Birinci fəsil




Yüklə 1.62 Mb.
səhifə1/40
tarix09.03.2016
ölçüsü1.62 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   40
Vəhhabi Məzhəbi
Ustad Cəfər Sübhani

Birinci fəsil

ÖN SÖZ


İslamda müxtəlif fikir cərəyanları və məzhəblər çox erkən dövrlərdə təşəkkül tapmağa başlamışdır. Bu hal təbii sayılmalıdır. Allahın dini müxtəlif qövmiyyətlərə, ayrı-ayrı mədəniyyətlərə mənsub olan, fərqli coğrafi mühitlərdə yaşayan, nəhayət, heç də həmişə üst-üstə düşməyən sosial-iqtisadi maraqlara malik olan insanlar arasında yayıldıqca bu dinin əsas prinsipləri hamı tərəfindən eyni cür qəbul edildiyi, qavranıldığı halda onun bəzi ikinci dərəcəli ehkamlarına münasibətdə fikir ayrılığı yaranmalı idi. İslam Peyğəmbərinin (s) “Mənim ümmətim yetmiş üç firqəyə bölünəcəkdir”–deyə İslamda fikir ixtilaflarının meydana çıxacağı barədə qabaqcadan söylədiyi sözlər bir tərəfdən müsəlmanlara xəbərdarlıq məqsədi güdsə də, digər tərəfdən bu ümmətin qarşılaşacağı reallıqdan xəbər verirdi. Bütün dünya dinlərində belə fikir və əqidə ixtilafları olmuşdur və yəqin ki, həmişə olacqdır. Bəlkə də İslam məzhəbçilik ixtilaflarını möminlər arasında bir o qədərdə ciddi qarşıdurma yaratmaması baxımından başqa dinlərdən fərqlənir yəni İslamda əqidə ixtilafları, xüsusilə Allahın birliyi, peyğəmbərlik, axirət həyatı kimi başlıca prinsiplər sahəsində rəy müxtəlifliyi, başqa dinlərdə olduğu qədər sərt xarakter daşımamışdır. Məhz elə buna görə də mövcud ixtilaflar öyrənilməli, təhlil edilməli, ixtilafa səbəb olan məsələrin həllində güzəştli yollar araşdırmalıdır.

Artıq İslamın ikinci əsrindən etibarən müsəlman alimləri bu dinin daxilində yaranan fikir cərəyanlarını və məzhəbləri öyrənməyə başlamışlar və yəqin ki, bu sahədə atılan ilk addımlardan biri mötəzili məzhəbinin banilərindən olan Vasil bin Ətanın (vəfatı–13/748) “Təbəqat əhl əl-ilm və-l-həqq” kitabında o dövrdə müsəlmanlar arasındakı fikir cərəyanlarını və müsəlmanların bölündükləri təbəqələri–kateqoriyaları müəyyən etmək cəhdi sayılmalıdır. Sonralar məşhur ərəb mütəfəkkirləri əl-Cahiz (vəfatı–255/869) və əl-Kəbi (vəfatı–319/931) də İslam məzhəblərin mötəziliyyə mövqelərindən şərh etməyə çalışmışlar.

Məşhur şiə ilahiyyatçısı, tarixçi və nəzəriyyəçi Hişam bin Həkəm (vəfatı–199/814) imami şiələrin İslamda məzhəb ixtilaflarına münasibətlərini öyrənmiş, öz əsərlərində İslam məzhəbçiliyinin tarixini izləməyə çalışmış, şiə əqidələrin qarşı yönəlmiş təlimlərlə ciddi polemikaya girmişdir. Onun yolunu Həsən bin Musa ən-Nəubəxti (vəfatı–300/912) və Səd bin Əbdullah Qummi (vəfatı–301/913) davam etdirmişlər.

İslam tarixində xaricilər tanınmış məzhəbə mənsub alimlər də başqa məzhəblərin nümayəndələrini bidətçilikdə günahlandıraraq onların əqidə məsələlərinə dair mövqelərini tənqid və təkzib etmişlər. Yəman bin Ribab (vəfatı–111/ 1X əsrin əvvələri) mötəzililərə hənəfilərə, mürciilərə qarşı təkziblər yazmış, “Kitab əl-məqalat” əsərində isə müxtəlif məzhəblərin, xüsusilə mənsub olduğu xaricilər məzhəbinin təlimlərini izləyə bilmişdir. Hüseyn bir Əli əl-Kərabisi (vəfatı–təqr. 245/859) də “Kitab əl-məqalat” adlı əsərini xaricilər məzhəbi daxilində meydana çıxmış müxtəlif təlimlərin tarixinə həsr etmişdir.

İslam məzhəbləri əhli-sünnə alimləri tərəfindən də tədqiq edilmişdir. Əl-Əşəri (vəfatı–324/935) “Kitab məqalat əl-islamiyyin”, Əbd əl-Qahir əl-Bağdadi (vəfatı–429/1037) “l-Fərq beyn əl-firəq”, Əbd əl-Kərim əş-Şəhrəstani (vəfatı–548/1153) “əl-Miləl və-n-nihəl” kitablarında müxtəlif ehkam məktəblərinin təlimlərini araşdırmışlar.

Bu ənənə bizim zəmanəmizədək öz gücünü saxlamışdır. Bu sahədə öz yaradıcılığı ilə diqqəti cəlb edən nümayəndələrindən biri də ustad Cəfər Sübhanidir. Quranın təfsirinə, peyğəmbərliyin mənəvi cəhətlərinə, İslamın və İslam məzhəblərinin tarixinə dair bir sıra qiymətli əsərləri ilə tanınan Cəfər Sübhaninin “Vəhhabi məzhəbi” adlı əsəri, adından göründüyü kimi XVIII əsrin ortalarında Mərkəzi Ərəbistanda meydana çıxmış vəhhabiliyin bəzi prinsiplərini təhlil və tənqidinə həsr edilmişdir. Kitabı maraqlı və oxunaqlı edən odur ki, müəllif vəhhabilərin baxışlarına qarşı irəli sürdüyü dəlil-sübutları Qurandan, hədislərdən, müxtəlif İslam məzhəblərinə mənsub görkəmli alimlərin əsərlərindən əxz etmiş və məntiqi cəhətdən əsaslandıra bilmişdir.

“Vəhhabi məzhəbi” kitabı iyirmi fəsildən ibarət polemik ilahiyyat əsəridir. Birinci fəsildə müəllif vəhhabilərin banisi şeyx Məhəmməd Əbd əl-Vəhhabın həyat yolunu izləyir, bu təlimin necə və hansı şəraitdə meydana çıxdığını göstərir. İkinci-altıncı fəsillər vəhhabiliyin müqəddəslərin qəbirlərinin ziyarəti ilə bağlı məsələlərə münasibətinin təhlilinə həsr edilmişdir. Yeddinci-on beşinci fəsillərdə söhbət müqəddəslərə təvəssül və onlardan şəfaət dilənməsi məsələlərindən gedir. On altı-on yeddinci fəsillərdə müqəddəslərə and içməklə bağlı İslam hökmləri araşdırılır. On səkkizinci fəsildə müqəddəslərə və müqəddəs yerlərə nəzir deyilməsi, on doqquzuncu fəsildə isə övliyalara dua edilməsi barədə vəhhabi baxışları tənqidi mövqedən nəzərdən keçirilir. Sonuncu, iyirminci fəsildə müəllif İslamın həcc ibadətinin siyasi-ictimai məqamları ilə bağlı məsələləri açıqlamaqla kitabda təhlil etdiyi ehkamlara münasibətini həmin məqamlar mövqeyindən əsaslandırmağa çalışır.

Kitab maraqla oxunur. Müəllif öz fikirlərini oxucuya ehkam şəklində çatdırmır, dəlil-sübut gətirir, ağla və məntiqə əsaslanır. Kitabın dili də sadə və anlaşıqlıdır. Bütün bunlara baxmayaraq, əsər İslam fikrində mübahisəli sayılan, xüsusilə vəhhabilər tərəfindən sərt qaydalara tabe edilmiş ehkam məsələlərinin araşdırılmasına həsr olunduğu üçün oxucudan müəyyən hazırlıq tələb edir. Bu cəhəti nəzərə alaraq oxuculara vəhhabilik və onun təlimi barədə bir qədər yığcam şəkildə məlumat verilməsini faydalı hesab edirik.


Vəhhabilik XVIII əsrin ortalarında Ərəbistan yarımadasının mərkəzi ərazilərindən olan Nəcddə meydana çıxmış və tezliklə bölgədə güclü dini-siyasi hərəkata çevrilmişdir. Bu məzhəbin banisi teym qəbiləsindən çıxmış Məhəmməd bin Əbd əl-Vəhhab bin Süleymandır. O, 1703-cü ildə idiki ər-Riyad şəhərindən 70 km. aralıda yerləşən əl-Üyeynə qəsəbəsində, qazı ailəsində doğulmuşdur. Kiçik yaşlarından Quranı əzbərləmiş, təfsir, hədis və fiqh elmlərini öyrənmiş, hənbəli fiqhi üzrə təhsilini atasının yanında almışdır. O çox gəzmişdir. Məkkədə həcc ziyarətində olmuş, Mədinədə dörd il oxumuşdur. Bağdadda, Bəsrə, Dəməşq və Qahirə kimi şəhərlərdə müxtəlif məzhəblərdən olan ilahiyyat alimləri ilə münazirələrə–disputlara girmiş, fikirləri ifrat dərəcədə kəskin və mühafizəkar olduğu üçün mübahisələrə səbəb olmuşdur. Geri döndükdən sonra Hüreymilə şəhərində mənzil salmış, burada “Kitab ət-təuhid” əsərini yazmış, təlimini təbliğ etməyə başlamışdır.

Məhəmməd bin Əbd əl-Vəhhabın təliminin əsasında dörd başlıca əqidə məsələsi durur: antropomorfizm (ət-təşbih), yalnız bir olan Allaha ibadət (ət-təuhid), Peyğəmbəri böyük tutmamaq, ona təzim etməmək, övliyalarla bağlı heç bir abidə, əsər-əlamət saxlamamaq (ədəm təuqir ən-Nəbi vəl-əuliya), müsəlmanlara bidətə–İslamdan olmayan yeniliyə yol verdikləri üçün küfrdə günahlandırmaq (təkfir əl-müslimin). Bu ehkamlara biz hənbəli ilahiyyatçıları İbn Teymiyyə (vəfatı–1328) və onun şagirdi İbn Qeyyim əl-Cəuziyyənin (vəfatı–1350) əsərlərində də rast gəlirik. Məhz elə buna görə də tədqiqatçılar İbn Əbd Vəhhabın İbn Teymiyyənin və İbn əl-Qeyyimin baxışlarından təsirləndiyini bildirirlər. Lakin qeyd edilməlidir ki, həmin ehkamlar Məhəmməd ibn Əbd əl-Vəhhabın təlimində daha qatı, son dərəcə ifrat şəkildə qoyulur və izah edilir.Əgər nəzərə alsaq ki, İbn Teymiyyə istər Misirdə, istərsə də Suriyada fəaliyyət göstərdiyi dövrdə Allaha insani sifətlər şamil etdiyi üçün antropomorfizmdə günahlandırılaraq dəfələrlə həbs edilmiş və dünyasını da həbsdə ikən dəyişdirmişdir, dörd yüz ildən sonra onu müəllimliyə götürmüş İbn Əbd əl-Vəhhabın təliminin ifratçılığı haqqında təsəvvür hasil edə bilərik.

Vəhhabiliyə görə, Allahın Quranda göstərilən sifətləri həqiqi sifətlərdir, bunların təvilə, daxili mənalarının axtarılmasına ehtiyac yoxdur. Məhəmməd ibn Əbd əl-Vəhhab müəllimi İbn Teymiyyənin yolu ilə gedərək deyirdi ki, Allahın zatı və sifətlərinə dair Quran ayələri olduqları kimi qəbul edilməli və başa düşülməlidir. Mənbələrin verdiyi məlumata görə, İbn Teymiyyə bir dəfə Dəməşq məscidinin minbərindən bildirmişdir ki, Allah onun düşdüyü kimi nüzul edir və minbərdən bir pillə aşağı düşmüşdür. Məşhur səyyah İbn Bətutə bu mənzərənin şəxsən şahidi olmuş və bu barədə xəbər vermişdir. İbn Əbd əl-Vəhhab da bildirirdi ki, Quran ayələrini zahiri mənalarına görə anlamaq lazımdır, yəni əgər Quranda deyilirsə ki, “Allah ərşi üzərində bərqəqar oldu–istəva ələ-l-ərşi” (əl-Əraf, 54), bu sözün həqiqi mənasında başa düşülməlidr. Onun fikrincə, Quran ayələrini təvil etmək, onlarda gizli məna axtarmaq nəinki doğru deyildir, hətta küfrdür.

Vəhhabi təlimində tovhid xüsusi yer tutur. Bu təlimə görə, Allah zatı, sifətləri və felləri baxımından birdir və Ona bu cür də ibadət edilməlidir. Allahın birliyinə iman qəlblə, dillə və əməllə olmalıdır. Bunlardan biri naqis olarsa, iman nəinki kamil olmaz, hətta bu cür imana malik olan İnsan müsəlman sayıla bilməz. Allahın əmrləri və Peyğəmbərin (s) sünnəsindən xaric nə varsa, hamısı bidətdir, İslama kənardan gətirilmişdir. Müsəlmanın əməlləri onun mömin və ya kafir olduğunu ayırd etmək üçün meyardır. Deməli, tovhid əməlini yerinə yetirməyən kəs müsəlman deyil, kafirdir və beləsinin malı və canı Allahın bir olduğunu qəbul edənlərə və bunu əməlləri ilə təsdiq edənlərə, yəni vəhhabilərə halaldır.

Məhəmməd ibn Əbd əl-Vəhhab qəbirlərin üzərində qübbələr tikilməsini, qəbirlərin ziyarət edilməsini, müqəddəslərə nəzir deyilməsini, onlardan şəfaət istənilməsini bidət hesab edir və bu hallara qarşı kəskin mübarizə aparır, çünki onun fikrincə, belə hallar tovhidə ziddir. O göstərir ki, İslamın mahiyyətini bir olan Allaha ibadət təşkil edir, müsəlmanlar isə müqəddəslərə pərəstiş etməklə, müxtəlif bidətlərə yol verməklə bu prinsipi unutmuş, İslamdan uzaqlaşmışlar. İslamı ona yad təsəvvürlərdən, ondan olmayan müqəddəslərə pərəstiş ayinçiliyindən təmizləmək, onun ilkin saflığını bərpa etmək lazımdır. O hələ Üyeynədə olarkən oranın əmiri Osman bin Həmd bin Müəmməri belə bir qənaətə gətirə bilmişdi ki, xəlifə Ömər bin əl-Xəttabın 634-cü ildə Yəmamə döyüşündə şəhid olmuş qardaşı Zeydin Dəriyyə ilə Üyeynə arasında yerləşən bir qəsəbədəki türbəsini dağıtsın. O zaman həmin qəsəbədə bir çox türbələr və ziyarətgahlar dağıdılmışdı.

Peyğəmbəri (s) və övliyaları böyük tutmağı, onlara təzim etməyi vəhhabilər onların qəbir və türbələrini ziyarət etmək, onlardan şəfaət istəməklə əlaqələndirirdilər. Odur ki, onlar 1803-cü ildə Məkkəni tutduqdan sonra bu müqəddəs şəhərdə Peyğəmbərin (s) və ən məşhur səhabələrin adları ilə bağlı bir çox tarixi abidələri, evləri, məzarları dağıtmışdılar. Peyğəmbərin (s) arvadı Xədicə xanımın şəhərin yuxarı hissəsindəki qəbiristanlıqda yerləşən türbəsi də həmin vaxt sökülmüşdü. Demək olar ki, Məkkədə Kəbədən və məqami-İbrahimdən başqa bütün ziyarətgahlar yerlə yeksan edilmişdi. Mədinə də dağıntıdan yaxa qurtara bilməmişdi. Peyğəmbərin (s) şəhərdəki məşhur Bəqi qəbiristanlığında İslamın ilk şəhidlərinin əziz tutulan və hörməti saxlanan qəbirləri üzərindəki qübbələr, həmçinin imamlardan dördünün tikili məzarları, İslam memarlığının və incəsənətinin bir çox gözəl abidələri dağıdılmışdır.

Vəhhabilər belə hesab edirdilər ki, təvəssül–Allaha yaxınlıq istəyi ilə vəsilə axtarmaq küfrdür, halbuki Quran açıq-aydın buyurur ki: “Ey iman gətirənlər! Allahdan qorxun, Ona (Onun rəhmətinə və lütfünə qovuşmaq üçün) vəsilə axtarın...” (əl-Maidə, 35). Vəhhabilərə görə isə Peyğəmbərdən (s), müqəddəslərdən kömək gözləmək, onlardan şəfaət istəmək, onların vasitəsilə Allahın rəhmətinə yol axtarmaq İslama ziddir.

Vəhhabilərin rəhbər tutduqları sonuncu prinsip bidətə yol vermiş müsəlmanları küfrdə günahlandırmaq prinsipi özünün sosial-siyasi mahiyyətinə görə daha təhlükəlidir və son dövrlərdə İslam fundamentalizmi kimi tanınmış bir çox dini-siyasi hərəkatlara güclü təsir göstərmişdir, odur ki, bu prinsip üzərində bir qədər müfəssəl dayanmaq istərdik.

Vəhhabiliyə görə, ibadət və etiqad sahəsində özünü göstərən hər hansı bir bidət küfrdür, məsələn, təvəssül Allaha şərik qoşmaq kimi bir şeydir. Vəhhabilər Allaha şərik qoşanlarla yanaşı, erkən İslam prinsiplərinə “dönük çıxmış” müsəlmanlara qarşı da cihad elan edirdilər. Onlar belə hesab edirdilər ki, İslamdan uzaqlaşmış, onun tovhid prinsipini unutmuş, pirləri, türbələri, məzarları ziyarət edən, müqəddəslərə pərəstiş edən müsəlmanlar Allaha cahilliyyət dövrü adamlarına nisbətən daha çox şərik qoşurlar. Xüsusilə erkən vəhhabilik üçün din və etiqad məsələlərində ifrat təəssübkeşlik, öz siyasi rəqiblərinə qarşı mübarizədə isə ekstremizm səciyyəvi olmuşdur. Bəlkə də vəhhabiliyin məhz bu xüsusiyyəti onun müəyyən qüvvələr tərəfindən dəstəklənməsi üçün mühüm amil rolunu oynamışdır. Bu baxımdan vəhhabiliyin dini-siyasi hərəkat kimi inkişaf tarixi maraq doğurur.

Məhəmməd ibn Əbd əl-Vəhhabın fəaliyyəti Hüreymilədə narazılıq doğurduğu üçün o, Üyeynə şəhərinə köçür, burada qazılıq edir. Lakin Üyeynədə də güclü dəstək tapmadığından o, 1744-cü ildə Dəriyyəyə köçməli olur, bu yerlərin əmiri Məhəmməd ibn Səud ilə dil tapıb onun himayəsi altına keçir.

Dəriyyə Nəcdin Əriz bölgəsində kiçik bir vadidə yerləşirdi. O vaxt Dəriyyənin əmiri Məhəmməd ibn Səud güclü idi, şan-şöhrət axtarırdı, qonşu əmirlikləri öz hakimiyyəti altında birləşdirmək istəyirdi və başa düşürdü ki, vəhhabilik bir təlim kimi ona öz məqsədinə çatmaqda kömək edə bilər. Vaizlə əmir razılığa gəldilər və ittifaq bağladılar: İbn Əbd əl-Vəhhab bununla öz təlimini təbliğ etmək, özünə ardıcıl toplamaq, əmir Məhəmməd ibn Səud isə şan-şöhrətə və hakimiyyətə yetişmək. Ərəbistanı öz hakimiyyəti altında birləşdirmək imkanı qazandılar. Vaizin ardıcılları özlərini “müvəhhidilər” (tohidə əməl edənlər”, Allahın birliyini tanıyanlar”), məzhəblərini isə “Məhəmmədiyyə” adlandırsalar da, əleyhdarları tərəfindən “vəhhabilər” kimi tanınmışlar.

İbn Əbd əl-Vəhhabın təlimindən sonuncu prinsip–müsəlmanları bidətə yol verdikləri üçün, yəni İslama islamdan olmayan şeylər gətirdikləri üçün küfrdə günahlandırmaq prinsipi vəhhabilərə qonşu ərazilər üzərinə yürüşlər keçirməyə imkan verirdi. Bu yürüşlər çox vaxt İslamı öz ilkin saflığına qaytarmaq, dini yeniləşdirmək şüarları altında keçirilirdi, lakin tamamilə bünyəvi məqsədlərə də xidmət edirdi. Vəhhabilər işğal etdikləri ərazilərdə əhalinin malını və canını özlərinə halal bilir, evləri qarət edir, xurma ağaclarını qənimət kimi özlərinə götürürdülər. 1796-cı ildə Məkkə şərifinin qoşununu darmadağın etdikdən sonra vəhhabilər 30 min baş dəvə, 200 min baş qoyun-keçi ələ keçirmişdilər; şiələri Kəbəni qoyub Məşhəd, Nəcəf və Kərbəlanı ziyarət etməkdə günahlandıran vəhhabilər 1802-ci ildə aşura günü Kərbəladakı müqəddəs ətəbələrə hücum etmiş, imam Hüseyn (ə) ziyarətgahının xəzinəsini qarət edərək iki yüz dəvəyə yükləyib Dəriyyəyə aparmışdılar.

XVIII əsrin 40-cı illərinin ortalarından etibarən İbn Əbd əl-Vəhhab açıq-aşkar siyasi mübarizəyə qoşulur, onun təlimi Ali-Səud sülaləsinin Ərəbistan yarımadasında hökmranlıq etmək uğrunda apardığı mübarizənin bayrağına çevrilir. Təqribən 20-25 il içərisində bir çox əmirliklər Ali-Səuda tabe edildi, vəhhabilik geniş bir ərazidə əhali tərəfindən qəbul edildi. Vəhhabilər 1754-cü ildə Hüreymiləni, 1757-ci ildə Mənfuxə və Büreydəni, 1767-ci ildə Vəşm və Südeyri, 1784-cü ildə Yəmamə və Silmiyyəni, 1787-ci ildə Dəvasir vadisini, 1790-cı ildə köçəri müteyr və şəmmər qəbilələrini, 1796-cı ildə Məkkəni özlərinə tabe etdilər. İşğal edilmiş ərazilərin əhalisinə təlqin edilirdi ki, Allaha yalnız vəhhabilərin göstərdikləri şəkildə iman bəsləmək və ibadət etmək lazımdır. Peyğəmbərin (s) sünnəsinə vəhhabi imamının dedikləri əsasında əməl edilməlidr, müsəlmana türbə və məqbərələri ziyarət etmək, müqəddəslərdən şəfaət diləmək yaraşmaz, odur ki, belə tikililər hər yerdə dağıdılmalıdır, bu məzhəbin əsl İslamla uyğunluğuna inanmayanları izləmək, təqib etmək, hətta öldürmək də caizdir, kafirlərə qarşı cihad etmək və vəhhabilərə yardımçı olmaq hamının borcudur, imam Məhəmməd ibn əl-Vəhhab islama yenilik gətirmiş alimdir.

İbn əbd əl-Vəhhab təkcə ilahiyyat məsələləri ilə məşğul olmaqla kifayətlənmir, ordunun təchiz edilməsi, orduda nizam-intizam yaradılması, mənəvi tərbiyə ilə bağlı işlərə də rəhbərlik edirdi. O, öz vəzlərində vəhhabiləri intizama tabe olmağa çağırır, onların döyüş əzmini, fədakarlıq və təəssübkeşliyini gücləndirirdi. Vəhhabi əsgərləri yüksək dözümlülük nümayiş etdirir, ən çətin şəraitdə günlərlə susuz-yeməksiz döyüş rəşadəti göstərirdilər.

Vəhhabilər işğal etdikləri ərazilərdə məktəblər açır, əhaliyə yazmağı və Quran oxumağı öyrədirdilər. Onlar şəhərlərdə oğurluğun aradan qaldırılması, yollarda təhlükəsizliyin təmin edilməsi sahəsində bir sıra işlər görmüşlər. Qan intiqamının aradan götürülməsi məqsədilə adam öldürmək üstündə 100 baş dəvə qanbahası təyin edilmişdi.

Beləliklə, vəhhabilər geniş bir ərazidə öz dövlətlərini yarada bildilər. Osmanlı dövləti və Misir hökmdarı Məhəmməd Əli paşa vəhhabiləri cəzalandırmaq məqsədilə bölgədə güclü hərbi əməliyyatlar keçirsələr də, beynəlxalq vəziyyətin gərginliyi İngiltərə və Fransa dövlətlərinin müdaxiləsi sayəsində vəhhabilər hər dəfə öz dövlətlərini yenidən bərpa edə bilirdilər. Sonralar vəhhabilik Səudiyyə Ərəbistanı dövlətinin rəsmi ideologiyası oldu. XIX əsrin əvvəllərində vəhhabilik Ərəbistan yarımadasının böyük bir hissəsində yayıldı və öz mövqelərini möhkəmlədə bildi. Daha sonralar vəhhabilik Hindistanda, İndoneziyada, Şərqi və Şimali Afrikada da özünə ardıcıllar tapdı.

Onu da xüsusilə qeyd etmək vacibdir ki, müasir dövrdə Şimali Qafqazda və dünyanın digər bölgələrində ifrat formada özünü göstərən, ekstremizm mövqeyindən çıxış edən vəhhabi hərəkatlarının fəaliyyətini Səudiyyə Ərəbistanı Krallığının dövlət siyasəti ilə eyniləşdirmək olmaz. Səudiyyə Ərəbistanının özündə ifrat vəhhabilik çox ciddi narahatlığa səbəb olur.

1928-ci ildə Misirin İsmailiyyə şəhərində müəllim Həsən əl-Bənna tərəfindən əsası qoyulmuş “əl-İxvan əl-müslimun” (“Müsəlman qardaşları”) cəmiyyəti istər təşkilat, istərsə də ehkamçılıq məsələlərində İbn Əbd əl-Vəhhabın təlimindən xeyli təsirlənmişdir. Bu gün Misirdə fəaliyyət göstərən “ət-Təkfir vəl-hicrə” (“Küfrdə günahlandırma və hicrət”) təşkilatı, habelə müsəlman dünyasının müxtəlif yerlərində əhali arasında öz təlimlərini yayan “əl-Cihad əl-cədid” “(Yeni cihad”), “əl-Cihad əl-İslami” (“İslam cihadı”), “Cunud Allah” (“Allahın əsgərləri”) “Əhl əl-Quran” “(Quran əhli”) və sairə bu kimi cəmiyyətlər də vəhhabilərin rəhbər tutduqları prinsiplərin təsiri altındadır. Hazırda Özbəkistanda və Dağıstanda müşahidə edilən bəzi İslam hərəkatları öz dini-siyasi fəaliyyətlərini vəhhabilik prinsipləri əsasında qurur və özlərini vəhhabi adlandırırlar. Bəzən bu hərəkatların ekstemizmi “islam ekstremizmi” kimi səciyyələndirilir. Halbuki yüksək mənəvi dəyərlər təbliğ edən İslami ekstremizmdə günahlandırmaq ən azı biliksizliyin nəticəsidir. Ekstremizm siyasi termin kimi Fransada yaranmışdır və ifrat baxışlara, ifrat tədbirlərə meyl kimi mənalandırılır. İslam isə orta mövqe–mötədillik (əl-vəsatə) dinidir. İslam dinin təbliğində ifratçılığı rədd edir, “dində məcburiyyət yoxdur” (la ikrahə fid-din) prinsipini əsas tutur.

Məhəmməd ibn Əbd əl-Vəhhabın görüşləri uzun müddətdir ki, əksər müsəlman alimləri tərəfindən İslama zidd bir şey kimi qarşılanır. İlk dəfə Məhəmməd ibn Əbd əl-Vəhhabın təliminə qarşı çıxan onun öz doğma qardaşı Süleyman bin Əbd əl-Vəhhab olmuşdur. O özünün “əs-Səvaiq əl-bəhiyyə fi-r-rədd ələ-l-vəhhabiyyə” “(Vəhhabiliyə cavaba dair parlaq ildırım zərbəbəri”) adlı əsərində vəhhabiliyin başlıca prinsiplərini rədd etmiş, onların hənif İslam dini ilə bir araya sığmadığını göstərmişdir. Sonralar hicazlı Əhməd ibn Zeyni Dəhlan, iraqlı Cəmil Sidqi əz-Zəhavi və bir çox başqaları vəhhabilik məzhəbinə qarşı yönəlmiş əsərlər yazmışlar.

Azərbaycanda vəhhabiliyin əsas prinsiplərinə dair ədəbiyyat ölkədə fəaliyyət göstərən müxtəlif beynəlxalq İslam cəmiyyətləri tərəfindən tərcümə edilərək yayılsa da, bu məzhəb özünə geniş auditoriya tapmamışdır, çünki onun təlimi xalqımızın milli-mədəni ənənələri əsrlər boyu təşəkkül tapmış dini təcrübəsi ilə ziddiyyətə girir. Bu gün ölkənin mətbuat səhifələrində tez-tez vəhhabiliyin sərt qayda-qanunlarına, ifrat baxışlarına, bu məzhəbin təbliğ etdiyi zorakılıq prinsiplərinə qarşı yazılar dərc edilir. Ustad Cəfər Sübhaninin “Vəhhabi məzhəbi” adlı kitabı da bu məqsədlə Azərbaycan dilinə tərcümə edilmişdir. Ümid edirik ki, kitab oxucularımız tərəfindən layiqincə qarşılanacaqdır.


“İrşad” İslam Araşdırmaları Mərkəzinin direktoru, fəlsəfə elmləri doktoru, professor

Rafiq Əliyev.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   40


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə