Bİraz hatirlav, Bİraz da tetqiQ




Yüklə 15.6 Kb.
tarix27.04.2016
ölçüsü15.6 Kb.
BİRAZ HATIRLAV, BİRAZ DA TETQİQ
Yazda, daa studentmiz,Şamil ağa Durmendeki daçasında bulunğanda, qardaşimnen oña yardım etmege bara turğanmız: suv arığını temizlemek, töküntilerni cıymaq, başqa ufaq-tefek işlerni yapmaq... Bu-yazıcınıñ yaşı ve maaretine olğan ürmetimizdir daa.

Şamil ağanıñ özü ayaqlarınen çekişe, kakura tayağına işana, ekseriyet art-artqa ketip qala. 1991 seneniñ yazındaki künlerden bir kün yüzüm isarı tübünde oturamız, yazıcı ise Andicanda yaşağan ocası Selâmetovdan mektüp alğanını ayta ( o, bu adamğa bağışlap ’’Çoraçıklar,, eserini de yazğan. Bu ocanıñ adı maña şunıñle de izzetli ki, o, qartbabam, bitam, emcem ve alalarımnı da oqutqan), Şevqi Bektore aqqında bilgenlerini söyley.Birazdan qomşu azbarğa açıq kök tüslü GAZ-24 kelip toqtadı. Kemil Yaşiniñ oğlu eken. Bahtiyar aka.Selâmlaştıq. Laf-laftan qomşu ve Şamil ağa Ğarp edebiyatı, Şekspir, Bayron ve daa bilmem kimler aqqındaki dialogqa tutundılar.Biz, qardaşim Murat ve men ise böyle subetke iqtidarlı bile olmağnımıznı añlağanımızdan olsa kerek, biraz qolaysızlanğan kibi oldıq.Belli ya : yolda- izde salta "Meni GAİ toqtattı, yigirmi kümüş berip qurtuldım", "Amet ağa sığırını pek ucuz bergen" ya da "Felânçanıñbohçası pek zengin edi, amma bunıñki fuqarece" kibi laf ve öşekler yanında bu insanlarnıñ fikir paylaşması em "vısokaya materiya" mevcütlığını hatırlattı,em de edebiyatqa olğn avesligimizni qat-qat arttırtı.

Yllar keçer eken, Şamil ağanıñ bazı nasiatları yoluma nur serpken fenerler misali olmaqta böyle der edi: "Ocamız Âya Bayburtlı "Çoqça havuç aşañız,tişleriñiz qaviy olur" dep turğan tatilge keticegimizde. Bunıñ manasını yllar keçken soñ añladım,- dey nesirci.- Meger çoqça havuç aşamaqnıñ manası- çoqça oqup turmaq eken. Çoqça oquğan ise çoqça bilir..."

Şamil Alâdin yalıñz bizim edebiyatımıznen sıñırlanmayıp cian edebiyatınen de meraqlanmaq kerekligini defalarca qayd etkendir. Şunıñ içün onıñ eserlerindeki er bir sözçik taralğan, öz qalıbını tapqan.Bu al ise oña genç icatkârlarğa babalıq etmege aq bere edi.

Zemaneviy ayatımızda şöyle tendentsiya közetilmekte: bugünki eserlerimizni az zaman içinde ögrenmege ne bilgimiz ne taqatımız yete. Böyle eken, aradan belki 15-20 yıl keçmek kerek ki, biz o eserlerniñ bediylik seviyesi ve tesirini añlap, ögrenip başladıq. Bu sırada eñ acınıqlılarından birsi klassik nesirci Şamil Alâdin bediy mirasınıñ ilmiy ceetten tetqiq etilmeyüvidir.

Zamandaşımız olğan bir edebiyatşınas qırımtatarnı qırımtatar olaraq köstergen ve tekrarlanmaz(original) eserler yaratqn üç(!) yazıcı sırasına Şamil Alâdinniñ adını qoyması tevekkel degildir. Bu nesirciniñ bediy edebiyatımızdaki degiri aqqında şularnı qayd etmeli:

- o, birinci olaraq tarihiy mevzular ve prototiplerge muracaat etti "İblisniñ ziyafetine davet", "Teselli", "Çoraçıqlar", "Toğaybey", "Ya vaş tsar i bog");

- varisliksiz, yani muayyen manada öksüz qlğan yaşça icatkârlarğa tarih saifelerine kömülip , aman-aman yoq keteyatqn, Amma tilimizni ve obrazlılıqnı (timsallikni), eserniñ ifadeligini qat-qat zenginleştirebilecek arhaizmler, dialektizimlerni, ayrı söz birikmelerini qullanmaqnı qıya şekilde ise de ögrete edi.Bu ıntılışları artıq bayağı deñişken, başqa sözlernen aytacaq olsaq, quru mantıq tiline alışqan yaşlar qbul etmeseler de, Şamil Alâdinniñ bediy tili ve üslübi digerlerniñkinden kendi özgünliginen farq ete edi. Özü de yaza ya bir kitabında:

"...Genç oquycı belki kimer saifelerde özüne bellisiz sözlerge rastkelir, onıñ içün taaciplenmesin,çünki olar edebiy tilimizde daimiy qullanılıp kelgen ve, bilmem niçündir, bazı kişlerniñ diqqatından tüşüp qalğn, lâkin yaşamağa aqıllı sözlerdir...";

-global, umuinsan, edebiy problemalarğa milliy, mental meseleler noqtai-nazarından yanaşqandır.

Qayd etilgen hususiyetler Şamil ağağa qırımtatar edebiyatı qalıpından çıqıp,cian edeiyat seviyesine köterilmege yol açqandır. Ve, belki de, tamam Şamil Alâdinniñ " yetmiş yıllıq edebiyatımız içinde o aqsaqalnıñ özü qavruldı, ve onıñ yahşısı da, yamanını da kördi.

Şamil Alâdinniñ eserleriniñ kompozitsiyası ve süjeti, qaramanlarını süslev,olarnıñ tabiatı ve areketlerini tarav meselesine çoq emiyet bere. Onıñ qaramanlarınıñ tesir küçü olarnıñ ayatiyligindedir. Beli olğanı kibi, faqat ayatiy obraz oquycını inandıra ve eecanlandıra. Eger de bir konkret bediy harakter tek müsbet çizgiler altında kösterilse, yalıñız yahşı çizgilerniñ toplamı olıp qalsa, o öz bediy tesirçanlığını coya.Şunıñ içün ideal insan ayatta olmağanı kibi, böyle qaramannı yasamaq da mümkün degil; yazıcı onı ayatnıñ özünden tapmaq ve aydın tasvirini bermek kerek. Ayatta yetişmemezliksiz insan yoq, Şunıñ içün müsbet qaramannıñ da tarihiy ve içtimaiy şarait doğurğan acız tarafları olması mümkün. Bu ceetten diqqatımıznı hususan "Teselli" povesti çeke. Bu eseri biz onıñ kompozitsion hususiyetlerini közetüv ceetinden yanaşip baqtıq.

Bediy eser kompozitsiyasındaki er bir element mana, ğaye, bediy mantıq yüküni taşıy. Kompozitsiya anlamı süjet anlamınen qarıştırmamalı, çünki süjet özüniñ adetiy beş komponentine saip, kompozitsiya termini ise muayyen manada vaqıt lezeti issiyetine malik. Böylece, "Teselli" povestinde müellif kompozitsiyanıñ müim bir çeşiti olğan kontrastqa muracaat ete. Metinge baqayq:

"...Qavehanede tek qartlar degil, yaş cigitler de toplana,kimerleri qytarmağa oynay, ya da türkü söyleyler.Qavehane ögündeki meydandan işletilgen oyun ve yır sedaları koynıñ etrafındaki qayalarda aks seda olıp yanğıraylar. Yaş kelinler yarı gecede evlerniñ sofalarında oturıp, uzatqan işetilgen türülerni diñley, keç maalgece keyf çatqan hocalarını bekley. Ramazan ayında, gece temçitlikke turulacaq maalde, on beş yigirmi yigit yarı gece minarege çıqıp, bir ağızdan ramazan şerif lâhisini söyley, ellerindeki tüfeklerden atıp, koynı sadağa ğarq ete, musulmanlarnı yuqudan uyantalar.

Alla ve adamlar tarafından unutılğan bu köyçik böyle, öz alında yaşap kelmekte eken, yigirminci asır başında zuur etken sazağanlı vaqialar onı da qozğadı, dağlılarnıñ yüreklerinde taze tepindiler doğurdılar. Kök-qartalğa ketici yolnıñ çetinde turğan Salâdin ağanıñ eki qatlı evinde ve kuçuk bağçaçığında ömür de, bu ceetten, müstesna ola bilmedi..."

Bu metinde nutuq obyekti ve subyektleri ["Nutuq obyekti" ve "Nutuq subyekti" añlamları XX asırnıñ 60-ncı seneleri qullanıla başlay. Misal içün: Korman B. O. İzuçeniye teksta hudojestvennogo proizvedeniya. M. "Prosveşçeniye", 1972] ( yani tasvirleneyatqan şeyler ve tasvirleyici) arasındaki mesefege emiyet bersek, başta köy ve onıñ şaraiti, köy sakinleriniñ yaşayışını köremiz.Soñ müellif inqilâbiy vaqialar olacağını bildirip keçe.

Bu misalde "Teselli" eseriniñ ğayeviy mantığı kösterile: Tasvirleyatqan qavehane cmiyet ayatınıñ bir köşesidir. Mında milliy adetler kütüle, bu halqnıñ öz dünyabaqışı bar.Mındaki biri-birinden razılıq, hoşluq duyğusı oquyıcını raatlıq, eyilik deryasına daldıra. Amma yazıcı inciden " sazağanlı vaqialar" bu köyni de qozğaycağını aytıp keçe. Demek, vaqtı kelip, eki tip ayat, eki sistema tutuşacaqlar. Neticede, ağa-qardaş Rustem ve Fikretniñ çarpışmalarını seyr etemiz. Bu al ise nutuq subyektiniñ (müellifniñ) ğayeviy pozitsiyasınıñ ifade etilmesine hızmet ete.

Kontrast Bademlik köyü ( yani tınçlıq, barışıqlıq temsili) ve "sazağanlı vaqialar" ( inqilâbiy areketler) arasında yüz bermesi kibi, kelip-kelip baş qaramanlar munasibetinde de peyda ola. Böyle kontrast ğayet küçlü ve ifadeli bediy usuldır : eserniñ başında müellif ileride meydanğa çıqacaq çarpışmalarnıñ yengil körünir-körünmez planını sızıp qoya. Yalıñz sızılmaq degil, o-bu kompozitsion usul- oquyıcını kerginlikte tuta. Bu nege alıp barır eken?", "Soñu ne olur eken?" dep tüşüne oquyıcı.



İşte, körgenimiz kibi, " Teselliniñ" kompozitsiyası bir bütünlikni teşkil etip, eserniñ başı ve soñunı belki de bir kereden közge çarpmaz qaviy yiplernen bağlay. Onı bağlamaq içün qullanılğan kontrast usulı işbu povestnıñ eñ emiyetli noqtalarındandır ki, bu problemanı er bir edip özüniñ individual üslübine köre çeze. Şamil Alâdin onı tışqı faktorlarnıñ şahsiy munasebetleri tesir etmesi misalinde köstere.


Şevket Yunusov dotsent, TMU qırımtatar

edebiyatı kafedrasınıñ müdiri.


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə