı: Azərbaycan Milli Ensiklopediyası N-PB, 2002, 146 s.

16. Qurani-Kərim. Tərcümə edənlər: Bünyadov Z., Məmmədəliyev V. Bakı: Azərnəşr, 1992, 711 s.

17. Azərbaycan ədəbiyyatı inciləri (nağıllar). Tərtib edən N.Seyidov. Bakı: Yazıçı, 1985, 505 s.

18. Abdulla K. Gizli Dədə Qorqud Bakı: Yazıçı, 1991, 152 s.

19. Rzasoy S. Oğuz mifi və Oğuznamə eposu. Bakı: Səda, 2007, 181 s.

20. Oğuznamələr / İşləyib çapa hazırlayanlar: K.V.Nərimanoğlu və F.Uğur­lu. Bakı: Bakı Universiteti nəşriyyatı, 1993, 94 s.

21. Mənzum Oğuznamə / Qədim türkcədən çevirən və ön sözün müəllifi İ.M.Osmanlı. Bakı: Ulu, 2005, 84 s.


OĞUZ EPİK ƏNƏNƏSİNDƏ QAZAN XAN OBRAZININ

BİZƏ MİSKİN UMIDI” SƏCİYYƏSİ



XÜLASƏ

Qazan xan obrazının xan vəzifəsini və statusunu Oğuz epik ənənə­sində səciyyələndirən “Bizə miskin umudı” təyini təsadüfi bir söz birləş­məsi kimi deyil,vahid sistemin çox əhəmiyyətli bir hissəsi olaraq diqqət çəkir.”Bizə miskin umıdı”nın xanlıq vəzifəsinin status göstəricisi olması həm də onunla təsdiq olunur ki, bu xan öyuncü həmçinin Xanlar xanı Ba­yın­dır xanın titulu kimi ortaya çıxır. ”Bizə miskin umıdı”nın yalnız Oğuz elinin iki başçısına aid olması, məhz xüsusi status olaraq epik mətnlərdə yer alması bu məqalə vasitəsilə elmi ictimiyyətin diqqətinə çatdırılır.



Açar sözlər: Oğuz epik ənənəsi, Dədə Qorqud kitabı, Qazan xan, Bize miskin umıdı, xan statusu, mədəni qəhrəman.
РЕЗЮМЕ

Определение «Бизе мискин умыды» (в переводе: “На нас на­деж­да бед­ных”) которое характеризует обязанности и статус Газан хана в огуз­ской эпической традиции, обращает на себе вни­ма­ние не как случайное сло­во­сочетание,а очень значительная часть единой системы. То, что «Бизе мискин умыды» - показатель ста­туса ханской обязанности потверждается и тем, что эти ханские хва­лебные определения возни­кают и как титул Баян­дыр хана. С помощью этой статьи доводится до внимания научной об­ществен­ности тот факт, что «Бизе мискин умыды» относится только великой главе огузского народа и как особенный статус получает место в эпических контекстах.



Ключевые слова: Огузская эпическая традиция, Книга Деде Кор­кута, Газан хан, «Бизе мискин умыды», статус хана, культур­ный герой
SUMMARY

Defining the duty and the status of khan of Gazan khan character in Oguz epic tradition definitions of “Bize miskin umidi” is not the accidental word combination, but it is one of the important parts of the unit system. Being the indicator status of khan duty it is also shown that the khan of Khans appears as the title of Bayandur khan. By means of the article it is brought to the notice of the scientific people that “Bize miskin umidi” mainly being in epic texts as the special status, belonging only two leaders of Oguz lands.



Key words: Oguz epic tradition, The Book of Dede Gorgud, Gazan Khan, Beze miskin umidi, the status of khan, the cultural hero

Rəyçi: Fil.e.d., prof. Əzizxan Tanrıverdiyev

Həsən MİRZƏYEV (MİRZƏ)

Filologiya üzrə elmlər doktoru, professor, dilçi-türkoloq,

folklorşünas, şair, Əməkdar elm xadimi, Türk Dünyası

Araşdırmaları Uluslararası Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü
AZƏRBAYCAN AŞIQ SƏNƏTİNİN

BƏZİ USTADLARI HAQQINDA

(Folklorşünaslara, ustad aşıqlara,

gənc tədqiqatçılara və aşıqlara müraciət)
Mən folklorumuzla bağlı bir çox məsələləri araşdırmaq, axtarıb tap­maq istəyirdim. Lakin son vaxtlar səhhətim buna imkan vermədi. İstə­yirəm ki, folklorşünaslarımız, ustad aşıqlar, dastan biliciləri, gənc tədqi­qatçılar və gənc aşıqlar bu arzularımı yerinə yetirsinlər.

Mən gözümü dünyaya açandan sazın-sözün içində böyümüş, folk­lorun vurğunu olmuşam. Atam İbrahim Mirzəli oğlu da bu sənəti sev­mişdir. O, Azərbaycan folklorunun, Şərq ədəbiyyatının, şəriətin gözəl bili­cisi, saz-söz sənətinin xiridarı, Füzulini, Sədi Şirazini, Firdovsini, Abbas Tufarqanlını, Xəstə Qasımı, Qurbanini, Valehi, Ələsgəri, Alını, Nizamini, Nəsimini, Şərqin hikmətlərini sinəsində gəzdirən, daim vətən dərdi ilə ya­şayan, ensiklopedik məlumata, geniş dünyagörüşə malik olan, hazırcavab, sinədəftər bir el ağsaqqalı olmuşdur. Kaş, mən onun folklor­dan, qədim dastanlardan bildiyinin 10 faizini biləydim. Onda özümü bəxtəvər hesab edərdim.

Mən Ağ Aşıq və Aşıq Alı haqqında mövcud ədəbiyyatların əksə­riy­yə­tini oxumuş və aşağıdakı təxmini nəticələrə gəlmişəm. Bunlar mənim “Dərələyəz folkloru” kitabımdadır (Həsən Mirzəyev, Bakı, 2006-cı il, 767 səhifə).

Bunları sizin nəzərinizə və diqqətinizə çatdırmaq istəyirəm.

Azərbaycan xalqının adlı-sanlı, sinədəftər, təkrarsız aşıqlarından biri də Ağ Aşıqdır. Lakin onun tərcümeyi-halı haqqında tədqiqatçıların fikri yekdil deyil. Tədqiqatçılardan, folklorşünaslardan, şairlərdən bəziləri mə­sə­ləyə böyük Azərbaycan prizmasından yox, region prizmasından baxır. Biri deyir Ağ Aşıq Şərurun Kosacan kəndində anadan olmuş, sonradan 40-41 yaşında Göyçəyə köçmüşdür. Başqa birisi deyir ki, Ağ Aşıq qazaxlıdır, Qazaxdan Naxçıvana, oradan da Göyçəyə köçmüşdür. Başqa birisi də deyir ki, Ağ Aşığı Göyçə mühitindən kənarda axtarmağa ehtiyac yoxdur.

Mənim fikrimcə, bu məsələdə folklorşünas, professor Mürsəl Həki­movun fikri daha inandırıcıdır.

Məsələnin tam aydınlaşması üçün mən əvvəlcə söylənən fikirləri, qəzetlərdə, kitablarda gedən məqalələrdən bəzilərini verib sonra öz yekun sözümü deyəcəyəm.

Əli Şamilovun “Sovet Naxçıvanı” qəzetində, sonra da Rafiq Odayın “Şərur folkloru” kitabında yazılır: “Ağ Aşıq – Allahverdi kimdir? Aşıq Alının ustadı kimdir?”

“Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetinin 28 iyun 1969-cu il tarixli nömrəsində yazılır: “XVIII əsrin axırında Göyçə mahalında doğulub 70 ilə yaxın ömür sürmüş Ağ Aşıq məşhur saz və söz ustadı Aşıq Alının müəllimi olmuşdur. Əsl adı Allahverdidir” yazan H.Arif sonrakı məqalə və çıxışlarında yazır ki, Ağ Aşıq təxəllüslü Allahverdi Kosacan kəndində doğulmuş və Göyçədə yaşamışdır (Filologiya elmləri namizədi M.Həki­mov da “Sovet Ermənistanı” qəzetinin 1981-ci il 3 sentyabr tarixli nömrə­sində dərc etdirdiyi “Aşıq Alının sazlı-sözlü dünyası” məqaləsində bu fikri təkrar etmişdir). “Azərbaycan” jurnalının 1982-ci il 11-ci nömrəsində dərc olunmuş müsahibəsində isə H.Arif deyir: “Ağ Aşıq əslən Qazaxlıdır, sonra Naxçıvana köçmüş, ordan da Göyçə mahalına gəlmişdir.”

Alının ustadı olmuş Allahverdi haqqında belə dolaşıq müddəalar özünə geniş yer tapmışdır. Hətta N.Məmmədova “Azərbaycan qadını” jurnalında (1981, N-11) dərc etdirdiyi məqaləsində Aşıq Alının 11 ildən artıq sulduzlu Ağ Aşığa (Allahverdiyə) şagirdlik etdiyini yazır.

Bir adam neçə yerdə doğula bilər? Alının ustadı olmuş görkəmli el sənətkarı Ağ Aşıq təxəllüslü Allahverdi haralıdır? İran Azərbaycanının Urmiya gölü yaxınlığındakı keçmiş Sulduz mahalındandır, qazaxlıdır, yoxsa Kosacan (Şərur rayonu) kəndlərindəndir?

Mətbuatda özünə geniş yer tapmış yanlış fakt bir çox müəlliflər kimi, bu sətirlərin müəllifinin də səhv fikir (bax: “Sovet Naxçıvanı” qəzeti, 1981-ci il, 18 sentyabr) söyləməsinə səbəb olmuşdur. Sonralar dəfələrlə Göyçənin və Naxçıvanın kəndlərində ağsaqqal-ağbirçəklərlə, aşıqlarla ətraflı söhbət edib material topladıq. Toplanmış materialları tutuşdurduq. Aydın oldu ki, iki eyni ad və təxəllüslü el sənətkarının tərcümeyi-halı eyniləşdirilmişdir.

Bu sənətkarlardan biri bizə nisbətən yaxın dövrdə yaşamış kosacanlı Allahverdidir. Onun sonbeşik qızı Zülfünaz nənə hazırda Aşağı Aralıq kəndində yaşayır. Yaşı 87-ni keçib, 60-a yaxın nəvə-nəticəsi var. Zülfünaz nənənin və başqa qocaların xatırladığına görə, Allahverdi 1919-1920-ci illərdə şərurlular daşnaqların zülmündən İrana qaçanda Ərəblər kəndində (Araz çayının sağ sahilində, Şahtaxtı kəndinin qarşı tərəfindədir) 80-100 yaşlarında vəfat etmişdir.

Qızının və kəndlilərinin xatırladığına görə, Allahverdinin atasının adı Baba, anasının adı Nənəqız imiş. Ailənin yeganə övladı olan Allahverdi ərköyün böyümüş, gəncliyində aşıqlığa meyl göstərmişdir. İki dəfə evlənən aşığın birinci arvadı Siyaqut kəndindən Zeynəb, ikinci arvadı isə Qərbi Azərbaycanın Əzizbəyov rayonunun Zirək (Püsyan) kəndindən Pəri olmuşdur. Zeynəbdən Abbas, Əli, Qiyas adlı oğulları, Pəridən isə Gülşən, Ərkinaz, Zülfünaz adlı qızları olmuşdur. Qışı Şərurda, yayı Dərələyəzin Əyricə yaylaqlarında keçirən aşıq bu yerlərin el şənliklərində çalıb oxu­yarmış. Allahverdi Baba oğlu şeir də qoşarmış. O, təxminən 50-60 yaş­larında (Zülfünaz anadan olmamışdan bir neçə il əvvəl) Kərbəlaya ziyarətə getmiş, ziyarətgahda sazını sındıraraq bir daha çalmayacağına and içmişdir. Ömrünün axırınadək əlinə saz almayan sənətkar getdikcə düzüb qoşduğu şeirləri də yaddan çıxarmışdır. Elə buna görədir ki, aşığın şeirləri doğul­duğu Şərurda belə geniş yayılmamış, ailə üzvlərinin də yaddaşından tez silinib getmişdir. Aşığın adını daşıyan nəvəsi 1930-cu illərdə vəfat edib.

Ağ Aşıq haqqında məlumat toplayan Göyçənin Şəfəq kənd orta mək­təbinin müəllimi Z.Cəfərova görə, Allahverdinin atasının adı Qara Osman, anasının adı isə Hürü imiş. H.Arif də bu fikri doğru hesab edir. Aşığın nəslinin şiə təriqətinə mənsub olduğunu bildiyimiz halda, atasının adının Qara Osman olması şübhə doğurur. XVIII əsrin əvvəlində şiə təri­qə­tinə mənsub bir şəxsin övladına Osman adı verməsi o qədər də inan­dı­rıcı de­yildir. M.Həkimov 1982-ci ildə çap etdirdiyi “Folklordan çöl mate­rial­ları toplusu üzrə (bayatılar) metodik iş” kitabında Ağ Aşığın (Allah­verdi) 1754-cü ildə doğulub. 1860-cı ildə vəfat etdiyini yazır. Söylənilənə görə, yüz ildən artıq ömür sürmüş, haqqında yazılı bir mənbə (qəbir daşı, sənəd və s.) qalmayan şəxs haqqında belə qəti hökm vermək, bizcə, doğru deyil.

Ağ Aşığın vətənini, təxəllüsünü aydınlaşdırmaq üçün şeirlərinə mü­ra­­ciət etmək daha doğru olar. Göyçədən toplanmış şeirlərdə oxuyuruq:



Eləmi, Göyçəyə mən,

Gözələ, göyçəyə mən.

Qürbətdə həsrət qaldım,

Vətənim Göyçəyə mən.

Və yaxud:



Allahverdi neylər dünya malını,

Vəsf edər Göyçəni, öz mahalını,

Yaxın dostlar Ağ Aşığın halını,

Sormaq üçün Kərkibaşa gəlibdir.

Və yaxud:



Əlqərəz ruzumuz oldu üç batman,

Növbə mənə çatcaq sındı dəyirman,

Yerdə qalanını apardı siçan,

Güldü Ağ Aşığa Göyçə mahalı.

Bu cür nümunələrin sayını artırmaq da olar. Ağ Aşığın şeirlərində Göyçə mahalının bir çox oykonimlərinin adı çəkildiyi kimi, Kərkibaş kəndində sənətkarın adı ilə bağlı sahə, ev yeri, əşyalar və s. vardır. Şeirlərində haqsızlığı, bəy-xanların zülmünü kəskin tənqid edən aşıq kəndlərindən xeyli aralıdan axıb Göyçə gölünə tökülən çaya həsr etdiyi şeirində deyir:



Dərya kimi çalxalanıb daşırsan,

Salırsan Göyçəyə qalmaqal, Gilli.

Bəy-xan kimi çox həddini aşırsan,

Vermirsən yolçuya bir macal, Gilli.

Aşığın qəbri Kərkibaş kənd qəbristanlığındadır. Evinin yerində isə nəticəsi Bəsti ev tikdirib yaşayır.

Onu da qeyd edək ki, Aşıq Alının ustadı olmuş Ağ Aşığı Göyçə mü­hi­tindən kənarda axtarmağa ehtiyac yoxdur... (Bax: Əli Şamilov, “Sovet Naxçıvanı” qəzeti, Rafiq Oday. Şərur folkloru, Bakı, 2006, səh.6-11).

Tədqiqatçı Əli Şamilovun söylədiyi fikirlər, əsasən, inandırıcıdır. Lakin onun “Ağ Aşığı Göyçə mühitindən kənarda axtarmağa ehtiyac yox­dur” fikri ilə razılaşmaq olmaz. Çünki Ağ Aşıq 40-41 yaşında Göyçəyə getmişdir. Bu qədər müddət ərzində o, əsasən Şərur-Dərələyəzdə aşıqlıq etmişdir. Göyçədə aşıq sənəti yaxşı inkişaf etdiyi kimi, Dərələyəzdə də bu sənət yaxşı inkişaf etmişdir. Ağ Aşığı yalnız Göyçə mühiti ilə məhdud­laşdırmaq olmaz.

Professor Mürsəl Həkimov yazır: “Göyçə müdriklərinin, ağsaqqalla­rı­nın verdikləri məlumatlara görə, Ağ Aşıq yalnız Naxçıvan, Şərur, Dərə­ləyəz, İrəvan, Göyçə, Dərəçiçək, Kəlbəcər, Laçın, Qazax, Şəmkir, Şəm­səddin, Gəncəbasarda deyil, həm də Bağdad, Bəsrə, Təbriz, Buxara, Urum ellərində də ağır-ağır toy məclisləri keçirmiş, bir çox məşhur aşıqlar ilə deyişmişdir. İrəvanda Aşıq Duraxan, Naxçıvanda və Kiçik Məzrədə Ke­şişoğlu ilə deyişmiş, hamısında da qələbə çalmışdır...

Ağa Məhəmməd şah Qacarın Azərbaycana hücumları zamanı Araz­də­yəndə oba-oymaqlar talan olduğundan, əhali öz doğma ocağını tərk edib dağlara tərəf pənah aparır. Ağ Aşıq da vəziyyətin ağırlığından təx­minən 1794-95-ci illərdə, 40-41 yaşlarında, həyat yoldaşı Süsənbər, bacısı Ümmilbanu və oğulları Məhərrəmlə İsmayılı götürüb Göyçə mahalına pənah gətirir. Kərkibaş (indiki Şəfəq kəndində) hazırda “Şairin diki” adlandırılan yerdə sakin olur...” (M.Həkimov “Ustad aşıqlar” kitabı, Bakı, “Gənclik” nəşriyyatı, 1983-cü il).

Əli Şamilov Ağ Aşığın yalnız Göyçənin adını çəkdiyi qoşmalarını misal gətirir. Nə üçün onun Şərurla bağlı dediklərini misal gətirmir:
Baba yurd

Bu da bir cür yazı idi, yazdılar,

Hər kəlməni tərs uvanda yozdular.

Ürəyimi qazma-qazma qazdılar,

Gedər oldum, salamat qal, Baba yurd.
Yol boyunca qələmələr əl eylər,

Sıldırımlar öz qoynunu yol eylər,

Arpaçayı aşar-daşar sel eylər,

Gedər oldum, salamat qal, Baba yurd.
Ağ Aşığam, günüm qara, neyniyim,

Elim, günüm düşüb dara, neyniyim.

Dözəmmirəm, ahu-zara, neyniyim,

Gedər oldum, salamat qal, Baba yurd.
Dünya

Nə veribsən, alammırsan,

Suçum nədi görən, dünya?

Gündə min cür üz göstərib,

Min bir dona girən dünya.
El-obadan cida saldın,

Neyləmişdim oda saldın,

Ev-eşiyə qada saldın,

Dərd üstdən dərd verən dünya.

Ağ Aşığam, taleyi kəm,

Görməmişdim belə sitəm.

Qolubağlı rəiyyətəm,

Az gücünə güvən, dünya.
Əzizim, Şərilə mən,

Düşmüşəm şər ilə mən.

Sərdar, evin yıxılsın,

Həsrətəm Şərilə mən.
Əzizim, buda məni,

Xəncər al, buda məni.

El-obadan ayırıb

Saldılar oda məni.
Əziziyəm, qaralmaz,

Sevən könlü qar almaz.

Şəril elində qalan

Od-ocağım qaralmaz.

Faktlardan göründüyü kimi, Ağ Aşıq Şərili (Şəruru) baba yurd, doğ­ma od-ocağı hesab edir. Yaşlı adamların dediyinə görə, Ağ Aşığın Şəru­run Kərki kəndində də qohumları olmuş və ona görə də Göyçədəki Kər­kibaş kəndinə getmişdir. Belə bir rəy vardır ki, Şərurdakı Kərki kəndi ilə Göyçədəki Kərkibaş kəndi eyni soydandır. (Həsən Mirzəyev “Dərələyəz folkloru”, Bakı, 2006, səh.400-404).

Oxucuların nəzərinə çatdırım ki, Dərələyəz uzunömürlülər məskəni­dir. Qafqazın məşhur tədqiqatçısı, alman tarixçisi Şopen 1852-ci ildə yazdığı kitabında göstərir ki, Azərbaycan Qafqazın İsveçrəsidir. Cənnəti xatırladan Dərələyəzin təbiəti burada insanların uzun ömür sürməsinə səbəb olmuşdur.

Mən hazırda 80 yaşın içindəyəm. Uşaqlıq və gənclik illərim­də orada 150 il ömür sürən qalaserli Əli kişini, 130 il yaşayan nəbilərli Hüseynqulu oğlu Əlini, 120 yaşında olan qovuşuqlu Fatan qarını, 114 il yaşayan Ayısəsikli Nağı kişini görmüş və onların söhbətlərini eşitmişəm. 1940-cı ildə dünyasını dəyişən 101 yaşlı babam Mirzəli kişinin, 1957-ci ildə həyatdan gedən 107 yaşlı nənəm Ballının, 1982-ci ildə dünyasını dəyi­şən, canlı ensiklopediya olan 93 yaşlı atam İbrahim Mirzəlioğlundan və yüz­lərlə belə adamlardan Dərələyəz folkloru və aşıqlar haqqında çox məlu­matlar eşitmişəm.

Dərələyəzdə aşıq sənətinə böyük ehtiram olmuşdur. Mənim ana ba­bam Əmirin və nənəm (anamın anası) Nigarın toyunu Aşıq Ələsgər etmiş­dir. O, 3 gün çalıb oxumuşdur.

Mən bizim evdə Dərələyəz və Dərələyəzə kənardan gələn aşıqları çox görmüşəm. Atam folkloru, klassik ədəbiyyatı, şəriəti yaxşı bildiyi, bu sahələrin mahir bilicisi, həm də Dərələyəzin bir nömrəli ağsaqqalı olduğu üçün aşıqlar həmişə əvvəlcə gəlib onunla görüşər, onun xeyir-duasını alar və ondan sonra oxuyardılar. Göyçədən Aşıq Əsəd, qardaşı Aşıq Mə­həm­məd, Növrəs İman, Daşkəndli Aşıq Hacı, Qannılı Aşıq Mehdi, Tovuzdan Aşıq Mirzə, Gürcüstandan Aşıq Hüseyn Saraclı, Aşıq Əmrah, Aşıq Əhməd və onlarla belə aşıqlar atamın qonağı olmuşlar.

Mən də bu mühitdə böyüdüyüm üçün aşıq ədəbiyyatına böyük həvə­sim olmuşdur. Elə bunun nəticəsidir ki, mən aspiranturaya qəbul olanda ən çox söylənən 9 dastanı sözləri ilə, Xəstə Qasımın, Ələsgərin, Alının və başqalarının yaradıcılığını əzbər bilirdim. Lakin bu ixtisas üzrə disser­ta­si­ya yazmaq mənə qismət olmadı və onların çoxu indi yaddaşımdan si­linibdir.

Bütün bunları sadalamaqda məqsədim odur ki, mən bu sahə üçün təsadüfi adam deyiləm. Bilmədiyim şeyi də yazmıram.

Dərələyəzin yaşlı adamlarının hamısı deyir ki, Dərələyəzin toyları, aşıq məclislərində Ağ Aşıq, Aşıq Alı, Aşıq Cəlil, Aşıq Qəhrəman həmişə məclisin başında olardılar.

Aşıq Alının yubileyini keçirmək üçün Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi, ümummilli liderimiz Heydər Əliyev fərman vermişdi. Bu yubileyə hazırlıq üçün müxtəlif tədbir­lər həyata keçirilir və Aşıq Alı haqqında məlumat toplanırdı.

O zaman mənim işlədiyim Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İsntitutunda işləyən folklorşünas professor Mürsəl Həkimov Aşıq Alının həyat və yara­dıcılığı haqqında məlumat toplamaq üçün 6 aylıq elmi məzuniyyətə göndərildi. O, bu 6 ay müddətində Vedi (həmçinin Qarabağlar), Dərələ­yəz, Şərur və Göyçəyə getdi, bu yerlərdə olan aşıqlar, ziyalılar, tarixçilər və yaşlı adamlarla, ağsaqqal və ağbirçəklərlə söhbətlər apardı və Alı haqqında çoxlu məlumat topladı. Bakıya qayıtdıqdan sonra folklorşünas­larla, filoloq və tarixçilərlə bu məlumatlarla bağlı söhbətlər apardı. Mənim yuxarıda adı çəkilən bölgələri yaxşı tanıdığımı, şifahi xalq ədəbiyyatına, xüsusən aşıq yaradıcılığına yaxşı bələd olduğumu bildiyi üçün məni bu məsələlərlə bağlı sorğu-suala tuturdu.

Nəticədə o, Aşıq Alı haqqında topladığı məlumatları 72 makina səhi­fə­sində ümumiləşdirdi. Mürsəl Həkimov Aşıq Alı haqqında yazdığı bu məqaləni 2 dəfə mənə oxudu. Birinci dəfə institutda, ikinci dəfə isə Cənub mehmanxanasında. Mehmanxanada Aşıq Alı haqqında məlumat toplayan başqa adamlar da var idi.

Mürsəl Həkimovun gəldiyi nəticə bu idi ki, Aşıq Alı Vedibasarın Gilanlar kəndində doğulmuş, 8 yaşında Şərurun Başnoraşen (Cəlilkənd) kəndində molla məktəbinə qoyulmuş, 12-14 yaşlarında saz çalıb oxumağa başlamış, Kosacanda Ağ Aşığa şəyirdlik etmiş və xeyli müddət Ağ Aşıqla birlikdə Şərur, Dərələyəz və Vedibasarda aşıqlıq etmişdir.

Yaşlı adamlar ona demişdi ki, Aşıq Alının tayfası ilə qonşu kənddəki bir bəyin arasında düşmənçilik düşür. Bəy bunların nişanlı qızını zorla qaçı­rır, qız da özünü atın üstündən uçuruma atıb öldürür. Sonra da qız sahib­ləri gəlib onlardan adam öldürür. Bəyin əlindən Alının tayfası Göy­çə­yə köçür. Bir hissəsi Qızılvəngdə məskunlaşır, bir hissəsi isə əvvəlcə Göyçənin Qırxbulaq kəndində məskunlaşmaq istəyir, lakin hansı səbəb­dənsə, sonra Kəlbəcərə gedib orda məskunlaşırlar. Bundan sonra Alı Göyçənin Qızılvəng kəndində yaşayır.

Mürsəl Həkimov Aşıq Alı haqqında eşidib bildiklərini yubileyin hazırlanmasına kömək edən əziz şairimiz Hüseyn Arifə danışır. Hüseyn Arif deyir ki, yubileyə çox az qalır. Belə mübahisəli məsələləri yubileyə çıxarmaq olmaz. O yazdığını ver mənə, diqqətlə oxuyum.

Bundan bir neçə gün sonra Hüseyn Arif məşhur, Azərbaycanın fəxri olan akademik Həmid Araslıya müraciət edir və yubiley ərəfəsində müba­hi­sələrə son qoymaq üçün onun rəyini istəyir. Akademik Həmid Araslı qəzetdə çox qısa, məlumat xarakterli fikrini bildirir ki, Aşıq Alı Göyçədə doğul­muşdur. Mənim fikrimcə, bu yazı yubileyi sakit keçirmək üçün atılan addım idi. Odur ki, yubileydə Mürsəl Həkimovun yazdıqlarına toxunulmadı.

Mənə elə gəlir ki, gələcək tədqiqatçılar bu məsələlərdə qaranlıq yer qoymamalı və bu məsələləri dəqiqləşdirməlidirlər.

2006-cı ilin mart ayı idi. Professor Mürsəl Həkimov mən işləyən kafedraya (Müasir Azərbaycan dili kafedrasına) gəlmişdi. Mən ondan ki­tab istəmişdim, o da bu kitabı (“Azərbaycan xalq dastanları, əfsanə-əsatir və nağıl deyimləri” kitabını) gətirmişdi. Professor Buludxan Xəlilov da yanımda idi. Məndən soruşdu ki, bu kitab 1999-cu ildə çapdan çıxıbdı, səni maraqlandıran hansı məsələdir? Mən dedim ki, Dərələyəz aşıq məskəni olmuşdur. Dərələyəz camaatının əksəriyyəti Ağ Aşıqla Alını çox sevir, bunlardan çoxlu qoşmalar bilirlər. Həm də Dərələyəz və Göyçə aşıqları həmişə bərabər çalıb oxumuşlar. Aşıq Cəlil, Aşıq Qəhrəman Aşıq Ələsgərlə çox məclislərdə olublar. İndi mən Dərələyəzin folklorunu yazı­ram, istəyirəm ki, Ağ Aşıq və Süsənbər dastanını və “Aşıq Alını Türkiyə səfəri” dastanını da bura daxil edim. Bu, Dərələyəz camaatına bir töhfə olar. O, cavab verdi ki, fikrin məqsədə uyğundur. Sonra da dedi ki, mən indi yazdıqlarımın hamısını çap etdirirəm. Amma Aşıq Alı haqqında yaz­dı­ğım iri həcmli bir məqaləm çap olunmayıb. Professor Buludxan Xəli­lov dedi ki, o məqaləni gətir mən redaktor olduğum “Dədə Qorqud” jurna­lın­da çap edim. O, cavab verdi ki, məqalə əlimdə yoxdu. Aşıq Alının yubi­le­yində mən onu Hüseyn Arifə verdim, o vaxt onu mənə qaytarmadı. Məndə də səhlənkarlıq oldu. İndi məlumat almışam ki, Hüseyn Arif o yazını Aqstafada, yoxsa Qazaxda Aşıqlar evinə veribdir. İndi ürəyim məni bir az incidir, yaxşılaşan kimi gedib onu gətirəcəm verəcəm, çap eləyəsən. Çox keçmədi ki, Mürsəl Həkimov dünyasını dəyişdi. Aşıq Alı haqqında olan məlumatlar hələlik açıqlanmadı.

Aşıq Alı haqqında mübahisələrə son qoymaq üçün aşağıdakı məsə­lələr ətraflı şəkildə araşdırılmalıdır:

1.Aşıq Alı 8 yaşında Şərurda (deyilənə görə Başnoraşendə - Cəlil­kənd­də) molla məktəbində oxuyanda Göyçədən bura necə gəlib-gedirmiş. Valideynləri necə razı olmuşlar ki, o, bu uzaq məsafədə olan məktəbdə oxusun. Məgər Göyçədə molla məktəbi yox idi?

2. Aşıq Alı nə üçün qoca vaxtı, gözləri tutulanda gedib 15 il Kəlbə­cərin Milli kəndində qalmışdır. Qızıl Vəngdə niyə qalmamışdır? Adətən, insan qocalanda öz doğmalarını, doğma vətənini axtarır. Bu istək nədən əmələ gəlmişdir?

3. Ağ Aşıq Göyçəyə köçəndə onun 2 böyük uşağı olmuşdur. Bu, Ağ Aşığın dastanında da var. Ağ Aşıq Göyçəyə köçəndə xeyli yaşı var imiş. Aşıq Alı nə üçün bu uzun yolu Şərurdan Ağ Aşığın yanına gəlib gedibdir. Məgər orada ustad bir aşıq yox idi ki, Alıya saz çalıb oxumağı öyrətsin?

4. Hansı səbəbdəndir ki, Dərələyəz, Şərur və Vedibasar camaatının əksəriyyəti Aşıq Alını çox sevir və qoşmalarını oxuyur?

5. Nə üçün professor Mürsəl Həkimovun Aşıq Alı haqqında tapdığı geniş məlumat it-bata düşüb, indiyədək çap olunmayıb?

6. Nə üçün Azərbaycanın fəxri sayılan akademik Həmid Araslının Aşıq Alı haqqında məqaləsi çox qısadır, məlumat şəklindədir? Onun bu məqaləsinin məlumat şəklində olmasının səbəbi nədir?

Arada belə bir söz də gəzir ki, keçmiş Qarabağlar rayonundakı Milli dərəsində olan əhali guya kürddür. Aşıq Alı bura gedib bağlansa, kürd olar. Bu, həddindən artıq yanlış fikirdir.

Əvvəlcə xalqlara belə göz ilə baxmaq olmaz.

İkincisi, Millilərin soyu kürd deyil. Onlar sufizmi yayan türk qəbilə­lərindəndir. Onlardan bir kənd də Dərələyəzdədir. Dərələyəzin Heşin kəndi Milli dərəsindən gəlmədir. Dərələyəzin bir çox yaşlı adamları, o cümlədən ensiklopedik məlumata malik olan atam İbrahim Mirzəlioğlu deyirdi ki, Millilərin xüsusi adətləri var. Onlar məclislər keçirəndə dər­vişlər kimi oxuyar, hətta bəzilərinin ağzı köpükləyərmiş. İsmayıl Şıxlının “Dəli Kür” əsəri əsasında çəkilən “Dəli Kür” filmi kimi, mollalar da dər­viş kimi oxuyarmışlar.

Atam Mirzəlioğlu İbrahim Heşin kəndindən olan Camala (sovet sədri), Mamedov Həsənə (hakim), Savalana (kolxoz sədri) və başqa heşinlilərə deyərdi ki, sizin ildə bir dəfə olan mərasiminiz nə vaxt olacaq? Həmin mərasim vaxtı siz özünüzdən çıxırsınız. O vaxt sizə etibar eləmək olmaz...

Nəticə olaraq deməliyəm ki, hər bir xalqın, hər bir tayfanın özünə­məxsus adət-ənənələri olmuşdur. Bunlara görə xalqı xırdalamaq olmaz. Məsələyə region prizmasından yox, bütöv Azərbaycan prizmasından baxmaq lazımdır (Həsən Mirzəyev “Dərələyəz folkloru”, Bakı, 2006, səh.441-444).

Aşıq Alının tərcümeyi-halı haqqında yazanlar Aşıq Alının “Bənzər­sən” rədifli qoşmasına xüsusi diqqət yetirməlidirlər. Mən bu şeiri geniş şəkildə təhlil etmək istəyirdim. Lakin səhhətim buna imkan vermədi. Bu qoşma sanki onun tərcümeyi-halıdır.

Diqqətinizə çatdırım ki, bu qoşmanı Aşıq Alı Türkiyəyə səfərlərinin birində demişdir. Aşıq Alı yaşlı çağlarında Türkiyədən vətənə qayıdanda bir neçə qaçaq yaylaq yolunda bunun qabağını kəsir və ona deyir ki, nə qədər pul yığmısan hamısını çıxart, ya da səni öldürəcəyik. Biri də deyir ki, sən haradansan? Aşıq Alı bunlara deyir ki, “Görürəm ki, məni pul üstündə öldürmək istəyirsiniz. Onda icazə verin, sazımı çıxarıb bir neçə bənd qoşma deyim. Sonra pulları da alın gedin. O, üzünü tutur dağlara, yaylaqlara, belə deyir. Bilir ki, kənd desə, bunlar kəndi tanımayacaq. Yaxşısı budur ki, məskən saldığım uca dağların adını çəkim!



BƏNZƏRSƏN

Süsənli, sünbüllü, tər bənövşəli,

Yaylaq, bizim yaylaqlara bənzərsən.

İçən ölməz abı-kövsər suyundan,

Bulaq, bizim bulaqlara bənzərsən.
Əyricə, Vers dağı, Xanket baxarı,

Ağ sürülər sarı yaldan yuxarı,

Gözəllər seyr edər o oylaqları,

Oylaq, bizim oylaqlara bənzərsən.
Cənnət olur bizim yerin bu çağı,

Ağ lavaşı, kərə yağı, qaymağı,

Qızlar dəstələnib gəzər bulağı,

Çaylaq, bizim çaylaqlara bənzərsən.
Aşıq Alı deyər üç Gözəldərə,

Çiçəkli, şəqaylı xoş Gözəldərə.

Qoşqardan görünür baş Gözəldərə,

Üç dağ, bizim üç dağlara bənzərsən.

Aşıq Alı qaçaqlara həm olduğu yerləri deyir, həm də deyir ki, soyumuz-kökümüz birdir, yaylaqlarımız da birdir, məni niyə soyursunuz?!

Nəzərinizə çatdırım ki, Əyricə, Vers və Keti dağları çox uca dağlar­dır. Bunlar bir-biri ilə silsilə təşkil edirlər. Mən cavan və gənc yaşlarımda bu üç dağın lap zirvəsi ilə İrəvana gedən cığırla, daş-qayalı yollarla İrəvana getmişəm. İrəvan bazarında qoyun satmağa gedirdik.

Əyricə dağı Şərurun, Vedinin yaylağıdır. Dərələyəz və Göyçə arasın­da­dır. Bir üzündə Dərələyəz, Şərur, Vedi kəndləri, o biri üzündə isə Göy­çənin Qaranlıq və Basarkeçər rayonuna aid kəndlər yaşayır. Vers dağının bir üzü Dərələyəzə, bir üzü Göyçəyə baxır. Dərələyəz üzündə Soğanlı yaylağı (mənim soy-kökümün yaylağı və dağıdır), Göyçə üzündə isə Baş Gözəldərə, Qızılvəng, Alcanlı kəndləri yerləşir. Çox gözəl yerdir, gülün-çi­çəyin içində itirsən. Mən bu çölləri qarış-qarış, dönə-dönə gəzmişəm, bu­laqlarından su içmişəm... və bu yerlərdə çox tarixi hadisələr baş vermişdir.

Keti yaylağı isə Kəlbəcər rayonundadır. Bir tərəfi Göyçə, bir tərəfi Dərələyəzdir.

Əyricə də, Vers də, Keti dağı da türk tayfalarının adından götürül­müş­dür. Əyricə əyricə tayfasına, Vers varsaq tayfası, Keti isə kuti tayfasının adıdır. Qədim dövrlərdə tayfalar öz adlarını dağlara, çaylara, yaylaqlara verirdilər. Bir sözlə, bu üç dağı mən dönə-dönə gəzmişəm.

Alı nə üçün bu üç dağın adını çəkir?

Alı və onun soy-kökləri xırda vaxtı Əyricəyə, yetgin çağında Versin Göyçə üzündəki Gözəldərə yaylağına, bir qədər yaşlı çağlarında da Keti dağına yaylağa getmişdir. Ona görə də bu üç dağın adını çəkir, onların gözəlliklərini, çiçəkləri, bulaqlarını yada salır – insan ölüm ayağında ən çox sevdiyi yerləri yada salar.

Sonra qaçaqlar Alının sazına, hikmətinə, yaylaqlara dediyi sözləri qoruyub ona toxunmur və özləri Alını müşayiət edirlər.

Daşkəndli Aşıq Hacı bu qoşmada Sarıyal əvəzinə “Daşkənd” sözü işlədir. Bu, başdan-ayağa yanlışdır. Gədəbəy aşıqlarından da bəziləri Sarıyal əvəzinə “Sarınər” sözünü işlədirlər. Bunlara müraciət edin ki, Azərbaycanı bölgələrə ayırmasınlar, hərəsi öz tərəfinə çəkməsinlər.

Mən çox istərdim ki, bu məsələlərə tam aydınlıq gətirilsin ki, dönə-dönə parçalanmış, sinəsindən şırımlar açılmış Azərbaycan bölgələrə bölünməsin, ona kiçik yox, böyük ekranlardan baxılsın.

1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə