BÜTÖv azərbaycan uğrunda mübariZƏ HƏyatimin mənasidir




Yüklə 216.37 Kb.
səhifə1/3
tarix22.02.2016
ölçüsü216.37 Kb.
  1   2   3


"BÜTÖV AZƏRBAYCAN UĞRUNDA MÜBARİZƏ HƏYATIMIN MƏNASIDIR"

Əbülfəz Elçibəy’lə Ədalət Tahirzadə’nin söhbəti ( Dekabr 1997  )

1992'nin yazında olduğu kimi, 1997'nin qışındakı bu söhbətimiz də qardaşı Almurad bəyin Yasamaldakı evində keçdi. O çağdan bu çağa çox şey dəyişib - söhbətdaşım onda prezidentliyə namizəddi, indisə keçmiş prezident; onda şöhrətin zirvəsindəydi, indisə həmin zirvəyə Kələki və Heydər qınaqlarının arxasından boylanır; onda ona üz çevirənlər çoxdu, indisə arxa çevirənlər; onda saqqalında ağ tüklər də görünürdü, indisə qara tüklər; onda Azərbaycan ayaq üstündəydi, indisə dizi üstə; onda xalq hamıya inanırdı, indisə heç kəsə... Dəyişməyənsə ikicə şeydir - elə onda olduğu kimi qalan həmin kasıb otaq və elə ondakı həmin böyük ürək!

1992'də olduğu kimi indi də həmin köhnə taxtın üstündə əyləşib söhbətə başladıq. Onunla son dəfə ötən ilin mayında Kələkidə görüşüb iki gecə "dərdləşmişdim". Onda vaxtın azlığından ürəyimdəki sorğuların çoxunu Bakıya özümlə cavabsız qaytarmışdım. İndi məni də, yüz minlərcə soydaşımızı da içəridən didən, narahat edən həmin sualların geniş, əhatəli cavabını eşitmək istəyirdim. Beləcə söz sözü çəkib gətirdi, mətləb mətləbi. Bir də gördük ki, nağıllarda deyildiyi kimi, yeddi gün-yeddi gecədir ki, üz-üzə, göz-gözə, diz-dizə oturmuşuq. Bəlkə də indiyədək heç bir jurnalist onu belə amansızcasına istismar etməmiş, onun lütfkarlığından bu qədər sui-istifadədə bulunmamışdı, ancaq o, məni sıradan bir media mənsubu yox, yaxın dost və məsləkdaş saydığından, hər şıltağıma səbirlə dözdü. Mənsə bu iltifatdan yararlanaraq çoxqatlı Elçibəy dünyasının dərinliklərinə gücüm yetdiyi qədər nüfuz etməyə çalışdım. Söhbətimizin bütün soydaşlarımızçün maraqlı olacağını göz önünə alaraq yanımıza diktofon qoymağı da unutmadım. Azərbaycan jurnalistikası tarixində bəlkə də ən böyük müsahibə, bax, bu cür öz-özünə meydana çıxdı.

Birinci söhbət. ELÇİBƏY HAKİMİYYƏTİ XALQIMIZA NƏ VERDİ?





Yaratdıqlarımız içərisində bir zümrə də vardır ki, onlar insanları haqq yolla aparır, haqqı rəhbər tutaraq [onlar arasında] ədalətlə hökm edirlər.

(Qur’an, "Əraf" surəsi: 181)

Söhbətə məhz bu sorğuyla başlamağımız təsadüfi deyildi - axı Bəyə tuşlanmış bütün dost və düşmən qınaqlarının, danlaqlarının az qala hamısı onun hakimiyyət dövrüylə bağlıdır. Özü də, şəxsən məni incidən budur ki, adamların böyük qismi bu bir illik dövrün gerçəkdən inqilabi səciyyəli nailiyyətlərini ya danır, ya özünü görməzliyə vurur, ya da onlardan bilgisi olmadığına görə bacarıqlı dirijorun idarəsi altındakı ümumi xorun içində "onları gördük də" nəqəratını oxuyur...

"Biz müstəqil siyasət yürüdürdük"

Əbülfəz bəy, sizcə, bizim iqtidarın (təhsil nazirinin müavini olaraq özüm də hökumətdə təmsil olunduğuma görə onu "bizim" adlandırıram) tarixcə çox qısa zaman - vur-tut bir il içərisində qazandığı ən önəmli nailiyyətlər hansılardır və ümumiyyətlə, bu hakimiyyət xalqımıza nə verdi?



Birincisi, sualın əsas məğzinə cavab vermək istərdim. Məsələnin bütün mahiyyəti Quzey Azərbaycan xalqının rus imperiyasından tam azad olması uğrunda mübarizədədir.

Bütün Meydan boyu xalqa aşılayırdıq ki, Azərbaycan müstəqil olacaq və demokratik dövlət qurulacaq. Mahiyyət bunun üstündəydi. Çox adam bunu başqa cür yozur, başqa cür fikirləşir. Biz bunun dərslərini Meydanda başlamışdıq və bununçün də nümunəni göstərmişdik. Xarici ölkələrdən gələnlər deyirdilər ki, siz müsəlman ölkəsisiniz, demokratiyadan çox aralısınız - islam dini demokratiyaya ziddir. Bizsə onlara sübut edirdik ki, heç də belə deyil. 1918-ci ildə - Azərbaycanın quzeyində islam dininin ən güclü, ən qatı vaxtında, Azərbaycanda babilər, bəhailər hərəkatı tüğyan etdiyi bir zamanda Məmmədəmin Rəsulzadənin başçılığı altında Azərbaycan xalqı demokratik cümhuriyyət qurub. Bu dövlətin adı iki cür səslənir: "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti", yaxud avropalıların dili ilə ifadə edilərək "Azərbaycan Demokratik Respublikası". O, xalq cümhuriyyətiydi. Bilirsiniz Cəbhəmizin adını niyə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi qoyduq? Çünki xalq cümhuriyyəti qurmaq uğrunda mübarizəyə gedirdik. Yoxsa onun adını qoyardıq "Azərbaycan Demokratik Cəbhəsi", "Azərbaycan Liberal Cəbhəsi", "Azərbaycan Mübarizə Cəbhəsi" və s. Bəli, Azərbaycan Xalq Cəbhəsi adını ona görə qoymuşduq ki, qurduğumuz dövlətin Azərbaycan xalqının dövləti olacağına dair mövqeyimizi o zamandan müəyyənləşdirmişdik. İndi də bizə deyirlər ki, niyə "liberal" yox, niyə "mötədil" yox, məhz "xalq"? Axı biz xalq partiyasıyıq. Azərbaycan xalqının mövqeyini hər yerdə müdafiə edəcəyik.

Azərbaycan xalqının mövqeyi nədədir? Birincisi, o, kölədir. Onu köləlikdən azad edəcəyik. Bunun uğrunda mübarizə aparacağıq, xalqı buna hazırlayacaq və buna səsləyəcəyik. Bu gedişin özündə isə xalqa başa salacağıq ki, qurduğumuz bu dövlət eyni zamanda xalq demokratik dövləti olacaqdır. "Xalq dövləti" demək elə "demokratik dövlət" deməkdir. Yenə təkrar edirəm: "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti", "Azərbaycan Demokratik Respublikası" terminlərində "xalq" və "demokratik" sözləri eyni mənada işlədilib. Xalq uğrunda mübarizə demokratiya uğrunda mübarizədir, yəni demokratiya uğrunda mübarizə xalq uğrunda mübarizənin içərisindədir. Tarixdən misallara baxaq - Səttar xan hərəkatı demokratikdi, yoxsa yox? Bəli! Xalqın azadlıq uğrunda mübarizə aparan hissəsinin iştirak etdiyi hər hansı bir hərəkat demokratik hərəkatdır.

Bəlkə xalqın iştirak etdiyi hərəkat dini məzmun daşıdı?



Dini məzmunlu böyük xalq hərəkatının özündə də demokratik mahiyyət var. Məsələn, Xomeyni şah diktaturasını yıxarkən xalqın hərəkatı dini məzmunda, dinin egidası altında gedir, hərəkat isə demokratik səciyyə daşıyırdı; sonra onun hansı məcraya dönməsi başqa məsələdir - bu, sonrakı hakimiyyətdən asılıdır.

Biz Meydanda birdəfəlik bildirdik ki, xalq hərəkatını başlamışıq, azadlığımızı əldə edəcəyik və söz veririk ki, demokratik cəmiyyət quracağıq. Bu, bizim hərəkatın mahiyyətidir.

Bu yolda mübarizə apararkən Qorbaçovun verdiyi demokratikləşməylə razı deyildik. Onun məqsədi Sovet İttifaqını bir qədər yeniləşdirmək və bununla da qorumaqdı; onun mahiyyətini saxlayıb formasını dəyişdirməyə çalışırdılar. Bizsə bütünlükdə mahiyyəti dəyişdirmək istəyirdik. Ona görə də bizim "demokratiya" anlayışımızla Qorbaçovunku tamam fərqliydi. Nəticədə nə cür oldu? Uğrunda Qorbaçovun mübarizə apardığı demokratikləşmə baş verdi (bunu imtina etmirik) - məsələn, əvvəlki sistemdən imtina Türkmənistanda, Özbəkistanda da baş verdi. Ancaq onlarda bizdəki kimi olmadı - bizdə bütün xalq hərəkətə gəldi, azadlığını, demokratiyanı xalq özü öz qanıyla qazandı. Gəlin mahiyyətə indi yenidən baxaq - Türkmənistanda, Özbəkistanda bu gün bircə dənə də müxalifət qəzeti çıxmır.

Heç müxalifət də yoxdur...



Ola da bilməz! Axı orada heç bir demokratik institut qurulmayıb, çünki bu demokratiyanı xalq özü almamışdı, onu Qorbaçovun yuxarıdan göstərişiylə vermişdilər. Sabah Rusiya bir də güclənsə əlini atan kimi Türkmənistan onun qoltuğuna girəcək, Özbəkistan da buna gedəcək - verilən pay geri alınacaq. Ancaq Azərbaycandan heç kim heç nə ala bilməz, çünki azadlıq Azərbaycan xalqının öz sərvətidir, öz qazancıdır. Mahiyyət, bax, bundadır!

Xanım Tetçer Bakıda olarkən küçələri gəzdi ki, xalqla danışsın. O, mənə dedi ki, küçələrdə adamlarla söhbətimdə onların azadlığı dərk etdiyini və sevdiyini gördüm; özüm küçəni dəyişdim ki, bəlkə bunlar öyrədilmiş insanlardır, gözlənilmədən başqalarıyla danışdım, gördüm ki, onlar da eyni sözü deyir. Mən inandım ki, Azərbaycan xalqı azadlıq ideyasını tam mənimsəyib. Demokratiya idealını da tam mənimsəsə onda bu xalqa zaval yoxdur. İndi xalqı məhz demokratiyaya yiyələndirmək gərəkdir.

Bu, bir məktəbdi, dərsdi.

Məni çox vaxt qınayırlar ki, sən nə bilirdin? Mən Meydanda üç vəzifə yerinə yetirirdim. Birincisi, müəllimlik edirdim, xalqa siyasi bilikləri, siyasi dünyagörüşünü aşılamaqçün müəllimlik etməyə məcbur olurdum. İkincisi, müxalifətin siyasi rəhbəri kimi çıxış edirdim. Üçüncüsü də, Azərbaycanın tam azadlığı, demokratik hakimiyyət qurmaq uğrunda mübarizə gedirdi və hazırlaşırdıq ki, hakimiyyətin yüksək qədəmələrini ələ alıb dövlət adamı kimi xalqı təmsil edək.

Çox ağır bir gedişdi. Mənim yoldaşlarım da bu ağırlığın altında çalışdı. Xalqa siyasi maarif öyrədirdik. Mustafa Kamalın müdrik sözü var ki, xalq azadlığa hazır deyilsə azadlığı əldə etməzdən öncə onu azadlığa hazırlaşdırmalısan; hazır olmadan ona azadlıq versən də itirəcək.

Biz də ikiyönlü iş görürdük - həm azadlığa hazırlaşırdıq, həm də azadlığı yetişdirirdik. Məmmədəminin sözləriylə desək, məqsədimiz xalqa azadlığı dadızdırmaq idi. Bunun da öhdəsindən müəyyən qədər gəldik və bu gerçəkliyi heç kəs inkar edə bilməz.

Mübarizəmiz mahiyyətcə nəylə nəticələndi? Xalqımız doğrudan-doğruya azadlıq idealını mənimsədi. Sadəcə misallara baxın. Rus ordusunu öz ərazisindən yalnız Azərbaycan çıxardı. Nəyə görə? Çünki Azərbaycan xalqı artıq azadlığa yiyələnmişdi, yoxsa heç cür mümkün deyildi. Niyə obirilər bunu bacarmadı? Çünki onlar bu yolu getmədi, Azərbaycan xalqısa getdi. Buna görə də deyək ki, Almaniyadan, Baltikyanı ölkədən rus qoşunları müqavilələrlə danışaraq, Avropanın böyük təzyiqi altında çıxarılırdısa bizsə bunu öz xalqımızın gücüylə etdik və imperiya bir daha qayıdıb üstümüzə gəlməyə cəsarət götərmədi - Azərbaycan xalqından qorxdu, çünki onu gücünü 20 Yanvarda görmüşdü. Məsələnin kökü, bax, bundadır!

Mən çox şükür edirəm ki, Azərbaycan türkləri azadlıq idealını bu gün bir sıra xalqlardan yüksək səviyyədə mənimsəyib, əsarətə heç cür təslim olmaq istəmirlər. Baxmayaraq ki bu gün Azərbaycanda avtoritar rejim var, ancaq xalq onunla razılaşmır. Ölkəni tərk edirlər ki, bu cür rejimdə yaşamaqdan qəriblik yaxşıdır, həbsxanalara gedirlər ki, belə rejimdə yaşamaqdansa həbsxana yaxşıdır. Xalqın ruhu sındırılmayıb - bu, azadlığın gətirdiyi ruhdur.

İşin gedişinin nəticəsində nə baş verdi? Üstümüzə gəldilər ki, biz sizə o demokratiyadan deməmişdik; sizə, dediyimiz demokratiyanı verəcəyik. Və 20 Yanvar qırğınından sonra Ayaz Mütəllibovu - kommunist partiyasının adamını iş başına qoydular. Ona göstəriş verdilər ki, sən bir az yumşaq ol, ancaq sıx, yığışdır. Ölkədə hərbi vəziyyəti saxladılar. Seçkilər keçirdilər və s. Bunların hamısı yenə Moskvanın əliylə verilən "demokratiya"ydı - o, bizimki deyildi və biz də ona qarşı çıxırdıq. Seçkilərdə Azərbaycan Xalq Cəbhəsindən və onun tərəfdaşlarından cəmi 32 deputat seçildi, ancaq Cəbhə məcbur etdi ki, parlament buraxılsın, hər tərəfdən 25 deputat olmaqla Milli Məclis yaradılsın. Moskvanın buradakı əlaltısı Polyaniçkonun və Ayaz Mütəllibovun siyahısıyla seçilmiş parlamenti biz parlamentlikdən çıxardıq, 25 onlardan, 25 bizdən etdik və artıq Moskva bunun qarşısında dayana bilmədi. O zaman biz bildik ki, artıq Moskvayla bərabər gücdəyik. Bu, Azərbaycan xalqının, hərəkatın və bizim qələbəmizdi.

1992-nin başlanğıcında...



Bəli. Biz bilirdik ki, Ayaz Mütəllibov geri getməz, çünki Moskva ona belə icazə verməz. Demək, gücümüzü görən Moskva heç olmazsa bərabərliyə razılaşdı ki, bunları sonra cəzalandıraram.

Biz Milli Məclisi yaratdıq. İşimizə davam etdik. Sonra da Ayaz Mütəllibovu ölkəni idarə edə bilmədiyinə görə hakimiyyətdən uzaqlaşdırdıq. Hətta Moskva da onu müdafiə edə bilmədi. Aradan bir müddət keçəndən sonra - 14 mayda Moskva onu bir də qaytarmaq istədi. Bu zaman biz Ayaz Mütəllibovla, Yaqub Məmmədovla deyil, imperiyayla mübarizə aparırdıq; çünki onların hamısı imperiyanın xidmətçiləriydi. Bax, bu qələbə Meydanda Azərbaycan xalqına aşıladığımız azadlıq ruhunun nəticəsiydi - o ruhu Azərbaycana biz gətirdik. Onu sadə fəhlə, kolxozçu, işçi gətirə bilməzdi. Onu Azərbaycanın məhz ziyalıları, siyasi mübarizləri gətirməliydilər, onlar da gətirdilər.

Ayaz Mütəllibovun uzaqlaşdırılmasından sonra biz məcburən prezident seçkisinə qatılmalı olduq, halbuki dəfələrlə tələb etmişdik ki, gəlin buna getməyək, çünki dövlət quruculuğumuz prezidentlik instituna hələ hazır deyildi. Deyirdik ki, prezidenti seçəcəksiniz - o, oyuncaq kimi qalacaq, əlindən çığırmaqdan başqa bir iş gəlməyəcək. O ya hakimiyyətdə qalmaqçün diktatora çevrilməlidir, ya da demokrat olaraq hakimiyyətini itirməlidir.

Bəy, 25 mart 1992-də Ali Sovetdə deyirdiniz ki, üç aydan sonra seçəcəyiniz prezidenti bir ildən sonra devirəcəksiniz. Sizi düz bir ildən sonra devirdilər...



Başqa cür ola da bilməzdi, çünki gərək öncə elə güclü demokratik institutlar yaradılaydı ki, seçilən demokratik prezident də hakimiyyətdə qalmağı bacaraydı. Bu amil mövcud deyilsə hakimiyyəti saxlamaqçün prezident hökmən diktatorlaşmalıdır ki, hakimiyyətdə qalsın. Gözünüzün qabağındakı örnək - bu gün Heydər Əliyev yalnız diktatorluğuna görə hakimiyyəti saxlaya bilir. Bizsə diktaturanın əleyhinəyik - söz vermişdik ki, xalq hakimiyyəti, yəni demokratik hakimiyyət quracağıq. O sözümüzün üstündə indi də dururuq və axıra kimi də bu yolda mübarizə aparacağıq.

1992-nin mayında Moskvanın Mütəllibovu ikinci dəfə hakimiyyətə qaytarmaq cəhdi iflasa uğrayandan sonra demokratik qüvvələr hakimiyyətə gəldi. Öncə İsa Qəmbər parlamentin sədri, iyun ayındasa Siz prezident seçildiniz. O vaxt hakimiyyətdə aparıcı kadrlar daha çox AXC və Müsavatdandı. Prezident olaraq şəxsən özünüzün və bütövlükdə komandanızın qarşısına dövlət quruculuğunda çıxan ən mühüm çətinliklər hansılardı?



Hakimiyyətdə komandamız əsasən AXC və Müsavatdan ibarət deyildi. Dövlət aparatında əskiyi 7 min adam işləməlidir. Onlardan cəmi 2-3 mini cəbhəçilər və müsavatçılardı, qalanı keçmiş bürokratlar, sənaye işçiləri və başqalarıydı. Mütəxəssis olduqlarına görə onları dəyişdirmədik ki, qalıb işləsinlər. Əslində biz hakimiyyəti bütövlüklə ələ almadıq. Biz hakimiyyətə xalqa görə gəldiyimizçün hakimiyyəti xalqın təmsilçiləri olan həmin adamlarla şərikli idarə etməyə razılaşdıq. Çox adam bu addımımızı doğru saymır, ancaq, məncə, bu, çox düzgün yoldu. Həmin kadrların xəyanətisə başqa söhbətin mövzusudur.

Sizi kommunistlərlə ittifaqa girmək üstündə tənqid edirdilər...



Bu, ittifaq deyildi. O şəxslər kommunist olsa da, tutduğu vəzifəyə kommunistliyinə görə yox, məhz o sahənin mütəxəssisi olduğuna görə qoyulmuşdular. Sadəcə, onları nəzarətdə saxlayıb yaxşı işlətmək lazımdı ki, bu, tamamilə başqa problemdir.

Hakimiyyətimizin nəticəsi nə oldu?



Bəli, xalqa azadlıq idealını aşıladıq, indisə dövlət quruculuğuna başlamaq lazımdı.

Biz müharibənin içərisindəydik. Gərək öncə onu davam etdirib uğur qazanaydıq, düşməni torpaqlarımızdan geri ataydıq. Biz bütün gücümüzü dövlət quruculuğunun əsasını təşkil edən qanun və qərarların parlamentdə qəbul edilməsinə yönəltdik, çünki onlarsız yeni dövlət qurmaq mümkün deyildi. Ancaq bütün zəruri qanunları da birdən-birə qəbul etmək imkan xaricindəydi. Əvvəlcə ayrı-ayrı sahələrə aid qanunlar yazılmalı, sonra parlamentdə qəbul edilməli, xalqa çatdırılmalı, onların icrasına nəzarət edilməlidir. Bu qanunlar yetərincə yaradıldıqdan sonrasa onlar ümumiləşdirilərək Anayasa hazırlanmalıdır. Birdən-birə Anayasa yazmaq olmaz - sən öncə kolxozu ləğv etməlisən, bundan ötrü xüsusi mülkiyyət haqqında qanunları ortaya qoymalısan.

Əslində biz bir quruluşdan digərinə, yəni sosializmdən yenidən kapitalizmə qayıdırdıq...



Yox, biz kapitalizm deyil, başqa forma düşünürdük. Biz düşünürdük ki, gələcəkdə imkanımız olsa Məmmədəmin Rəsulzadənin irəli sürdüyü təsanüd cəmiyyəti quraq. Yəni ictimai sərvət elə bölünməlidir ki, xalqın yoxsul təbəqələrini kasıblıqdan tamam çıxarsın. Kapitalizmdəsə belə deyil - orada sənaye inkişaf edir, tərəqqini də öz ardınca aparır. Bizsə ümumxalq mülkiyyətini də saxlamaqla tərəqqiyə nail olmaq istəyirdik.

Bu düşüncədə sosial-demokratiya ünsürləri yoxdurmu?



Sosial-demokratiya ünsürlərinin olması danılmazdır. Bunu XIX əsrdə fransızlar meydana çıxarıblar və adını "solidarizm" qoyublar.

Milli təsanüd solidarizm deməkdir, yəni iqtisadi baza üzərində cəmiyyət həmrəylik əsasında qurulacaq ki, ictimai sərvətin paylanmasından narazı qalmasın, hər kəsə o sərvətdən ədalətli pay çatsın.

Bəli, Rusiya gördü ki, Azərbaycanda azadlıq mübarizəsini boğa bilmir, ona gücü çatmır, onun yerləşdirdiyi fiqurlar hakimiyyətdən bir-bir aşır, işlərimizə heç cür müdaxilə edə bilmir, onun yeganə yolu qaldı - yeni hakimiyyəti müharibəyə daha yaxından cəlb etmək. Buna görə də erməniləri yenidən qızışdırmağa, rus batalyonlarını işə salmağa başladılar. Nəticədə müharibəyə girişdik və iki rayonu - Goranboyu (keçmiş Şaumyan rayonunu) və Ağdərə rayonunu ermənilərdən aldıq. Ordunu Laçına çıxardıq (Laçın da o vaxt əldən gedirdi) - onun böyük hissəsini ələ keçirdik, Laçın dəhlizinə çıxdıq. Belə bir vəziyyətdə Rusiya gördü ki, qabağımızda dayanmaq çətindir. Təzədən rus batalyonlarını ortaya atdı, daha doğrusu, Qarabağda rus batalyonlarının qabağında dayana bilmədik, çünki hərbi cəhətdən o səviyyədə hazırlıqlı deyildik. Onlar peşəkarlar, xüsusi təyinatlı hərbi qüvvələrdir.

Sonra Kəlbəcəri əlimizdən aldılar ki, bizə böyük zərbə vursunlar. Doğrudan da, Kəlbəcəri qoruyub saxlaya bilmədik. Bu, bizi yıxmaq üçündü, xalq da bunu müəyyən qədər başa düşdü. Kəlbəcər qaçqınlarının özlərini də, mal-qaralarını da Gəncənin ətrafındakı bölgələrə yerləşdirdik. Nisbətən az itkiylə o məsələdən qurtardıq. Rusiyanın Xarici İşlər Nazirliyində Qarabağ üzrə vəkil olan Kazimirov bizim dövlət adamlarımıza demişdi ki, siz bu bəladan qurtardınız, sabah içərinizdə bir hərəkat, qiyam başlasa onda nə cavab verəcəksiniz? Artıq o, bizə işarə etdi - ya gəlin girin Rusiyanın qoltuğuna, ya da qiyam başlayacaq.

"MDB-yə girin" demək istəyirdi?



MDB'yə girmək yox, Rusiya nə desə onunla razılaşmaq lazımmış. Rusiyanın ordusunu, Rusiyanın bazalarını, Rusiyanın bütün nüfuzunu saxlamalıydıq burada, bütün siyasətəmizi ancaq Moskva deyənlə uyğunlaşdırmalıydıq. Biz, təbii ki, tamamilə bunun əleyhinəydik, müstəqil siyasət yürüdürdük. Gördü ki, xoşluqla olmur, o cür elədi - Gəncə qiyamını başladı...

"Amerika tipli dövlət qurmaq istəyirdik"



Gənclik illərindən bəri arzunuz vardı ki, hakimiyyətə gəlsəm dövləti bu-bu planlarla quraram. Təbii ki, həmin arzular da, planlar da romantik düşüncələrinizin məhsuluydu. Bəs 1992-nin iyununda gerçək hakimiyyət taxtına əyləşərkən qarşınıza on beş il öncəki həmin romantikin ağlına gəlməyən hansı çətinliklər çıxdı?

Bilirsiniz, bir var ki, gəlib boş yerdə dövlət qurasan - o, çox asandır, bir də var ki, dövlət xarabalarını dağıdıb yerində yeni dövlət yaradasan - o, çox çətindir, çünki köhnəni dağıtmalısan; elə yerlər var ki, betonlaşmış, sementləşmişdir, onu asanlıqla dağıtmaq olmur. Biz nədən başladıq?

Birinci, çalışdıq ki, yuxarı - parlament demokratik olsun. Bunu İsa bəyə tapşırdıq. Xalq gözəl görürdü ki, bütün müzakirələrin hamısı televiziyada göstərilir. Bizim parlamentə qədər gedişatın hamısının xalqa çatdırıldığı parlament olmayıb. (İndi də yarısını kəsir, yarısını verirlər). Hətta bir dəfə Rəhim Qazıyevin təhqiramiz sözünü çıxardıq ki, televiziyada getməsin, sabahı bizə dedilər ki, o sözü niyə pozmusunuz, o söz getməlidir. Halbuki onun verilməsi bizə də eyibdi, xalqa da.

Bəli, parlamentimiz tam demokratikdi. Orada xalqa əməlli-başlı demokratiya dərsi keçilirdi.

İkincisi, icraedici orqanlarda qayda yaratmağa girişdik. Hər şeydən öncə Prezident Aparatını demokratikləşdirməyə başladıq. Bura gələn adamın heç birini geri qaytarmırdıq - kim olur-olsun, nə deyir-desin. Məktub göndərənlər cavab alırdılar. Şikayətçiləri yüksək vəzifəli səlahiyyətli şəxslər dinləyirdi, yalnız prezidentin yanına getməyə israr edənləri özüm qəbul edirdim.

Biz orada işləyənlərə öyrətdik ki, xalqla həssas davranacaqsınız, qapılarımız heç zaman xalqın üzünə bağlanmayacaq. Beləliklə, aparat başladı xalqla yaxın ünsiyyətdə işləməyə.

Mən prezidentdim. Xalqın narahatlığını duyanda kabinetimdə rahat otura bilmirdim. Çox vaxt eşidirdim ki, qışqırırlar: "Elçibəy", "Elçibəy". Məni görmək istəyirlər. Razılaşıram ki, yaxşı, 100 nəfərsiniz, 5 nəfər gəlsin, görüşək. Deyirlər ki, yox, yüzümüz də gələcəyik, çıx, bizim qarşımızda danış (öz aramızdır, bizə əməlli-başlı ərk edirdilər). Mən də onlarla görüşürdüm. Çox vaxt belə olurdu.

Daha sonra başladıq idarəetmə orqanlarını qaydaya salmağa. Bir çox zəruri komitələr, şirkətlər yaratdıq, bəzi gərəksiz qurumları da ixtisar etdik. Məsələn, Kənd Təsərrüfatı və Ərzaq Nazirliyi sistemində 60'dan çox institut vardı. Çoxunu rüşvətçün düzəldiblər ki, yeyib-dağıtsınlar. Bunları seçmək, tələbata uyğun hala salmaq özü bir ciddi problemdi!

Dövlət aparatında diktatura sistemini dağıtmaqçün müəssisələrə, onların rəhbərlərinə sərbəstlik vermək lazımdı. Biz məhz bu yolu tutduq. Hər müəssisənin öz əsasnaməsini hazırladıb, yaxud yenidən işlədib ona uyğun işləməyi tələb edirdik. çalışırdıq ki, müəssisələr böyük piramidanın içində qalıb çabalamasın.

Biz hakimiyyətin 3 yerə bölünməsini gerçəkləşdirməyə çalışırdıq. Bunun artıq ciddi özülü qoyulmuşdu. Prezident Aparatı müstəqilləşirdi, bunu hamı görürdü. Milli Məclis də müstəqildi. Prezident Aparatından, məsələn, hər hansı bir sənəd gəlir, parlament qəbul eləmir, qaytarır üstümüzə. Biz təzədən işləyirik, bir də qaytarırıq ora. Parlamentdə prezident tənqid edilirdi, buna heç kim bir söz demirdi. Bir çox hallarda prezident oraya birbaşa mübahisəyə gedirdi... Üçüncüsü, məhkəmə hakimiyyəti - o da müstəqil olacaqdı. Tahir Kərimlini Ali Məhkəmənin sədri qoymuşduq. Desin görək ya Prezident Aparatından, ya da Milli Məclisdən olan təzyiqlə nə vaxt bir hökm çıxarıb. Əksinə, məhkəmələr, bizim orqanların işdən kənarlaşdırdığı adamları işə bərpa etməklə məşğuldu.

O zaman belə söhbət gəzirdi ki, Tahir Kərimli onun xidməti maşınına 002, parlament sədri İsa Qəmbərin maşınınasa 003 nömrəsinin verilməsini tələb edirmiş - onun fikrincə, məhkəmə hakimiyyəti qanunverici hakimiyyətdən irəlidir.



Bəli, o da öz hüququ uğrunda mübarizə aparırdı. Biz də ürəkdən istəyirdik ki, məhkəmə sistemi sərbəstləşsin. İndi deyirlər ki, onda hərə bir tərəfə çəkirdi, anarxiyaydı. Yox, o, anarxiya deyil, sadəcə olaraq, demokratiyaya gedən, anarxiyanın qarşısını kəsəcək yolun başlanğıcıydı. Təəssüf, min təəssüf ki, vətəndaşımız bunu başa düşmədi! Çünki xalqımız gözünü açıb dövlətin idarəçiliyinin bir əlin altında olduğunu, bütün dəyirmanın da onun əlində fırlandığını görüb. Bizsə bu yolu seçə bilməzdik. Biz dünyanı tərəqqiyə aparan hakimiyyətlərin həqiqətən bölündüyü demokratik prinsiplər yolunu bəyəndik. Buradasa hökmən nöqsanlar, əyrilər, çatışmazlıqlar, yıxıntılar olacaqdı. Ancaq yavaş-yavaş, bir neçə ilə hər şey qaydaya düşəcək, hamı yeni mühitə öyrəşəcəkdi.

Sovet dövründən qalmış iyrənc, betonlaşmış aparatı dağıtmaq lazımdı. Dağıtmaq sadəcə sökmək deyil - gərək çoxlu qanunlar yaradılsın ki, o, ləğv edilsin. Yeni aparatın qurulmasıyçün də müxtəlif qanunlar verilməlidir. Deməli, iki iş eyni vaxtda görülməlidir. Özü də bu ağırlığın hamısı parlamentin üstünə düşür. Parlamentimiz bu məsələ üzərində gecə-gündüz işləyirdi, amma tam gücüylə işləyə bilmirdi - mane olanlar çoxdu; onlar keçmiş parlament üzvləriydi. Keçmişdə bir çox millət vəkillərini parlament fəaliyyətindən uzaqlaşdırdığımıza görə onlar müqavimət göstərirdilər ki, parlamenti yenidən bərpa etsinlər, o, "Milli Məclis" adıyla yox, keçmiş Ali Sovet kimi fəaliyyət göstərsin. Bir tərəfdən, bu müqavimət normal işləməyə imkan vermirdi və biz bu sahədə çətinlik çəkirdik. Başqa tərəfdən, yenini qurarkən ortaya suallar çıxırdı: biz bunu tələsik edəkmi, yoxsa zamana buraxaraq tədricən edəkmi? Deyək ki, 5 ilə görəcəyiksə ilk növbədə nələri etməliyik?

Biz o zaman qərarlaşdırdıq ki, 3 ilə bütün məsələləri qurtaracağıq. Yəni dövlət quruculuğunu başa çatdıracağıq - keçmiş dövlət qurumları, keçmiş iqtisadi məkanlar, iqtisadi sistemlər bütövlüklə yoxa çıxacaq, dağılacaq, yeni sistemlər yaradılacaq. Biz həm mədəniyyəti, həm də sosial münasibətləri yeni sistemə keçirməyi düşünürdük; əsas məsələ ictimai münasibətlər sistemidir.

3 ilin içində bunları yerinə yetirəcəkdik və imkanlarımız da vardı. Bunu başqaları da görürdülər. Moskvadan bizə xəbər verdilər ki, Azərbaycandakı səfir şifroqram göndərib ki, Azərbaycan bu xətlə, bu siyasətlə gedərsə 3 ilə Rusiyanın nüfuzundan tamam uzaqlaşacaq, tam müstəqil bir dövlətə çevriləcək, başqa keçmiş sovet respublikalarına da nümunə olacaq və sonra biz onların heç birini saxlaya bilməyəcəyik; təcili tədbir görün.

Bu məsələni Rusiyanın Təhlükəsizlik Şurasında günlərcə müzakirə ediblər: neyləyək bu Azərbaycanla? Buna görə də bizi əsasən müharibəyə cəlb edirdilər ki, bəlkə müharibədə çökək, oturaq, iqtisadiyyatımız yeniləşmələrə imkan verməsin. Amma biz iqtisadi gücümüzü qorumağı bacarırdıq. Heç nəyə baxmadan var-dövlət toplayırdıq ki, dövlətimiz iqtisadi baxımdan güclü olsun. Biz büdcəyə nəzarət edirdik. Rüşvətxorluğa, oğurluğa qarşı ciddi mübarizə aparırdıq; dövlətin bütün sərvəti nəzarətdəydi.

Biz hakimiyyətə gələndə soruşdum ki, Milli Bankda nə qədər pul var? Dedilər bir qədər dollar, 10 milyon rubl. Mən çığırdım ki, Allah evinizi yıxsın, hərənizin cibində 10 milyon var. Belə dövlətmi olar?!

Sonra başladıq iqtisadi problemləri həll etməyə. Milli Banka da çoxlu pul gətirdik, büdcəni də artırdıq. Tək bircə ilin içində 150 milyon dollar pul topladıq.

Prezidentliyə yenicə başlayanda soruşdum ki, Azərbaycanda nə qədər kürü istehsal edirsiniz? Cavab verdilər ki, 2 ton. Mən dedim ki, 2 tonu bir balıqçı oğurlayır; bəs siz nəylə məşğulsunuz? Bizim hakimiyyətimizin bircə ilində kürü istehsalı 30 tona qaldırıldı, halbuki xalqın həmin var-dövləti, malı dağıdılırdı. Biz dağıtmağa qoymadıq. Hamısının gəliri gəldi banka, mərkəzə.

Mən Prezident fondunu yaratdım. Bu fondda neçə milyon manat və 10 milyon dollar vardı. Bunların da hamısını prezident xərcləməliydi. Nəyə? Elan eləmişdik: Azərbaycanda mədəniyyətin, elmin, təhsilin, səhiyyənin və b. inkişafına. Birdən gəlib şikayət edirlər ki, filan yerdə xəstəxana dağılır, oraya pul burax­maq­da prob­lem var, ya da büdcədə nəzərdə tutulmayıb. O zaman Prezident fondundan yardım edirdik. Yaxud Azərbaycanda orkestrlər dağılırdı. Fonddakı vəsaitin müəyyən hissəsini orkestrləri qorumaq məqsədiylə buraxdıq, nəticədə Azərbaycandan cəmi 4 nəfərdən başqa heç bir musiqiçi getmədi. Onlar da qeyri millətlərdəndi və getmələri maddi amillə bağlı deyildi. Biz Azərbaycan orkestrlərində olmayan yeni alətlər üçün də pul buraxdıq. Polad Bülbüloğluna demişdim ki, mədəniyyətə nə qədər lazımdırsa pul qoyacağıq.

Müharibə aparırdıq, bu tərəfdən hədsiz xərclər gedirdi. Siz təsəvvür edin ki, müharibənin bir günündə neçə-neçə milyon havaya gedir. Elə-belə deyil: barıtı, gülləsi, maşını, topu, tankı var bunun. Deyək ki, 3 dənə tankın vurulmasıyla bir günün içində neçə milyon göyə sovrulur.

Dövlətin büdcəsindən gedir...



Əlbəttə, hamısı büdcədən çıxır. Alıb yerinə qoymasan düşmən ölkəni dağıdar. Həmin vaxt biz müharibə apara-apara həm də müxtəlif yerlərdən silah gətirirdik, pulla alırdıq - özü də ucuz qiymətə yox. Bəzən elə olurdu ki, məsələn, bir yarım bahasına alırdıq - yoxdur, məcbursan, alacaqsan.

Ordunu təzədən düzəltdik. Təsəvvür edin hansı şəraitdə və hansı çətinliklərlə. 54 min hərbi qüvvəmiz vardı. Biz 100 min adamlıq ət və başqa qida məhsulları buraxırdıq. Nəzərdə tuturduq ki, yaxın gələcəkdə ordumuz 100 minə qaldırılacaq, qoy indidən buraxaq ki, əsgərlərimiz yaxşı yaşasın, ordumuz özünü yaxşı hiss etsin.

Əsgərlər konservi bəyənmirdilər.



Bəli, konservi nişan götürüb güllə atırdılar. Biz əsgərlərə sadə siqaret göndərmirdik - əksəriyyəti xarici siqaretdi. Xalq da, cəmiyyətlər də bir tərəfdən gətirib batalyonlara verirdi. Yeganə məqsəd ordunu saxlamaqdı.

Hamı bilir - biz müharibə aparsaq da 1993-cü ili dövlət quruculuğu ili elan etmişdik. Düşünürdük ki, nədən başlayacağıq? İlkin şərt quruculuq proqramı hazırlamaqdı. Birinci tələb parlamentin buraxılması, demokratik parlamentin seçilməsiydi.

O nə vaxta nəzərdə tutulmuşdu?



Yeni parlament seçkisi 1993-cü ilin oktyabr ayında olmalıydı. Ciddi hazırlıq gedirdi. Bununçün hətta parlamentə özünü buraxmağı təklif etmişdik - belə olsaydı seçkiyə yazda da başlaya bilərdik. Ancaq parlament razılaşmadı. Milli Məclis dedi ki, millət vəkilləri bərk dayanıb. Biz də zorla etmək istəmirdik, çünki zorla olanda artıq qanunsuz olur. Bu adamlar sonra özləri dedilər ki, onda belə olsun - siz bizə vəzifələr verin, iş yerləri verin, yaşayış evləri verin, biz də yavaş-yavaş özümüz səs verək.

Bunu fəaliyyətdə olan Milli Məclis üzvləri deyirdilər, yoxsa kənarda qalanlar?



Milli Məclisdə bizim əksimizə olan qrup - keçmiş kommunistlər. Bərk dirəşmişdilər ki, biz istefa verəndə nə qazanacağımızı bilməliyik. Biz onlara vəzifə, iş, ev verməyə razılaşdıq. Onlar da bu zaman razı oldular.

Bəs niyə parlamenti buraxmadınız?



Deputatların hamısı razı deyildi axı. Belə razılaşdıq ki, bunlar işləsinlər, avqustda tətilə çıxanda buraxılsın. Sonra seçkiyə hazırlıq getsin, oktyabrda da seçki olsun.

Yeni parlament seçilsəydi bütün problemlərimizin böyük qismi həll olunacaqdı. Dövlət quruculuğu oradan başlanır - qanunvericilikdən. Qanunvericilik gərək hərtərəfli işlənilsin. Bir də ki, parlamentə baxanda hər sosial qrup öz adamını orada görməlidir. Hər qrupun, hər partiyanın gücü çatacaq bir neçə adamı seçməyə. Hərə öz adamını görəndə bu parlamentin məhz onun parlamenti olduğuna inanacaq.

Hökuməti parlamentə seçilmiş partiyaların formalaşdıracağını nəzərdə tuturdunuz?



O cür yox. Parlamentin hökumətə dəxli yoxdur. Amerikada olduğu kimi. Orada parlamentə adi adamları seçirlər. Hər partiyadan var. Amma hökuməti formalaşdırmaq onun işi deyil. İcra aparatını, hökuməti bütövlüklə prezident özü formalaşdırır. Prezident həm dövlətin, həm də hökumətin başçısıdır. Biz də bu prinsiplə gedəcəydik.

Sonra da məhkəmə sistemi tam demokratik yolla seçiləcəkdi. Biz rüşvətlə məhkəmə hakimi təyin etməyi aradan götürəcəkdik. Nəticədə nə alınırdı - prezident demokratik yolla seçilib, qanunverici orqan demokratik yolla seçilib, nəzarətçi orqan demokratik yolla seçilib. Belə bir dövlət istər-istəməz güclü olmalıdır. Bizim son məqsədimiz də elə buydu.

Konstitusiya Məhkəməsi ideyası vardı?



Bəli, o da vardı. Hətta bir dəfə dedilər ki, Konstitusiya Məhkəməsinə Tofiq Qasımovu qoyaq. Mən dedim ki, adama gülərlər - Tofiq Qasımov hüququ gözəl bilsə də hüquqşünas deyil. Oraya peşəkar hüquqşünas gərəkdir. Bax, belə söhbətlər də getmişdi.

Demək, dövlətin yuxarı qədəmələri demokratikləşir. Bundan sonra keçmək lazımdır aşağıya - bələdiyyə seçkisinə.

Onu nə vaxta nəzərdə tuturdunuz?



İstəyirdik ki, parlament seçkisi qurtaran kimi, ondan bir-iki ay sonra bələdiyyə seçkisi keçirilsin.

"Dövlət quruculuğu" dedikdə bunları nəzərdə tuturduq. Dövlətin bütün işlək mexanizmləri demokratik əsaslara söykənməlidir. Bundan sonra dövlət öz-özünə işləyəcək.

Yeri gəlmişkən, mühüm bir qanun da hazırlayırdıq - məmurlar haqqında qanun. Türkiyədə və başqa ölkələrdə sədr də məmur sayılır. Siyasi hakimiyyət dəyişir, sədr dəyişilmir. Siyasi hakimiyyət dəyişir, direktor dəyişilmir, çünki onu zavod seçib. Yaxud, deyək ki, məktəb müdiri dəyişdirilə bilməz, onun siyasi hakimiyyətə dəxli yoxdur. Bu məmurlar hər 4 ildən bir müsabiqə yoluyla seçilir. Məsələn, bir məktəbin direktorluğuna 10 nəfər ərizə verir, müsabiqədən keçən direktor olur. Daha onun siyasi hakimiyyətə dəxli yoxdur. O müəllimin, məktəb direktorunun siyasi xadimlərin mənafeyinə qulluq göstərməyə marağı olmur. Burada nə cür maraq ola bilər - sədr də, məmur da fikirləşir ki, siyasi hakimiyyət dəyişir - dəyişsin, mənə dəxli yoxdur. Mən müsabiqəylə gəlmişəm. O, özüyçün çalışır ki, yaxşı müəllim olum, yaxşı direktor olum, yaxşı alim, yaxşı akademik olum, yaxşı idarə edim ki, müsabiqədə 4 ildən sonra uduzmayım, yenə mən keçim.


  1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə