ÀÇЯÐÁÀJ†ÀÍ ÌÈËËÈ ÅËÌËЯÐ ÀÊÀÄÅÌÈJÀÑÛ FÎËÊËÎÐ ÈÍÑÒÈÒÓÒÓ azərbaycan




Yüklə 1.46 Mb.
səhifə9/15
tarix22.02.2016
ölçüsü1.46 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   15

YAZILI XALQ ƏDƏBİYYATI NÜMUNƏSİ “DƏLİNAMƏ”

XÜLASƏ

“Dəlinamə” hekayəti orta əsrlərdə müəllifi məlum olmayan ən çox yayılan xalq ədəbiyyatı nümunələrindən biridir. Hekayətin Əlyazmalar İns­titutunda 9 nüsxəsi saxlanılır. Çağdaş dövrümüzə gəlib çatmış heka­yə­tin nüsxələri XIX və XX əsrin əvvəllərində köçürülmüşdür. “Dəlinamə” heka­yətinin ideya-məzmunu uzun müddət müsəlman Şərqində və Azər­bay­canda İslam dininin təbliğinə və xalqların dini, əxlaqi dünyagörüşünün formalaş­masına xidmət etmişdir. Hekayətin mövcud nüsxələrinin son yüzilliklərdə köçürülməsinə baxmayaraq, dil və üslub xüsusiyyətləri, mət­ni­nin arxaizm­lərlə zənginliyi onun daha əvvəllər köçürüldüyünü deməyə əsas verir.



Aşar sözlər: Dəli, hekayət, xalq ədəbiyyatı, Tanrı, Cəbrail, suçlu.

DALINAME” STORY IN AZERBAIJAN



WRITTEN FOLK LITERATURE

SUMMARY

“Dalinama” story is one of the example of folk creative activites poetry copied by unknown author in the middle centuries and widenly spread among people. 9 copies of story are kept in Manuscript Ins­ti­tu­tuion. The copies of small volume story were copied in Azerbaijan area in the beginning of 19-20 centuries. The idea and content of “Dalinama” ser­ved for Islamic and religious preview’s propaganda in Azerbaijan and also in Moslem East for a long time. Although the copies of story were written in last centuries, the language-style characters of text and the rich­ness of archaic word and expressions inform that it was done in ancient times.



Key words: Dali, story, folklore, God, Jabrail, guilty, to forgive.
СКАЗАНИЕ «ДЕЛИНАМЕ» В АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ПИСЬМЕННОЙ НАРОДНОЙ ЛИТЕРАТУРЕ

РЕЗЮМЕ

Сказание «Делинаме» - один из образцов широко распростра­нен­ного в средние века анонимного поэтического народного твор­чества. В Инс­титуте Рукописей хранятся 9 экземпляров данного сказания. Экземпляры неболь­шо­го по объему сказания были пере­пи­саны на территории Азербайджана в ХIX-начале ХХ вв. Идея и со­дер­жание «Делинаме» на протяжении долгого вре­ме­ни служили про­паганде исламской религии и религиозных взглядов в Азер­бай­­джане и мусульманском Востоке. Несмотря на то, что экземпляры ска­за­ния были переписаны в последние столетия, языковые и стилистические осо­бен­­ности текста и богатство архаизмов свидетельствуют о его более раннем возникновении.



Ключевые слова: Дели, сказание, народная литература, Бог, Гавриил, виновный.

Nizami XƏLİLOV

dosent
HECA VƏZNİ VƏ AŞIQ POEZİYASININ

İNKİŞAFI TARİXİNDƏN
Məsələnin qoyuluşu. Heca vəzni və aşıq poeziyasının mənşəyi və inkişaf tarixinin izlənilməsi.

İşin məqsədi. Heca vəzni və aşıq poeziyasında genezis və inkişaf tarixi məsələlərinin araşdırılması məqsəd kimi qarşıya qoyulmuşdur.
Azərbaycan ədəbiyyatı tarixən çox qədimdir. İstər şifahi, istərsə də yazılı qolu mü­əyyən mərhələlərdən, qadağalardan, repressiyalardan keçə­rək inkişaf etməkdədir. Az­ərbaycan folklorunun və ədəbiyyatının zəngin­liyi ilə fərqlənən ən bö­yük qolu aşıq poe­ziyası və aşıq yaradıcılığıdır. Aşıq yaradıcılığının çox fərqli prob­­lemləri, əsasən də yaranma və inkişaf tarixi, janr sistemi, mövzu rəngarəngliyi, ideya-estetik qayəsi hə­mişə tədqiqat­çıların diqqət mərkəzində olmuş, çox fərqli is­ti­­qa­­mətlərdə, aspektlərdə təd­­­qiqata cəlb edilmiş və öyrənilmişdir. Bunun nəticəsin­də,  ədəbiyyatşünaslığımızda və  folklorşü­naslığımızda elmə dəyərli töh­fələr verən san­­ballı Azərbaycan aşıq­­şünaslığı, aşıq folklorşünaslığı formalaşmış, inkişafının mü­a­sir mərhələsinə yük­səlmişdir.

Aşıq yaradıcılığının və  el şairlərinin əsərlərinin toplanılması, nəşri, təsnifi, onun xü­­­susiyyətləri, genetik kökləri,  poetikası, nəzəriyyəsi, tarixi inkişafı, ictimai elm­­lərlə əla­qəsi, yazılı  ədəbiyyata təsiri, digər xalqların folkloru ilə tipoloji mü­na­si­bə­­ti, başqa dil­lərə tərcüməsi və s. bu qəbildən olan problemləri əhatə edən zəngin bir elmi-nəzəri irs yaranmışdır.

Lakin Azərbaycan aşıq ədəbiyyatının və el şairlərinin əsərlərinin top­lanılması, nəş­­­ri və öyrənilməsi, tədqiqi tarixinin mərhələlərinə nəzər sal­dıqda aydın görünür ki, hə­­lə də bu sahədə öyrənilməmiş, ciddi tədqiqata ehtiyacı olan “ağ səhifələr” möv­cud­dur. Belə mühüm problemlərdən biri də, aşıq yaradıcılığının, heca vəznli şeirimizin, xü­susən aşıq po­e­zi­ya­sı­nın yazılı ədəbiyyata, yazılı poeziyaya təsiri məsələsidir, daha doğ­rusu, hər iki qolun bir-birinə təsirinin müasir elmi-nəzəri prinsiplər əsasında təd­qi­qi və öy­rə­­nil­mə­si­dir. Akademik M.İbrahimov bu məsələlərdən bəhs edərkən ya­zır­dı: “Aşıq po­eziyası xal­qa daha yaxın olduğuna görə orta əsrlərdə yazılı ədəbiyyata məhz de­mok­ratik, re­a­list meyilləri gücləndirmək ruhunda təsir etmişdir. Daha doğ­ru­su, xalq ya­ra­dıcılığı ilə ya­zılı ədəbiyyat arasında bir keçid, möhkəm bir körpü ol­muş­dur. O, bir tərəfdən xalq ya­radıcılığına bağlanmış, o biri tərəfdən yazılı ədəbiyyata. Həm bu­nun­la, həm də onun­la qarşılıqlı əlaqə və təsirdə inkişaf etmişdir. Onun kök­lə­ri, ri­şə­lə­ri folk­lor­dan, xalq yaradıcılığından su içirsə, budaqları, qol-qanadı həmişə ya­zılı ədə­biy­yatla qo­vu­şur, ona təsir edir və ondan qüvvət alır. Bu isə aşıq şeirinin bə­dii ifadə va­sitələrinin zən­ginləşməsinə, fikri və siyasi-ictimai kəskinliyinə kömək edir” (1, 12). M.İbrahimovun bu dəyərli mülahi­zələ­rindən yarım əsrə yaxın bir vaxt keç­sə də hələ də “qar­şı­lıqlı əlaqə və təsirdə inkişaf” problemi dəyərincə araş­dı­rıl­ma­mış­dır. 

Aşıq poeziyasının və bu üslubda yazan şairlərin yaradıcılığının ədəbi-nəzəri mə­sə­­­lələrinə həsr olunmuş əsərlərdə, tədqiqatlarda ötəri şəkildə xatırlanan, mət­bu­at­da,  toplularda, məcmuələrdə, jurnallarda seyrək şəkil­də əksini tapan bu mühüm prob­­­­lemin əsaslı şəkildə öyrənilməsinə, elmi-nəzəri tədqiqinə müasir ədəbiy­yat­şü­nas­­lı­­ğımızda, eləcə də folklor­şünas­lığımızda böyük ehtiyac duyulur...

Elmimizin – ədəbiyyatşünaslığımızın və folklorşünaslığımzın indiki, müasir mər­­­­hələsində, XXI əsrin başlanğıc mərhələsində aşıq yaradıcılığı dövlət və hö­ku­mət sə­­­viy­yəsində xüsusi olaraq qiymətləndirilir. İndi müstəqil folklor təsisatlarında, uni­ver­­­si­tet­lərdə folklor laboratoriyaları və kafedralarında, Milli Akademiyanın nəzdində Folk­­­lor İnstitutunda bu sahədə ciddi elmi araşdırmalar aparılır. Azərbaycan Aşıqlar Birliyi fəa­liy­yət göstərir. YUNESKO səviyyəsində, beynəlxalq ictimaiyyətin diq­qə­ti­ni cəlb edən təd­bir­lər keçirilir. 12 may 2012-ci il tarixdə Azərbaycan aşıq sənəti YUNESKO-­nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil olunmuş­dur. Bu baxımdan Azərbaycanın müs­təqilliyi milli-mənəvi dəyər­lə­rə daha kamil mövqedən qayıtmağın, onu yenidən dərk etməyin gərəkliyini ortaya qoy­du. Tariximizi, etnoqrafiyamızı, ədə­biy­­yatımızı, folklorumuzu, ümu­milikdə mə­də­­niyyətimizi daha dərindən, həqiqi milli də­­yərlər mövqe­yindən, bütün mahiyyətilə araş­dırmağa imkan yaratdı. Aşıq ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın, el şairlərinin yaratdığı zəngin po­e­zi­ya irsinin və bu irsin yazılı ədə­biyyata tə­si­ri­nin öyrənilməsi də bu sıradandır.

Azərbaycan xalqına məxsus olan aşıq yaradıcılığı ancaq xalqa məxsus olan şə­rik­­siz yaradıcılıq sahəsidir. Əsrlər boyu şifahi xalq ya­ra­dı­cı­lığı və aşıq poeziyasının tə­­siri ilə Azərbaycan yazılı ədəbiyyatında aşıq şeiri, üslubu yaranmış, inkişaf etmiş, qüv­­vətli ədəbi cərəyana çevrilmiş, nəti­cə­də yazılı ədəbiy­ya­tı­mı­zın çox mühüm, ca­zi­bə­dar, maraqlı və zəngin bir qolu yaranmışdır. Bütün bun­la­rın daha əsaslı, müasir nə­zə­ri elmin tələb­ləri səviyyəsində öyrənilməsi, tədqiqi folk­lor­şünaslıq və ədə­biy­yat­şü­nas­lığımızın qarşısında duran ən aktual vəzifələrdəndir.

Aşıq şeirinin, ümumiyyətlə heca vəzninin yazılı ədə­­­biyyata təsirinin hansı tarixi mər­hələdən başlanması ədəbiyyatşünaslığımızda hə­mi­­şə müxtəlif fikirlər yaratmışdır. Bu­nu müəyənləşdirmək mühüm, elmi məna və ma­hiy­­­yəti olan məsələdir. Əslində bu təd­qiqatı haradan başlamaq, burada hansı xro­no­lo­ji baş­lanğıcı və ardıcıllığı gözləmək kimi mühüm bir elmi prinsip ortaya çıxır. Ədə­biy­­yat­­şünaslığımızda bir müddət bu pro­sesin – yazılı ədəbiyyatda aşıq şeirinin ya­ran­ma və inkişaf tarixinin XVIII əsrdən – Molla Pənah Vaqifdən başlanması qəbul edil­miş­di. Son­ralar bunu bir qədər də əv­vəl­dən, XVI əsrdən – Şah İsmayıl Xətai mər­hə­lə­sin­dən gö­türməyə başladılar. Bu ba­rə­də ədəbiyyatşünaslığımızın patriarxı aka­demik F.Qasımzadə yazmışdı: “Yazılı ədə­biy­yatımızda aşıq şeirinin yaranma və inkişaf ta­ri­xi bə­zi ədəbiyyatşünasların dü­şün­dü­yü kimi, Molla Pənah Vaqifdən deyil, daha çox əv­­vəl­lərə aiddir. Aşıq şeirinin gö­zəl nümunələrini biz hələ XVI əsrdə məşhur Azərbaycan klassiki Şah İsmayıl Xətai­nin (1486-1524)  yaradıcılığında görürük. Mə­lum olduğu kimi, Xətai klassik üslubda yaz­dığı əsərləri ilə bərabər, şifahi xalq ya­ra­dı­cı­­lığından, xüsusən aşıq poeziyasından is­tifadə edərək heca vəznində sadə, aydın ba­ya­­tı, qoşma və gəraylılar yaratmışdır” (2, 33).

Bu, XX əsrin 60-cı illərində aparılan çox mühüm və əhəmiyyətli bir korrektə, bu sa­­­hədə mühüm bir konsepsiya idi və birdən-birə F.Qasımzadə problemin tədqiq ta­ri­xi­­ni iki əsr əvvələ aparır, milli bədii təfəkkürün formalaşmasında mühüm əhəmiyyəti olan Xətai mərhələsinin bu problem istiqamətində öyrənilməsini ədəbiyyatşünaslığın diq­­­qət mərkəzinə çəkir­di... Lakin, bu konsepsiya öz dövrü üçün əhəmiyyətli idi...

Təəssüf ki, sonrakı, lap indiki mərhələdə belə, bir çox ədəbiyyat­şü­naslarımız hə­lə də bu konsepsiya çərçivəsində qalmaqdadırlar. Bu yaxın­larda nəşr edilmiş mü­hüm bir mənbədə oxuyuruq: “Azərbaycan yazılı ədəbiyyatında aşıq şeirinin ənənə­lə­ri­­nə hə­lə XVI əsrdə Şah İsmayıl Xətainin (1486-1524) yaradıcılığında təsadüf olunur. Xətai klassik üslubla yanaşı, şifahi xalq yaradıcılığı, xüsusən aşıq po­eziyasının bədii ifa­­də və forma vasitələrindən istifadə edərək heca vəznində bayatı, qoş­ma, varsağı və gə­­ray­lılar yazmışdır” (3, 63).

Əslində isə belə deyildir! Əgər doğrudan da heca vəzni və aşıq ya­radıcılığı XVI əsr­dən baş­la­yır­­sa, həmin dövrdə yaşamış Qurbani birdən-birə sənətkarlıq baxımından mü­kəmməl, çox yüksəkdə dayanan aşıq şeirinin şəkillərini yarada bilərdimi? Əlbəttə yox! Bu for­ma və şəkillər birdən-birə, özü-özünə peyda ola bilməzdi və bunun ar­xa­sın­da çox zən­­gin bir ənənənin təcrübəsi dayanmalı idi!..

XVI əsrə qədərki boşluğu az da olsa, bərpa etmək üçün “Dədə Qor­qudun ki­ta­bı”­na, Nizami yaradıcılığına, eyni zamanda, hələlik anadilli yazılı ədəbiyyatımızın ba­­­ni­si sayılan İzzəddin Həsənoğlunun, Qazi Bürhanəddinin, İmadəddin Nəsiminin ya­­­ra­dı­cılığına müraciət etməliyik. Çünki adlarını çəkdiyimiz bu sənətkarların əsər­lə­rin­­də saz­la, sözlə bağlı ifadələrin, şeirlərində xalq şeir şəkillərinin əlamət və xü­su­siy­yət­­lə­­ri­nin geniş yer tutması bunu söyləməyə imkan verir. Xüsusilə Nəsimi ya­ra­dı­cı­lı­ğı heca vəzni və aşıq poeziyasının yazılı ədəbiyyata hansı səviyyədə tə­sirini öy­rən­mək baxımından əvəz­­siz bir mənbədir. Şairin yaradıcılığında xalq şeirinin – qoşma, gə­raylı, təcnis və s. şəkillərinin mükəmməl nümu­nələri var ki, bunlar da aşıq şeirinin, aşıq sənətinin hə­min yüzilliklərdə hansı mərhələdə olması haqqında müəyyən tə­səv­vür yaradır. Əgər Nəsimi səviyyəsində olan qüdrətli bir şair qoşma, gəraylı və başqa aşıq şeir şəkil­lə­rin­dən istifadə etmişsə, deməli, bu yüzilliklərdə də, yazılı ədəbiyyatın bu böyük sə­nət­kar­­larına təsir edəcək gücə və istedada malik aşıq-şairlərimiz, el sənət­kar­larımız ol­muş­­dur... Digər tərəfdən XIII əsrin məhsulu olan “Mehri və Vəfa”, “Dastani-Əhməd Hərami” kimi xalq dastanlarımızı xatırladan yazılı ədəbiyyat nü­mu­nə­ləri də de­dik­lə­ri­mi­zi təsdiq edir.

Hətta, biz müəyyənləşdirdik ki, aşıq yaradıcılığının yazılı ədəbiyyata təsiri daha əv­­­vəlki əsrlərə gedib çıxır. Əruz vəznində aşıq şeiri forması olan cinasın istifadə ta­ri­xi ilə götürəndə görürük ki, ərəb-fars dillərində yazan azərbaycanlı şairlərimizin ya­ra­dı­­­cılığında bu qafiyə sistemindən daha əvvəllərdən, əldə olan faktlara söykənsək IX-XII əsrlərdən istifadə etmişlər. Anadilli poeziyamızın, heca şeirimizin tarixində isə bu xro­­­nika dəyişə bilir. Bu da yenə əldə olan anadilli poeziya faktına görədir. Hələ ki, biz anadilli poeziya tariximizi XIII əsrdən əvvələ aparmaqda çətinlik çəkirik. Fər­ziy­yə­­­lərə görə bilirik ki, anadilli ədəbiyyatımız lap belə götürəndə eradan əvvələ gedib çı­­xır və bunu əldə güman etməyə əsas verən xeyli fərziyyələr möv­cuddur. Lakin bu gü­­manları, fər­ziyyələri təsdiq edən ədəbi faktı hələlik əldə edə bilməmişik. Bu fakt­la­rı tarixin qa­ran­lıqları hələ ki, gizləyir və bizi istəməyən düşmən əlləri də burada az iş gör­­­mə­mişdir...

Yenə də əlahəzrət fakta müraciət edək! Xüsusilə, hələlik diqqəti daha çox cəlb elə­­­yən və bəzi məqamlarda şəxsiyyəti, yaradıcılığı mübahisə ob­yek­tinə çevrilən, aşıq şeiri tərzində yazıb-yaradan Molla Qasımın yara­dıcılığı maraq doğurur. Molla Qasımın Yunis Əmrə dövründə (XIII-XIV əsrlər) yaşamış bir el aşıq-şairi olması fikri ağ­­­labatan, hətta təkzibolunmaz dəlillərə malikdir.

Apardığımız araşdırmalar və əldə olan faktlar bizə əsas verir deyək ki, hələ XVI yüz­illiyə qədər bizim mükəmməl aşıq sənətimiz olmuş, hətta XIII-XV yü­­zilliklərdən baş­­layaraq qonşu xalqların el şairlərinə də güclü təsir etmişdir.

Görkəmli türkoloq alim prof. F.Köprülü yazır: “XIII-XIV əsrlərdən bəri Anadolu­da xalq arasında çox geniş yayılmış sazın” (s.108) forma­laşması Azərbaycan­da XI-XII yüzilliklərə gedib çıxır. “XI-XVI əsrlər türk ədəbiyyatının Oğuz qolu bir qədər fərqli inkişaf yolu keçmişdir. XI-XIII əsrlərdə ümumoğuz ədə­biy­yatının içində “Oğuz türkman” ədəbiyyatı ayrılmışdır. Bu ədəbiyyatın davamı tə­səv­vüfdən keçib gələn Azərbaycan və Anadolu aşıq ədəbiyyatıdır” (4, 70).

Şifahi xalq ədəbiyyatımızdan qaynaqlanaraq formalaşmış möhtəşəm klassik ədə­biy­­­yatımız bir sıra spesifik xüsusiyyətləri ilə fərqlənir. Şifahi xalq ədəbiyyatının möv­zu­­­larından öz əsərlərində bəhrələnən şairlərimiz istər-istəməz gen və qan yaddaşından irə­li gələn aşıq poeziyasının poetik ənənələrinə də bi­ga­nə qala bilməmiş, zəngin po­e­tik irsə malik el aşıq-şairlərimizin ya­ra­dı­cılıq təcrübəsindən də məharətlə istifadə et­miş­­lər. Onların təkrarolunmaz poetik ənə­nə­ləri, yetkin yaradıclılıq üslubu klas­sik­lə­ri­mi­­zin bədii yaradıcılığında örnək ol­muş­dur.

Aşıq yaradıcılığı örnəkləri klassik şairlərimiz üçün bədii dü­şüncə­lərində isti­qa­mət vermiş, poetik kəşflərində yardımçı olmuşdur. Buna görə də aşıq ədə­biyyatının klas­­sik irsimizə təsirini dərindən araşdırmaq ədəbiyyatşünaslıq və folk­lor­şü­nas­lı­ğı­mı­zın qarşısında duran aktual prob­lemlərdəndir. Bu problemin fun­da­men­tal şəkildə həlli üçün ilk öncə heca vəzni və aşıq poeziyasının yaranması, təşəkkülü, inkişaf mər­­hələləri, poe­tik ənə­nələri araşdırılmalı, aydınlaşdırılmalı, sonra həmin poetik ənə­nə­­lərin klassik poe­zi­yada təzahürünü izləyərək təhlil etməliyik.

Heca vəznli şeirimiz barədə ilk məlumatlara hələ XI əsrdə yaşamış M.Kaşğarlı­nın “Divanü lüğat-it-türk” əsərində rast gəlmək olur. M.Kaş­ğarlı türk tor­paqlarını do­­la­şaraq ağız ədəbiyyatını toplamış, yazıya almış, ümumən qədim türk şi­fahi və ya­zı­lı ədəbiyyatı haqqında dəyərli məlumatlar vermişdir. O, “Divan”ında ya­zır ki: “Mən bu kitabı hikmət səci, atalar sözü, şeir, rəcəz, nəsr kimi şeylərlə süs­lə­yə­rək heca hərf­lə­ri sırasıyla tərtib etdim” (11, 5).

M.Kaşğarlının adı çəkilən əsərindən məlum olur ki, hələ XI əsrdə 6, 7, 8, 10 he­ca­­lı şeirlər olmuşdur. Müəllif hətta bunların hamısının “qoşdu”, “qoşmaq” sözündən əmə­­lə gəldiyini bildirir. O yazır: “...o, qoyuna keçi qatdı, qardaş etdi. Hər hansı bir şey bir başqasına o cür qatılarsa yenə belə deyilir: o, yer qoşdu = o, qoşma, türkü büz­dü (o, qəzəl və şeir nəzmlədi), qoşar – qoşmaq” deməkdir (11, 14).

Ozan-aşıq sənətinin qədimliyindən bəhs edən akademik H.Araslı haq­lı olaraq ya­­­zır: “Ən qədim aşıq şeiri nümunələrini XI əsrin yadi­gar­larında görürük. Bir çox öl­kə­­­ləri gəzib türk tayfalarının lüğətini yazmağa çalışan və nəhayət, “Divanü lüğat-it-türk” adlı məşhur əsərini 1077-ci ildə Bağ­dad­da bitirən Qaşqarlı Mahmud öz ki­ta­bın­da Azərbaycan xalqının etnik tərkibinə daxil olan oğuz, türkmən və qıpçaqların da şi­fa­hi və yazılı ədə­biy­yatla­rın­dan nümunələr yazmışdır. Bu nümunələr içərisində qoş­ma şək­lində qoşqu adlanan şeirlər qədim ozan şeirimizin nümunələridir” (26, s.17).

M.Kaşğarlının “Divan”ında toplanmış materiallardan qədim türk poeziyasının struk­­­tur quruluşu, keyfiyyəti, forma və poetikası barədə kifayət qədər məlumat almaq olar:

Öpkəm kəlip oğradım,

Arslan layu kökrədim,

Alplar başın toğradım,

Emdi məni kim tutar? (1, 5, 125).

Telim başlar yuvaldımat,

Yağı andın yuvaldımat,

Küçi anınğ kevəldimət

Kılıç kınka küçün sıkdı (11, 5, 394).



“Divan” qaynaqlarını, Yusif Balasaqunlunun “Kutadqu bilik” əsərini, müəllifi mə­­lum olmayan “Dastani-Əhməd Hərami”, İsanın “Mehri və Vəfa”, şair Əlinin “Qisseyi-Yusif” poemasını (hələ nəzərə alın­sa ki, neçə belə əsərlər bizə gəlib çat­ma­yıb) və XVI əsrə qədərki bir sıra digər mən­bələri nəzərə alsaq görərik ki, heca vəznli şe­iri­miz, eləcə də aşıq yaradıcılığı çox qə­dimdən meydana gəlib, uzun bir inkişaf yo­lu keçmişdir. “Divan”dan məlum olur ki, hələ XI yüzillikdə xalqın dilində gəraylı, qoş­ma, təcnis şeir şəkillərini xatırladan çoxlu sayda nümunələr dolaşmışdır.

Araşdırmalar göstərir ki, xalq şeirinin ilkin nümunələri olan hola­var­lar, sayaçı söz­­­ləri, bayatılar kimi, qoşma, gəraylı və s. də ilkin dövrlərdə bir bəndli olmuş, son­ra­lar isə 3, 5, 7 bəndli şeir şəklində formalaşmışdır.

Azərbaycanın ilk folklorşünaslarından olan Ə.Abid az qala bir əsr bundan əvvəl ya­­­zırdı ki: “Divanü lüğat-it-türk”dəki mənzum nümunələr göstərir ki, bundan 800 il əv­­vəl türk nəzmi qəti şə­kildə dörd misralı qitə halında təşəkkül tapmışdır. K.Brokkelman göstərir ki, “Divanü lüğat-it-türk”dəki mənzumələr əsas etibarilə xalq po­­­eziyası nümunələridir. Bun­ların əksəriyyəti “Divan”ın tərtibinə qədər xalq içə­ri­sin­də mövcud olmuşdur. Çün­ki onların heç birində islamın təsiri yoxdur” (7, 6).

Tədqiqatçılar bəzən heca vəznli poeziyanın, o cümlədən aşıq sənə­tinin XI-XII əsr­­­lərdə farsdilli poeziya ilə yanaşı mövcud olduğunu və XIII-XIV əsrlərdə el şairi ki­­mi tanınan Molla Qasım kimi nümayən­də­lərinin gəraylı, qoşma, təcnis yaratdığını da qeyd edirlər. Bəziləri isə aşıq poeziyasının XVI əsrdən sonra yaranması fik­rin­də­dir­­lər. Ancaq başqa bir həqiqət də vardır ki, aşıq poeziyası XVI əsrə qədər mövcud ol­­­masaydı, Qurbaninin Şirvan, Təbriz, Anadolu, Göyçə aşıq məktəblərinin qüdrətli im­­provizatorçuluq ənənələrinin həmin əsrlərdə mükəmməl şəkildə yaşa­ması mümkün ol­­mazdı.

Aşıq poeziyasının XIII-XIV əsrlərdəki qaynaqları Molla Qasım və Yunis Əmrə­nin adı ilə sıx bağlıdır. Lakin bu qaynaqların araşdırılmasında biz müəyyən mə­na­da ge­­cikmiş, aşıq poeziyasının meydana gəlməsində Mol­la Qasım və Yunis Əmrə hə­qi­qə­tinə əslində göz yummuş, onların Azər­baycan aşıq poeziyasının for­ma­laş­ma­sın­dakı çox əhəmiyyətli xidmətlərini kifayət qədər açıqlaya bilməmişik. Bu­nun bir sıra ob­yek­tiv səbəbləri ilə yanaşı, subyektiv səbəbləri də vardır. Lakin bu da hə­qiqətdir ki, təd­­qiqat­çıların sırf Azərbaycan dili ləhcəsində yazdığı qənaətində ol­duq­ları Yunis Əmrə eyni zamanda, Azərbaycan aşıq şeirinin yeni mərhələyə yük­səl­mə­sin­də, milli aşıq poeziyası ənənələrinin formalaşmasında öncül və aparıcı möv­qe­yə malik ol­muş­dur. Digər tərəfdən dil və ədəbi dil tarixi baxımından ya­naş­dıqda XIII-XIV əsrlərdə Anadolu türkləri və Azərbaycan türklərinin dillə­ri arasında differensiyalaşma prosesi hələ başa çatmamışdı və bu dövr ədəbi simalarının yaradıcılığı ortaq bir mədəniyyəti əks etdirirdi. Təbii ki, bu barə­də geniş və ətraflı tədqiqata ehtiyac vardır. Lakin bir məsələni də xatırlatmaq yerinə düşərdi ki, XIII-XIV əsrlərdən XVI əsrə qədər olan yüzil­lik­lər­də on­larla, yüzlərlə el aşıqlarımız, şairlərimiz olmuşdur ki, onların şeir­ləri ya itib bat­mış, ya da başqa-başqa aşıqların, şairlərin şeirlərinə qarışaraq bizə ünvanı ilə gə­lib çat­mamışdır. Əgər belə olmasaydı, Q.Bürhanəddin, Şah Qasım Ən­var, Nəsimi kimi şair­lərin ya­ra­dı­cılığında biz xalq şeirinin üslub və əla­mətlərini, hətta bəzi nü­mu­nə­lə­ri­ni görə bil­məz­dik. Bir sıra başqa şairlərimiz hətta qəzəl yazanda belə, xalq şe­i­ri­nin qüd­rətinə arxalanmış və yeri gəldikcə ondan özlərinə məxsus şəkildə istifadə də et­miş­lər. Nəzərə alsaq ki, İzzəddin Həsənoğlu XIII əsrdə yaşamışdır və bugünkü di­li­mi­­zin gözəllikləri hələ Hə­sənoğlu dövründə geniş işlənmişdir, onda aşıq sə­nətinin hə­min yüzilliklərdə mövcudluğuna inanmamaq olmur. Bu baxımdan o dövr haq­qında ümu­­mi bir mənzərə yaratmaqla bir çox həqiqətləri üzə çıxarmaq olar.

Məlum olduğu kimi, hələ XIII əsrə qədər fars dili hakim ədəbi dil kimi hökm­ran­lıq edir­di. Təbii ki, bizim bir sıra görkəmli sənətkarlarımız da bu dildə yazıb yara­dır­dılar. La­kin fars dilini bütün təbəqə eyni şəkildə qavraya bilmirdi. Təbəqələşmə özü­­nü açıq şə­kildə göstərirdi. Əgər belə demək mümkündürsə, az-çox yazıb-pozmağı ba­caranlar, zi­yalı təbəqə fars dilindən istifadə edirdisə, xalqın böyük bir hissəsi üçün isə bu dil yad idi.

Digər tərəfdən XIII əsrin əvvəllərindən monqolların hücumu, türk torpaqlarını öz nəzarətləri altına almaları istər-istəməz fars dilinin get-gedə aradan çıxmasına sə­bəb olmuşdur. Çünki “Çingiz xandan başla­yaraq, ilk monqol hakimləri fars ka­tib­lə­ri­nin qəliz və ibarəli yazı üslubunu xoşlamırdılar” (8, 237).

Elə ona görə də dil faktoru ozançılıqdan aşıqlığa keçid mərhələsini önə çəkdi. Da­­ha doğrusu, ozan öz yerini aşığa verdi.

Deməli, XIII əsrin əvvəllərindən başlayaraq fars dili get-gedə sıxış­dırılırdı. “Türk­­lərin monqollarla tarixi-mədəni yaxınlığı, həmçinin müsəl­manlaşmış Azərbaycan türklərinin monqollarla müqayisədə daha yüksək mədəni inkişaf səviy­yə­sin­­­də olması nəticəsində monqollar tədricən assimilyasiyaya uğrayaraq, yerli əhaliyə qa­­­rışırlar. Azərbaycanın mədəni həyatında iranpərəst siyasət yürüdən Atabəylərin ara­­dan getməsi öz növ­bəsində Azərbaycanda farsdilli ədəbiyyatın da tədricən tənəz­zü­lə uğra­masına səbəb oldu... Deməli, monqol işğalından sonra ölkəni bürüyən və fars­­dilli ədəbiyyatın tənəzzülünə səbəb olan böhran eyni zamanda ədə­biyyatın ana di­lin­­də inkişafına təkan vermişdir” (9, 62).

Elə bu səbəblərdəndir ki, Azərbaycan şairləri get-gedə öz dillərinə daha çox üs­tün­­lük verməyə başladılar. Təbii ki, həmin dövrlərdə el şair­ləri, aşıq yaradıcılığı da təd­­­ricən fəallaşmağa başladı. Əgər XIII-XV əsr­lərdə yaşamış və bizə gəlib çatmış şa­ir­­­lərin yaradıcılıqlarına nəzər salsaq, bunu açıq şəkildə görmək olar. Heç ola bilməzdi ki, XIII əsrdən baş­layaraq anadilli ədəbiyyatımız get-gedə güclənsin, ancaq xalq şeiri, aşıq yaradıcılığımız olmasın. Lakin XIII-XV əsrlər aşıq yaradıcılığı və el şair­lərinin fə­­aliyyəti araşdırılmadığından folklorşünaslıqda və ədəbiyyatşü­nas­lıqda bir boşluq ya­­ranmışdır. Ona görə də bu hə­qiqətləri üzə çıxarmaq üçün biz yazılı ədəbiyyata bir mən­bə kimi müraciət et­mə­li­yik. Çünki şifa­hi ədəbiyyat nümunəsi yaranmasaydı, onun əlamətləri yazılı ədə­biy­yat­da öz əksini tapa bilməzdi. Sevindirici haldır ki, uzun sü­kutdan sonra XIII əsrin məh­sulu olan İ.Həsənoğlunun “Necəsən, gəl, ey üzü ağım bə­nim” şeiri, “Dastani-Əhməd Hərami” poeması, İsanın “Mehri və Vəfa” ki­mi təmiz ana dilimizdə yazılmış ta­pıntıları üzə çıxarılmışdır. Elə bu nü­mu­nələr də o dövrün ictimai-ədəbi-bədii mən­zə­rəsi haqqında çox şey deyir.

Əruzşünas prof. Əkrəm Cəfər yazır ki: “Məlum olduğu üzrə, Azər­baycan şeiri iki vəzndə yaradılmışdır: heca vəznində və əruz vəznində. Bu iki vəzn səkkiz əsrlik Azərbaycan dilli ədəbiyyatımızda bütün əsrlər boyu tətbiq edilərək gəlmişdir. Bəzi şa­­irlərimiz hər iki vəzndə yazmış, bəziləri isə yalnız birini (kimi hecanı, kimi əruzu) iş­­lətmişdir. Həsənoğlunun heca vəznində əsərləri çatmamışsa da, müxtəlif mənbələr onun heca vəznində çoxlu türkülərinin – “Həsənoğlu türküləri” – olduğunu göstərir” (14, 187).

Nəzərə alsaq ki, nə qədər şifahi və yazılı söz sənəti nü­mu­nələrimiz hələlik gəlib bi­­zə çatmamışdır, ya ərəblər, monqollar, ermənilər tə­rə­fin­dən mənimsənilmiş, ya da yan­­dırılmış, məhv edilmiş, itib batmışdır. Lakin bu tapılan əsər­lər də ümid verir de­yək ki, zəngin söz xəzinəmizin (istər şifahi, istər yazılı) nü­mu­nələri hələ tükənməyib, gec-tez onlar da tapılıb üzə çıxarılacaqdır. Prof. Q.Kazımov V.Məmmədovun “Dastani-Əhməd Həra­mi” poemasının dili və üslubu” kitabına yazdığı “ön söz”də doğ­ru qeyd edir ki: “Ona görə də o zəngin xəzinədən qırağa düşüb od tutub yan­ma­yan “Dastani-Əhməd Hərami”yə, Həsənoğlunun ya­rımçıq divanına rast gəl­dikcə gö­zü­­müzə işıq gəlir. Məcbur olub ordan-burdan işıq sa­çan bir qrup antroponim, to­po­nim və etnonim əsasında, tarixin ümumi gedişi əsa­sın­da, məntiqin gücü ilə dilimizin ta­rixini öyrənirik” (10, IV). Ancaq mən deyər­dim bu nümunələrlə tək “dilimizin ta­ri­xini” yox, eyni zamanda mədəniy­yət tariximizi, adət-ənənələrimizi, et­noq­ra­fi­ya­mı­zı, folklorumuzu da öyrə­nirik. Odur ki, XIII əsrdə ya­şamış İ.Həsənoğlunun azərbay­can­ca yazdığı “Necəsən, gəl ey üzü ağım bənim?” şe­irindən bir bəndə nəzər salaq:

Necəsən, gəl, ey üzü ağım bənim,

Sən əritdin odlara yağım bənim,

And içirəm səndən artıq sevməyim,

Sənin ilə xoş keçər canım bənim (11, 241).

Bizə belə gəlir ki, Həsənoğlu və ondan sonra Azərbaycan türkcəsində yazan sə­nət­­karların əsərlərindəki ədəbi dilin təmizliyi, inkişafı başqa səbəblərlə yanaşı, bir tə­rəf­­dən də aşıq yaradıcılığı və el şairlərinin xidməti ilə bağlı idi. Çünki köçəri və otu­raq Azərbaycan əhalisinin əksəriyyəti üçün ərəb-fars dillərində yazılmış ədəbiyyat an­­laşılmaz idi. Ona görə də həqiqi sənətkarlar xalqa yaxınlaşmaq üçün xalqın öz di­li­nə söykənirdilər. Əgər “Əhməd Hərami dastanı”, “Mehri və Vəfa” poemalarına, Q.Bürha­nəd­din və Nəsimi yaradıcılığına nəzər salsaq, bu inkişafı, yaxınlığı daha ay­dın görmək mümkündür.

Q.Bürhanəddin XIV əsrdə yaşamış (1344-1398) qüdrətli hökmdar, eyni za­man­da ana dilində gözəl nümunələr yaradan görkəmli şair olmuş­dur. O, anadilli ədə­biy­ya­­tımızın inkişafında mühüm rol oynamışdır. Bu­nun bir səbəbi də hökmdar şairin xalq yaradıcılığına, ozan-aşıq sənətinə dərindən bələd olması və məhəbbətindən irəli gə­­lir­di. Q.Bürhanəddinin yaradıcılı­ğında aşıq poeziyasının bir çox xüsusiyyətlərinə rast gəl­mək olur. Dil sadəliyi, axıcılıq, daxili və cinaslı qafiyələr, xalq poeziyasında və aşıq yaradıcılığında bir qanun kimi təsdiqlənən durğu, bölgü, qafiyə prinsipləri və s. Q.Bürhanəddin yaradıcılığı üçün xarakterik xüsusiy­yət­lər­dəndir.

Bunu izləmək üçün Q.Bürhanəddinin yaradıcılığına diqqət edək:


Özünü al şax görən sərdar bolur,

Ənəlhəq dəvi qılan bərdar bolur,

Ər oldur həq yoluna baş oynaya

Döşəkdə ölən yikit murdar bolur.


Həmişə aşiq könli büryan bolur,

Hər nəfəs qərib gözi giryan bolur,

Sufilərin diləki mehrab, namaz

Ər kişilərin arzusu meydan bolur

(12, 18).


Məlum olduğu kimi, türkdilli xalqların şeirində durğu variantları əsasən, aşa­ğı­da­kı kimidir: 6+5; 5+6; 7+4; 4+7; 4+3+4; 3+4+4; 4+4+3.

Q.Bürhanəddindən gətirdiyimiz nümunələrə nəzər salsaq görərik ki, şeirdəki dur­­ğu 7+4 olmaqla sona qədər gözlənilmişdir. Və yaxud şairin baş­qa bir şeirinə nəzər sa­­laq. Burada isə durğu 4+3+4 şəklində qurulmuşdur:

Həqqa şükür, qoçlarün dövranıdur,

Cümlə aləm bu dəmin heyranıdır.

Künbatardan, gündoğən yerə dəkin,

Eşq ərinin bir nəfəs seyranıdur (12, 17).

Bəzən belə mülahizələrə rast gəlmək olur ki, XVI əsrə qədər yaşamış şairlər istəyirdilər əruz vəznində şeirlər yazsınlar, lakin alınmırdı, istər-istəməz heca vəzninə gedib çıxırdı. Çünki heca vəzni o şairlər üçün ana vəzni idi. Ona görə də onlar hecaya meyillənirdilər. Hətta Şah İsmayıl Xətainin özü də əruzda yazanda çətinlik çəkirdi və müəyyən qüsurlara yol verirdi. Deməli, XVI əsrə qədər heca vəzni məlum idi və ona görə də sənətkarlar əruz vəznində şeir yazanda çətinlik çəkirdilər.

Q.Bürhanəddinin yaradıcılığından bəhs edən bir çox tədqiqatçılar, ədə­biy­yat­şü­nas­­lar şairin xalq şeiri üslubunda yazdığını qeyd edirlər. Prof. Ə.Cə­fər yazır: “Füzuli şe­irində əruz vəzni bəhrlərinin növləri” məqalə­sində heca vəzninin əruz vəzni ilə pa­ra­lel işləndiyindən bəhs edərkən qeyd edir ki: “Qa­zi Bürhanəddinin, Nəsiminin, Xətai­nin hər iki vəzndə əsərləri məlumdur. Fü­zuli dövründə də bəzi şairlər, o cüm­lə­dən Füzulinin oğlu Fəzli hər iki vəzni işlətmişlər” (14, 187). Ə.Cəfərin həm Həsənoğlu, həm də Qazi Bürhanəddin haqqında söylədiyi mülahizələri də onu gös­tə­rir ki, hələ XIII-XIV əsrlərdə əruzla yanaşı heca vəzni də işlək bir vəzn olmuş­dur. Alim Q.Bürhanəddinin şeirlərinin hətta əruz vəznində az olmasını başqa bir mə­qa­lə­sin­də də vurğulayır: “Onun əsər­lərində (Q.Bürhanəddinin – X.N.) əruz vəzninə gəl­dik­də, deməliyik ki, şair bu vəzn­də az yazmışdır. Bunun da səbəbləri bəllidir. Ədə­biy­yatşünasların fikrincə, Qazi Bürhanəd­dinin yalnız tuyuqları və rübailəri deyil, qə­zəl­ləri də xalq ədəbiyyatı üs­lu­bun­da yazılmışdır. İsmayıl Hikmət yazır ki, “Qazi Bürhanəddinin yalnız tuyuqları və rü­bailəri deyil, qəzəlləri də xalq ədəbiyyatı üs­lu­bun­da yazılmışdır... Onun sərkəşi (məğ­rur – Ə.C.) ruhu İran ənənəsinin bu çənbərinə də boyun verməmişdir. Qazinin qə­zəlləri daha çox əruzla ya­zılmış birər “qoşma”, bi­rər “divan”dır” (13, 77).

Şifahi xalq ədəbiyyatımızın ardıcıllıqla öyrənilməsində böyük xid­mət­ləri olan folk­­lorşünas alim P.Əfəndiyev də “Qazi Bürhanəddinin yaradıcılığında heca vəznli şe­i­rin kamil nümunələrinə rast gəlindiyini” xüsusi vurğu ilə qeyd edir və ədibin aşa­ğı­­dakı şeirini misal gətirir:

Ərənlər öz yolunda ər tək gərək,

Meydanda erkək kişi nər tək gərək,

Yaxşı-yaman, qatı-yumşaq olsa xoş,

Sərvərəm deyən kişi erkək gərək (15, 240).

Yeri gəlmişkən, onu da qeyd etmək lazımdır ki, P.Əfəndiyev də haqlı olaraq aşıq poeziyasının formalaşmasını XIII-XIV əsrlərə aid edir (15, 233-243).

Qazi Bürhanəddinin yaradıcılığı üzərində tədqiqat aparan M.Vəliyev şairin sə­nət­­karlıq xüsusiyyətlərindən bəhs edərkən yazır: “Onu da qeyd edək ki, başqa şair­lə­ri­­miz kimi, Qazi Bürhanəddin də xalq ədəbiyyatı, aşıq-ozan poeziyası ilə çox yaxın ol­­muşdur. Onun əruz vəznində yazdığı şeirlər heca vəzni ilə yaxınlıq təşkil edir. Heca vəz­­ninin təsirindən yaxa qurtara bilməyən müəllifin elə şeirləri vardır ki, onlar aşıq şei­­rinə bənzəyir. Bu şeirlərin vəznlərini hətta qarışdırmaq olur” (16, 112).

Doğrudan da, Q.Bürhanəddinin yaradıcılığında aşıq poeziyasının təsiri o də­rə­cə­də qaynayıb-qarışır ki, bəzən bu, ilk baxışda diqqəti cəlb etdiyi halda, bəzən alt qat­da özü­nü göstərir. Tədqiqatçıların da qeyd etdiyi kimi, şairin qəzəllərində də aşıq poe­zi­ya­sının təsiri güclüdür. Onun bəzi qəzəl­lərinin hər misrasını iki yerə bölsək ey­nilə gə­ray­lı şeir formasını görərik:



Gözünə güvənəni gör,

Özünə özənəni gör.

Sözünə sevinənə bax.

Qəddünə qıvananı gör.

Necə cadu isə gözi,

Necə tatlu isə tuzi,

Necə şirin isə sözi

Sən ana inananı gör (17, 392).



Qəzəlin hər misrasını iki yerə bölərək gəraylı şeir formasına salınma­sına XVI əsr­­də yaşamış M.Füzulinin “Şəbi hicran yanar canım...” şeirində rast gəlirdiksə, bu for­­manın XIV əsrdə Q.Bürhanəddin yaradıcılığında mü­şahidə edilməsi aşıq po­e­zi­ya­sı­­nın kökünün daha əvvəllərə getməsini göstərir.

Ümumiyyətlə, bir məsələni xatırlatmaq yerinə düşərdi ki, klassik dövr ədə­biy­ya­tın­­dan bəhs edən bəzi alimlər (xüsusilə Azərbaycan alimləri) bütün şeir formalarında ye­ri gəldi-gəlmədi əruz vəzni axtarmağa can atırlar. Hətta aludəçilik o yerə çatır ki, bi­­zim bayatılarımız və başqa xalq şeiri şəkillərində də əruz vəzni axtarışına çıxırlar. Əru­zun poetik məziy­yətlərini daha qabarıq verməyə çalışırlar.

S.Əliyev “Azərbaycan şifahi xalq şeirində əruz vəzni” məqaləsində bu möv­qe­dən çıxış edərək yazır:

“Eləmi, dərdə kərəm,

Kərəm et, dərdə, kərəm,

Qoşaram qəm cütünü,

Sürərəm, dərd əkərəm.

deyən dünya görmüş, bəlakeş müdriklər rəməl bəhri haqqında təlim gör­müşlər” (18, 48). Müəllif hətta bizim atalar sözləri və məsəllərdə də əruz vəz­ni görür:

Bal tutanı barmaq yalar.

İt hürər, karvan keçər.


Yaxud: El gücü Çay nədir

Sel gücü Say nədir? və s. (18, 48).

Göründüyü kimi, müəllif müvafiq hecaları süni surətdə uzadaraq, əruz vəzninə məx­s­us melodik intonasiya ilə oxuyaraq bu nəticəyə gəlir. Belə çıxır ki, bizim da­nı­şı­ğı­­mızın hər kəlməsi əruz vəznindədir?!

Əgər S.Əliyev şifahi xalq şeiri və atalar sözlərimizdə əruz vəzni axta­rırsa, onda onun fikrincə, klassik ədəbiyyatda heca vəzni axtarmaq əlçat­maz bir zirvədir. Hal­bu­ki, nəinki şifahi xalq şeirimizdə, hətta klassik dövr yazılı ədə­biyyatımızda da heca vəz­­nində yazılmış nümunələrə rast gəlmək mümkündür.

Bu ondan irəli gəlir ki, tədqiqatçı müəyyən problemi araşdırarkən o dərəcədə alu­­dəçiliyə yol verir ki, bütün nümunələrdə o problemin əla­mətlərini axtarmağa ça­lı­şır və bu da bəzən səhv nəticələrə gətirib çıxarır.

Bəlkə də S.Əliyev bu “uyğunluğu” əruzun hecaya yaxınlaşması kimi izah et­səy­di, daha doğru söyləmiş olardı. Axı, dünyanın bir sıra görkəmli alimləri əruz vəzninin son­­ralar türk şeirinə tətbiq olunduğunu qeyd edirlər. Bu baxımdan T.Kovalskinin fi­kir­ləri maraq doğurur: “Nə qədər ki, müsə-lman ədəbiyyatlarının tədqiqatçıları türk şe­ir­inin özmənşəliyini lazımınca quymətləndirmirlər, təəccüblü deyildir ki, indiyə qə­dər mə­sələnin əksinə qoyuluşu – yəni türk şeirinin ərəb və fars şeirinə mövcud təsiri haq­qın­da biz heç nə bilmirik” (19, 154). T.Kovalskiyə görə, IX əsrə qədər ərəb ədə­biy­ya­tında rübai olmayıb. O da məlumdur ki, mənşəyinə görə əruz ərəblərə, rübai isə fars­lara məx­sus­dur. T.Kovalskinin fikrincə, farslarla türklərin ərazi ba-xımından bir-bi­rilə­ri ilə təmasda olması nəticəsində 11 hecalı, 4 misralı qə-dim türk şeiri kvantativ öl­çüyə gi­rərək rübai formasını yaratmışdır.

Rübai janrını ilk dəfə Azərbaycan türkcəsinə gətirən Q.Bürhanəddin, eyni za­man­da, yeni bir forma – tüyuğ formasını yaratmışdır. E.E.Bertelsin dediyi kimi, tü­yuğ janrına yalnız türk poeziyasında rast gəlmək olur ki, onu da ilk dəfə Q.Bürhanəddin işlətmişdir (20, 10).

Q.Bürhanəddinin yaşadığı dövrdən sonrakı yüzilliklərdə aşıq şeirinin şəkilləri diq­­qəti daha çox cəlb edir. Artıq gəraylı, qoşma şeir formaları o dövrlərdə yaşamış şa­ir­­lərin yaradıcılığında açıq-aydın özünü göstərir.

İndi isə XIV-XV yüzilliklərdə yaşamış və şeirlərini əsasən farsca ya­zan, lakin azər­baycanca da şeirləri bizə gəlib çatan Şah Qasım Ənvarın yaradıcılığına nəzər ye­tirək. Şairin aşağıdakı gəraylı-varsağısı heç də aşıq şeirindən fərqlənmir:


Sabahın olsun mübarək,

Çələbi, bizi unutma.

Salam ilə can verdik

Çələbi, bizi unutma.


Aşiq olduğum bilirsən,

Canıma cəfa qılırsan,

Hali-zarimi sevirsən,

Çələbi, bizi unutma.


Oda yaxasan xanım sən,

Yerə tökəsən qanım sən.

Çələbi, dilim, canım sən,

Çələbi, bizi unutma (11, 359).



Gətirdiyimiz nümunədən də göründüyü kimi, XIV əsrdə aşıq şeiri, xü­susilə qoş­ma, gəraylı, bayatı şeir şəkilləri geniş yayılmışdır. Toyda-düyündə belə şeirlər sazla oxu­­nurdu. Ş.Q.Ənvar da bu formalara müraciət etmişdir.

Bu gəraylı ilə, “Koroğlu” dastanındakı “Həmzənin Qıratı aparması” qolundakı gə­­raylıya nəzər salsaq, hər ikisinin oxşarlığı göz qabağındadır:



Canım Həmzə, gözüm Həmzə,

Həmzə, incitmə Qıratı!

Budu sənə sözüm Həmzə,

Həmzə, incitmə Qıratı!

Qıratdı mənim dirəyim,

Əriyər, qalmaz ürəyim.

Sən olasan duz çörəyim,

Həmzə, incitmə Qıratı! (21, 136).



Şair şeirlərinin əksər hissəsini farsca yazmasına baxmayaraq, o döv­rün populyar şeir formasına – aşıq yaradıcılığına da biganə qalmamışdır. Elə bu və bu tipli şeirlər də o dövr aşıq yaradıcılığı haqqında çox şey deyir. Bəlkə də Q.Ənvarın gəraylısı öz döv­­ründə aşıq məclislərində ən çox oxunan şeirlərdən olmuşdur.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   15


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə