Bİdv-in klinik təzahürləri Əkscisim defekti ilə Bİdv




Yüklə 106.19 Kb.
tarix22.04.2016
ölçüsü106.19 Kb.

Əkscisim defekti ilə BİDV (Bruton xəstəliyi)

Bu xəstəlik yalmz oğlanlarda rast gəlinir. Xəstəlik X de- fektli xromosom daşıyan anadan resessiv genlə övlada keçir. Bu Xq22 gen B-limfositlərin yetişməsində iştirak edir. İlk yaşlardan uşaqlarda qram (+) və qram (-) infeksiylar, irinli’ dəri infeksiya- ları, tənəffüs və bağırsaq infeksiyaları, sepsis, meningit və para- zitar xəstəliklər təkrar olunur. Aktiv vaksinasiya, məsələn, polio- mielit vaksinasiyası aparıldıqda uşaqlarda uzun müddət selikli qişa ifrazatlarında virulentliyini qorumuş törədici miiəyyən edilir.

Limfoid toxumanm böyüməsi miiəyyən edilmir, limfa düyünlərinin histoloji müayinəsində rüşeym mərkəzlərin və plazmatik hüceyrələrin azlığı qeyd olunur. İmmunoqrammada: periferik qanda B-limfositlər tapılmır, stimük iliyində isə İgM- resepıorlu yetişməmiş B-limfositlər olur. Qan zərdabmda İgM və İgA əkscisimləri olmur, İgG əkscisimlərin miqdarı 5-10 dəfə azalır (40-100q/l). T-limfositlərin sayı və funksiyası normal olur. Diaqnoz adətən 3-4 yaşlarmda qoyulur və xəstəlor 20-25 il yaşayır, yanaşı infeksiyadan tələf olurlar.

Yenidoğulmuşlarda tranzitor immun çatışmazlığı.

Uşaqlarda həyatlarının ilk illərində immun sistemin nata- mam inkişafı erkən yaşlardan fızioioji immundefısit vəziyyət yaradır. Şəkildə humoral immunitetin inkişaf dövrü göstəril- mişdir. Qrafıkdən göründüyü kimi, yenidoğulmuşlarda qan zərdabmda anadan plasenta vasitəsilə keçən İgG əkscisimləri 90% təşkil edir, öz immun sistemi isə yalnız 10% İgG sintez edir. Beləliklə, yenidoğulmuş uşaqların immun müdafiəsi zərdabda dövr edən anamn İgG və bətndaxili dövrün 6-7-ci ayından sintezi başlayan İgM əkscisimləri ilə yerinə yetirilir. Həyatın iik 3 ayı ərzində anadan keçən İgG əkscisimləri təbii parçalanma prose- sinə uğrayır, postnatal dövrdə İgG sintezi isə tədricən başlayır. Bu səbəbdən məhz 3-4 aylıq uşaqlarda İgG səviyyəsi kəskin azaim



ıolur və uşaqlar infeksiya qarşısında aciz qalır. Bu dövrdə infek- siyaya yoluxmayan uşaqlarda özünə məxsus İgG sintezi tədricən surətlənir və 12 aylığında normanın 80% çatır. İgA sintezi həyatm 2-3 ayından başlayır və uşağın bir yaşında normanın 20%-ni, İgM səviyyəsi isə - 75-80% təşkil edir. Qrafikdən görün- düyü kimi 8-9 yaşlarında periferik qanda IgG və IgA-ın səviyyəsi yaşlı insanlarm immunoqlobulin səviyyəsinə uyğun gəlir.


YenidoğuImuşIarda humoral immunitetin göstəriciləri.

Son zamanlar dölün və yenidoğulmuşun irnmun sisteminin pozğunluqlarının inkişafında ananın qidalanmasının rolunun öyrənilməsinə daha çox fıkir verilir. Miiəyyən olunmuşdur ki, ananın qida rejiminin pozuhnası döldə immun sistemin inkişafmda pozğunluqlara səbəb ola bilər. Bu zaman daha çox timusun funksiyasmda və ölçülərində dəyişikliklər hiss olunur.

Yenidoğulmuşlar immun sistemin inkişafının normal gedi- şini təmin edən və tərkibində qida elementləri, mtixtəlif t>-

kinlər və hormonlar olan ana südünün təsiri altında olur. Bunlara da prolaktin daxildir. Döliin bir çox immunkompetent hticey- rələrində prolaktinə qarşı reseptor var. Prolaktinin bu reseptorla qarşılıqlı təsiri effektor hüceyrələrin aktivləşməsinə, limfosit- lərin yetişməsinin və funksiyasımn güclənməsinə səbəb olur. Bu dövrdə ananm qida rasionunda vitaminlərin, mineral duzların, mikroelementləıin və antioksidantların çatışmaması yenidoğul- muşun immun sisteminin inkişafımn pozulması ilə nəticələnə bilər.




T-Iimfositlərin defekti ilə BİDV (Di Corci sindromu)



. Di Corci xəstəliyində anadangəlmə qüsurlar.

Xəstəlik T-limfositar tipli BİDV-nə aid olub və 22-ci xromosomada qüsurun olması ilə bağlıdır. Sindrom ilk dəfə 1965-ci ildə öyrənilmişdir. Nəzərə çarpan simptomlar diaqnozun qoyulmasmı asanlaşdırır.

Xəstələrdə əsasən timus toxumasmm hipo- və ya aplazi- yası, bir sıra anadangəlmə qüsürlar qeyd olunur: iirək qüsurları, qurdağızlıq, hipoparatireoidizm və ilk giinlərdən tetaniya əla- mətləri, katarakta.

Həyatın ilk anlarında tənəffüs və sidik sisteminin təkrari infeksiyaları qeyd olunur. Qanda limfositlərin ümumi miqdarı, T-limfositlərin sayı və funksional aktivliyinin azalması müşa- hidə olunur. Bəzi xəstələrdə təbii immunkorreksiya nəticəsində T-limfositlərinin funksiyası tədricən güclənir.

Nezelof sindromu (alimfositoz, limfositar aplaziya və ya “fransa” tipli immunodefisit)

Bu sindrom həm cinslə bağlı, autosom-ressesiv yolla ötii- riilür, həm də yenidoğulmuşlarda bətndaxili virus infeksiyala- rından sonra (məs., sitomeqalovirus) baş verir. Xəstəliyin mexa- nizmi 1970 ildə V. Nezelof tərəfmdən izah olunmuşdur. Bu növ immun çatışmazlıq timusun displaziyası nəticəsində immunsə- lahiyyətli hüceyrəiərin keyfıyyətcə yetkinsizliyi və miqdarca çatlşmazlığı ilə müşayət olunur. Bu patologiya nadir hallarda tə- sadiif olunur (orta rəgəmlə hər 5 ildə 20-25 yeni xəstə aşkar edilir).

Xəstəliyin kliniki əlamətlərinə tez-tez təkrarlanan göbələk və virus infeksiyaları, böyiimə və inkişafm ləngiməsi və s. aiddir. İmmunoloji cəhətdən isə bu xəstəlik ümumi limfopeniya, T-hüceyrələrin və T-helper/T-supressor nisbətinin nəzərə çarpa- caq dərəcədə azalması ilə özünü büruzə verir. Xəstələrdə B- limfositlərin miqdarı az olsada, plazmatik hiiceyrələr aşkar olu- nur, antigenin stimulyasiyası nəticəsində əkscisim sintezi müşahidə olunur. Adətən zərdabda immunqlobulinlərin səviyyəsi normada olur, ayrı-ayrı hallarda IgA və IgG miqdarının azalması baş verir.

Çəngələbənzər vəzinin histoloji analizində limfositlərin azaıiäası, Qassal cisimciklərində isə tamamilə olmaması aşkar olunur. Limfa düyünlərində - timusdan asılı sahələrin “boşal- ması” baş verir. Yeganə etibarlı müalicə iisulu - uyğun donor- dan siimük iliyinin transplantasiyasıdır.

Lui-Bar sindromu (ataksiya-teleangiektaziya)

Bu nadir xəstəlik ilk dəfə 1941-cfildə Lui-Bar tərəfındən miiəyyən edilmişdir. Xəstəlik irsi xarakter daşıyır və anadangəlmə immunodefisitlə bağlıdır. Çəngələbənzər vəzinin hipopla- ziyası, bunun nəticəsində isə T-hüceyrənin yetişməsi pozulur. Mitogenlərin təsirindən 7 və 14 xromosomun mutasiyası və DNT reparasiyasmın pozğunluğu baş verir. İmmunoqramma müəyyən immunqlobulinlərin, xüsusən də İgA sinfinin defisiti, T-limfositlərin miqdarmm azalması (T-helper/T-supressor nisbətinin dəyişməsi), B-limfositlərin defisiti ilə səciyyələnir. Lui-Bar xəstəliyi üçün limfoid toxumanm şişinə meyillik səciyyəvidir. Belə güman edilir ki, timusun inkişaf qüsuru səbəbindən dölün limfoid toxumasmm zədələnməsi baş verir.

İlk 2-3 il normal inkişaf edən uşaqlarda sonralar tez-tez rast gəlinən bronx-agciyər və mədə-bağırsaq sisteminin infeksi- yaları müşahidə olunur, aparılan müalicə effektsiz olur, ağır fəsadlar yaramr. Kliniki olaraq, uşaqlarda beyincik ataksiyası, proqressivləşən demensiya, dəri damarlarmm genişlənməsi və s.müşahidə olunur. Bu uşaqlar üçün limfoproliferativ xəstə- likləri, 10 yaşdan sonra cinsi yetişkənliyin ləngiməsi səciyyəvi xarakter daşıyır.


Xəstələrdə adətən 3-5 yaşda teleangiektaziya (dəridə və selikli qişalarda yerli kapilyarlarm genişlənməsi, məs. gözun ağ pərdəsində damar şəklinin yaranması), bulbar konyuktivit, sonra boyun və qulaq seyvanm dəri örtüyündə hipo- və hiperpiqmen- tasiya sahələri müşahidə olunur. Xəstələrin 75%-da hümoral immunitetin pozğunluğu IgA və IgE səviyyəsinin azalması ilə xarakterizə olur, fıtohemaqlütinin mitogeninə qarşı limfositlərin cavabı zəifləyir. Limfatik diiyünlərdə limfositlərin miqdarı aza- lır. Xəstəliyin proqressivləşən gedişi və xoşagəlməz proqnozu var: ağır infeksiyalar və ölüm və ya bədxassəli yeni törəmədən baş verir.« Isvcçrə» tipi (alimfositar aqammaqlobulincmiya, SCİD - severe combined immunodeficiencies)

Bu ən ağır gedişli yüksək öliim verən BİDV ilk dəfə 1950-ci ildə öyrənilmişdir. İmmun çatışmazlıq bir neçə gendə olan defekt- lərlə bağlıdır. Həyatm ilk həftələrindən yenidoğulmuşun dəri və selikii qişalarmda ekzantema, göbələk və qızılca səpgilərinə bənzər səpgilər olur. Eyni zamanda təkrari pnevmoniyalar və mədə - bağırsaq infeksiyaları ağır fəsadlar verir. Klinikada infeksion sindrom və fıziki inkişafm ləngiməsi ön tərəfdə durur.


İsveçrə” tipli birincili immunodefisit

Diaqnoz 6-12 aylarda aydm olur və uşaqlar adətən 1-2 yaş- larıiida ölürlər. İmmunqrammada: ağır limfopeniya miişahidə olunur, limfositlərin proliferasiya qabiliyyəti mənfi olur, T lim- fositlərin miqdarı azalır, funksiyası zəifləyir, B-limfositlərin miqdarı normal olur, lakin onlar əkscisim sintezini təşkil edə bilmir və bu səbəbdən qan zərdabmda bütiin sinif immunqlo


-bulinlərin miqdarı xeyli azalır. Döş qəfəsinin rentgenoqram- masmda timus vəzi qeyd olunmur.

Viskott-Oldriç sindromu (Wisskott-Aldrich)

Bu sindrom X-ilişikli kombinə olunmuş hüceyrə-humoral immunçatışmazlıqlara aiddir. Xəstəlik iiçün: trombositopeniya, ekzema və rekurrent simptomlar triadası xarakterik hesab edilir.

Əsas molekulyar defekt Xp 11 WAS geni (WAS-Wisskott- Aldrich syndrome) hesab olunur. WAS genindəki mutasion anomal ekspresiya CD43 molekulu ilə assosiasiya olunmuşdur. O, isə öz növbəsində İCAM-l-in liqandası hesab edilir və yalnız antiadgeziv funksiya daşıyır. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, CD43 ən uzun molekul ölçüsünə malikdir (45 nm). Son zaman- lar bu xəstəlik iiçiin yeni WASP geni aşkar olunmuşdur. Bu gendə çoxlu miqdarda prolin var və limfositlərdə, dalaq toxu- malaimda, eləcə də timositlərdə ekspressiya olunur. Laborator göstəricilərdə trombositopeniya xüsusi yer tutur. Trombositlərin ölçüləri sağlam insanlarda olduğundan nisbətən kiçik olur. Zər- dabda immunqlobulinlərin səviyyəsi, əsasən də İgM-in miqdarı aşağı düşür, İgE-nin miqdarı isə artır. Onu d a qeyd etmək lazımdır ki, T-limfositlərin miqdarı müxtəlif xəstələrdə dəyişir.

Faqositar çatışmazlıq ilə BİDV Xronik qranulematoz xəstəliyi

Xəstəlik 1972-ci ildə öyrənilmiş və faqositlərdə bir sıra genetik metabolik defektlərin olduğu siibut olunmuşdur. Faqositoz prosesində hemotaksis, adheziya və faqosomamn yaranması normal gedir, patogenlərin lizisi və məhv edilməsi isə mümkiin deyil. Faqositlərin defekti H2O2 sintezinin çatışmazlığı ilə bağlıdır. Mikı-oblar faqositlərdə yerləşir və həyat fəaliyyətini davam etdirir.

Xəstələrdə göbələklərə, bağırsaq çöplərinə və şərti patogen törədicilərə qarşı yüksək həssaslıq, mikroblara davamlılıq isə güclii olur. Öliim hallarının əsas səbəbi septik prosesin və ağci- yərin destruksiyasınm baş verməsidir.

Çediak-Hiqaşi sindromu (Chediak-Higashi)

Çediak-Hiqaşi sindromu hüceyrə səviyyəsində patologiya ilə gedən nadir xəstəlik hesab edilir. Xəstolik zamanı hüceyrə- daxili vezikullarm, həmçinin neytrofillərin, monositlərin lizoso- munda, həmçinin NK hüceyrələrin, melanositlərin, trombositlə- rin vezikulalarında anomaliyalar müşahidə edilir. Qeyd olunan funksional defektlərə görə aşağıdakı kliniki simptomlar miişa- hidə olunur:

e İrin törədən bakteriyalar tərəfindən müşahidə olunan re- kurrent infeksiyalar



  • Gözün və dərinin albinizmi

  • Qanaxmalara müyllik

  • Əsəb sisteminin pozğunluqları

  • NK hiiceyrələrin funksiyalarınm pozulması.

Xəstəlik autosom-ressesiv yolla davam edən irsi xarakter daşıyır. Lakin hal-hazıra qədər əsas irsi defektlərin səbəbləri məlum deyildir. Son dövrlərdə LYST adlı genin rolu barədə fərziyyələr irəli sürülür.

Hiper-IgE-sindromu (Job sindromu)

Xəstəlik autosom-ressesiv yolla nəsildən-nəsilə keçir, daha çox oğlanlar arasında rast gəlinir. Son tədqiqatlar göstərmişdir ki, Hiper-IgE-sindromun (HİES) əmələ gəlməsinə cavabdeh olan gen 4-cü xromosomda yerləşir (4q proksimal hissəsində). Çox hallarda HİES sporadik olur, bir çox ailələrdə autosom- dominant, bəzilərində isə autosom-ressesiv yolla irsi keçir.

Autosom-ressesiv formada HİES autosom-dominantdan bir sıra klinik əlamətlərlə genetik fərqlənir: skeletin qurluşunun anomalyasmm olmaması, pnevmoselin formalaşması, yüksək letallıq və ağır autoimmun pozğunluğun varhğı.

Müasir nəzəriyə görə bu xəstəliyin əsas səbəbi Th| linı- fositlərin İNF-y sintez etmə qabiliyyətinin olmaması, immun cavabm Th2 çoxalması istiqamətində disbalansıdır. Bunun nəticəsində Th2 limfositlərin funksiyası 'artır və İgE sintezi sürətlənir, zərdabda bu əkscisimlərin miqdarı artır. CD3+, CD4+, CD8+ T-hüceyrələrin və B-hiiceyrələrin miqdarı normaldır. Başqa mexanizmlər bir sıra sitokinlərə cavabm dəyiıməsi, IgE istehsalmı tənzim edən İL-4 və IL-13 yülc- səlmgsi, IFN-y və TGFb sitokinlərin tənziminin pozulması ilə bağlıdır.

Yenidoğulmuşlarda ilk aylardan başlayaraq yayılmış formada piodermiya ilə yanaşı ekzema əlamətləri olur. Çox vaxt başm tüklü hissəsinin, üzün, boyunun dərisinin zədələnməsi baş verir. Təkrari pnevmoniya, otit, sinusit, rinit, koyuktivit və dəri altı ”soyuq” abses xarakterikdir; kandida, difteriya və parotit anatoksinin yiiksək həssaslı reaksiyaları azalır. HİES xəstələrin əksəriyyətində aşağıdakı əlamətlər olur:



  • üzün spesifık cizgiləri (hipertelorizm, geniş dik burun, iiz skeletinin assimmetriyası, qabarıq alın, dərin batıq göz, proqnatiya, yüksək damaq)

  • skolioz

-oynaqlarm hipermobilliyi: gözlənilməz zədədən sonra sümüklərin sınması (osteoklasların və makrofaqların aktivliyinin yüksəlməsi nəticəsində)

  • dişlərin dəyişilməsinin pozulması (siid dişlərinin gec yarması və geri qalması və ya dişlərin sərbəst dəyişməsnin olmaması).

HİES sistemli qırmızı qurd eşənəyi və sistemli vaskulitli xəstələrdə rast gəlinir. HİES xəstələr arasmda bədxassəli yeni törəmənin əmələ gəlməsi, bəzi xəstələrdə limfoma, xroniki eozi- nofıl leykoz, ag-ciyərin adenokarsinomasmm inkişafı qeyd edilir.

HIES müalicə prinsipləri. HİES qarşı spesifik miialicə işlənməyib. İnfeksiyaların miialıcəsi iiçün dərinin, dəri altı toxu- manın, limfatik düyünlərin və qaraciyərin absesinin geriyə inki- şafı fonunda uzun müddətli antibiotiklərin parenteral qəbulu, göbələk əleyhinə müalicədən istifadə olunur. İnfeksion ağırlaş- maların profılaktikasında ömür boyu antibiotik və göbələk əley- hinə miialicədən istifadə olunur.

Abseslərin cərrahi müalicəsi nadir hallarda və ya həyati göstərişlər olduqda aparılır. Dermatitin müalicəsində topik mad- dələrdən, ağır hallarda immun supressiya məqsədilə aşağı doza siklosporin A istifadə olunur. Ağır ekzemalarda vena daxilinə orta və yüksək dozada immunoqlobulinlərin yeridilməsiniıı müs- bət effekti haqqmda məlumatlar vardır. Bir neçə xəstədə sümük iliyinin transplantasiyası aparılmış, lakin əksriyyətində immundefisit yenidən baş vermişdir.



Komplement defekti ilə BİDV

Komplement sisteminin ayrı-ayrı komponentləri müxtəlif xromosomlarda yerləşən autosom genlərlə kodlaşdırılır. 6-cı xromosomda yalnız C2, C4 və B faktorlarm genləri yerləşir. Bu patologiya ayrılıqda çox nadir hallarda rast gəlinir. Adətən kom- plementin çatışmazlığı bronx-ağciyər, sidik-cinsiyyət və bağırsaq sistemində residiv və ya xronik xarakterli bakterial infeksiyalarla səciyyələnir. Xəstəlik güclii intoksikasiya, septisemiya və irinli fəsadlarla ağırlaşır. Ən ağır hallarda, məsələn C6 komponentin defısitində, meninqokok mənşəli meningitlər, qonokokk artritlər və s. miişahidə olunur.

Klinikada ən vacib və tez-tez rast gələn C1-inhibitorun və C3b-inaktivatorun anadangəlmə defektləridir. Bir xroniki xəs- təlil: -- irsi angionevrotik ödem - Cl-inhibitorun çatışmazlığı ilə bağlıdır. Belə xəstələrdə bədənin hər bir yerində residiv verən dərialtı ödemlər təkrarlamr. Ödem sərt konsistensiyalı, ağımtıl rəngdə, ağrısız, müəyyən sahədə yerləşir, övrə ilə eyni zamanda rast gəlmir. Yalnız tənəffüs yollarmm ödemi - asfıksiya, bağırsaq ödemi isə bağırsaq keçməzliyi ilə nəticələnməsi həyat üçiin təhlükə yaradır. Komplement çatışmazlığı əsasən ağır BİDV-lərlə yanaşı təsadüf olunur.

Birincili BİDV-nin müalicəsi

Bu xəstəliklərdə terapiya ömür boyu aparılmalıdır, hətta xüsusi və müasir əvəzedici müalicə və vaxtında müasir diaqnos- tika aparaldıqda belə xəstəlik çox vaxt letal nəticə ilə qurtarır. İmmunoloji, laborator göstəricilərin müxtəlifliyi, müəyyən sin- dromlarda səciyyəvi olsa da, bəzi hallarda onlar eyni ola bilərlər. Birincili immunoloji çatışmazlığmda ikinci kliniki simptomların çoxluğu, dəqiq və fərdi spesifık diaqnostikanın olmaması bu patologiyanın az öyrənilməsinin əsas səbəbidir. Erkən diaq- nostika üçiin anamnestik məlumatlarm, kliniki əlamətlərin və geniş immunoloji müayinənin nəticələrinin düzgün təhlili isti- fadə olunur və vacib rol oynayır. BİD-in ayrı-ayrı variantları iiçün müxtəlif infeksiyaların daha çox rast gəlməsi səciyyəvidir. Məsələn, T-sistemin pozğunluğunda körpələrdə göbələk və virus infeksiyaları, B-sistemin çatışmazlığında isə bakterial və irinli infeksiyalar xarakterikdir. Sonuncular faqositar hiiceyrələ- rin çatışmazlığında da ola bilər.

İDV-nin xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq müalicə əvəzedici xarakter daşıyır. Terapiya aşağıdakı prinsiplərə əsaslanır:


  1. Terapiya ömür boyu aparıhr.

  2. Müalicə əvəzedici xarakter daşıyır.

  3. İkincili infeksiyaların profılaktikası.

  4. İmmun sistemin mexanizmindəki defektlərin korreksiyası.

  5. Fermentlərin və vitaminlərin təyini.

  6. Sitokinlərlə müalicə: interleykinlər-İL; interferonlar-İNF.

Immunkorreksiyanın ümumi prinsipləri.

  1. Kimyəvi müalicə və profilaktika. Kimyəvi müalicə- nin köməyi ilə hipoqammaqlobunemiyanın proqnozunu nəzərə çarpacaq dərəcədə yaxşılaşdırmaq mümkiindür. Antibakterial profılaktika yalnız kombinə olunmuş immundefısitlərdə infek- sion ağırlaşmalar, göbələk zədələnmələri olduqda istifadə olunur. Adətən, tək spektrli antibiotiklərdən yüksək dozada istifadə tövsiyyə olunur. Bundan əlavə, hüceyrə immunitetinin pozğun- luqları zamanı xəstə uşaqlara diri vaksinlərin istifadəsi mütləq əksgöstərişdir, çünki onlar yerli iltihab prosesin yayılmasma səbəb ola bilər.

  2. Əvəzedici müalicə. Ümumiyyətlə, əvəzedici mıialicə əsasən hipo- və disqammaqlobunemiyanm əsas müalicə üsulu- dur. Belə hallarda donor qamma-qlobulinin istifadəsi müsbət tə- sir göstərir. Qamma-qlobulinin təsir mexanizmi hələ tam öyrə- nilməyib. Güman edilir ki, bunun səbəbi immunqlobulin aqre- qatları tərəfmdən komplementin aktivləşməsidir. Bununla bəra- bər qeyd etmək lazımdır ki, yeridilən qamma-qlobulin qızdırma, taxikardiya, kollaps, boğulma və hətta anafılaktik şok forma- smda xoşa gəlməz reaksiya yarada bilər.

Çəngələbənzər vəzin aplaziyası hallarında bu üzvün trans- plantasiyası və ya onun tərəfındən sintez olunan hormon preparatlarm (timozinin, timopoetin və s.) qəbulu tövsiyyə edilir. Belə hesab edilir ki, orqanizmin immunoloji müdafıəsinin bərpası limfoid orqanm və toxumanm transplantasiyasının köməyi ilə mümkündiir.

Son illər ağır kombinəolunmuş BİDV-li xəstələrə HLA uyğun donorlardan sümük iliyinin transplantasiyası aparıhr. Bu üsul 50-60%-də uğurla nəticələnir. Donorların sümiilc iliyindən əvvəlcə T-limfositlər xaric edilir ki, “transplantat sahib orqanizmə qarşı” xəstəlik kimi fəsad verməsin. Transplan- tasiyanm mümkünlüyü xəstənin klinik variantmdan və ağırlıq dərəcəsindən asılıdır. “Transplantant sahibə qarşı” reaksiyasına xəbərdarlıq məqsədilə, 14 həftəyə çatmamış embrionun timu- sundan istifadə tövsiyyə olunur. Sümük iliyinin transplantasi- yasında əldə olunan müvəffəqiyyətlər embrion toxumasınm ikinci plan keçirdi. Faktiki olaraq bu üsul T-hüceyrə və kombunəolunmuş immundefısitlər zamanı ən yaxşı seçimdir.

T-hüceyrə və kombinə olunmuş immunodefisitlərdə xəs- tələrə qan köçürmə “transplantant sahibə qarşı” reaksiya qor- xus’j ilə bağlıdır. Bununla bağlı köçürülən qan limfositlərin antigen xiisusiyyətini itirmək üçün əvvəlcədən şiialandırılir, təzə qamn (konservasiya olunmamış) köçürülməsi daha təhlükəlidir.


  1. Humoral faktorlar vasitosilə miialico.

  1. Timus toxumasımn ekstraktı (5-ci fraksiya) Nezelof sindromunda, ataksiya-teleangioektaziya. Viskott-Oldriç sindro- munun bəzi hallarında klinik effekt verir.

  2. Köçürmə faktoru (transfer-faklor) donorun periferik qanının limfositlərinin ekstraktmdan alınır. Bu preparatın kö- məyi ilə T-hüceyrə immunitetini tənzimləmək, İL-2, interfero- nun sintezini, killerlərin aktivliyini gücləndirmək mümkündiir. Ağır kombinə olunmuş immunodefısitlərdə adətən köçiirmə faktorunun yeridilməsini çəngələbənzər vəzin köçüriilməsi ilə birgə tövsiyə edirlər.

Adenazindezaminazanın defısiti zamanı vena daxilinə dondurulmuş və şüalandırılmış eritrositlərin vurulması tövsiyyə olunur (25-30% hallarda müvəffəqiyyətli olur).

İkincili immundefisit vəziyyətlər (İİDV)

1İDV əsas ctioloji faktorları

İkincili immundefısit vəziyyətlər (İİDV) bir çox xəstəliklər və patoloji halların fəsadları olub bir neçə həftədən bir necə ilə qədər davam edə bilər. İkincili İDV-nin inkişafmda heç bir genetik pozğunluq müşahidə edilmir, immun sistemi anadan- gəlmə düzgün qurulub və normal fəaliyyət göstərir. Belə vəziy- yət bütün yaşda olan insanlarda rast gəlinə bilər. Xəstələrin ailə anamnezində İİDV-yə irsi meyillik qeyd olunmur. Fizioloji İİDVJər 3-5 ayiıq südəmər uşaqlarda və 70-80 yaşdan yuxarı olan şəxslərdə müşahidə oiunur. İmmunoloqlar patoloji hallarda İİDV-nin yaranmasmda aşağıdakı səbəblərə daha çox üstünliik verirlər: təkraıianan infeksiyalar, qidalanmamn xronik defektləri və səbəbi məlum olmayan diarreya sindromu.

İİDV-ni yaradan əsas səbəblər bunlardır:


  • qida pozğunluğu

  • infeksion xəstəliklər (virus, bakterial, göbələk,

leyşmaniya və başqaları)

  • helmintozlar

  • böyrək xəstəlikləri ilə bağlı proteinuriya

  • xronik böyrək çatışmazlığı

  • diarreya sindromu

  • stress sindromu

  • cərrahi əməliyyatlar (narkoz, qan itirmə və s.)

  • endokrinopatiyalar

  • dərman qəbulu (hormonlar, antibiotiklər, sitostatiklər,

immundepressantlar və s.)

  • doğularkən bədən kütləsinin aşağı olmağı.

İkincili İDV-lərdə immun sistemin disbalans mexanizmləri müxtəlif ola bilər və adətən, bir neçə mexanizmin birgə iştirakı müşahidə olunur. Aşağıda əsas təsir mexanizmləri göstərilir:

Qlukokortikoidlər (QK) lizosomların, ribosomların və lipo- somların membranlarım stabilləşdirir, immun cavabın effektor mexanizmlərini zəiflədir, xemotaksisi və monositlər tərəfmdən mediatorların (İL-1). sintezini aşağı salır, T- və B-limfositlərin proliferativ aktivliyini, limfokinlərin sintezini və limfositlərin sitotoksikliyini zəiflədir, supressiv aktivliyi isə stimulə edir.

Vərəm, göbələk, ağır bakterial infeksiyaların müalieəsində uzun müddət və təkrar istifadə olunan preparatlar İİDV-nin səbəbi ola bilər. İmmundepressantların, sitostatik və antimeta- bolik preparatların İİDV-nin yaranmasmda rolu təstiq edilmiş- dir. Qamma-qlobulinlərin yüksək dozada damar daxilinə yeri- dilməsi faqositlərdə və B-limfositlərdə Fc-reseptorunu blokada edir. Narkoz, şualanma, plazmaforez də öz növbəsində İDV ya- rada bilər.

Qidalanmanm pozulması, zülal, vitamin, mikroelement çatışmazlığı immun sistemin həm kəmiyyət, həm də keyfıyyət xüsusiyyətlərinə təsir göstərir. Aclıq və qida pozğunluqları zamanı zərdab immunqlobulinləri uzun miiddət normal səviy- yədə qalır. İlk növbədə birincili immun cavab zəifləyir, daha sonralar isə hüceyrə və humoral immunitetdə çatışmazhq, mak- rofaqların və qranulositlərin blokadası baş verir.

Orqanizmdə mikroelementəlrin çatışmızlığı (sink, dəmir, mis) T-limfositlərin proliferasiyasını ləngidir, toxumalarda lim- fositlərin atrofiyasına zəmin yaradır, qranulositlərin funksiyasım pozur, İgA və İgM-in miqdarım azaldır.

Şəkərli diabet zamam immundefısit vəziyyətin yaranma- sında həm metabolik, həm də immunpatolojı proseslərin iştirakı müəyyən edilmişdir:



  • monositlərin və limfositlərin energetik fuııksiyası pozu- lur, əkscisimlərin və effektor zülallarm (komplement) sintezi zəifləyir;

  • membran züllallarınm aktivliyi dəyişir;

  • sistem autoimmun proseslər güelənir, DİK-nin yaranması sürəiiənir, onların eliminasiyası isə zəifləyir;

asidoz, hiperammoniumiya və digər toksik metabolitlər immunsəlahiyyətli hüceyrələrin funksiyasını pozur

.Infeksiyalar miixtəlif dərəcəli ikincili İDV-lər yaradır. Adətən xəstəliyin ağırlıq dərəcəsi immunolojı dəyişiklərlə diiz mütənasibdir. Kəskin infeksiyalarda, ən çox xəstəliyin kəskin dövrv\ndə, tranzitor olaraq ikincili İDV yaranır.

Bir çox parazitar infeksiyalarda (protozoy, helmintlər) İİDV olur. Malyariya və tripanosom xəstəliklərində humoral immu- nitetin və monositar faqositlərin zəifliyi nəzərə çärpır.

Virus infeksiyalarının orqanizmdə immunkompetent hücey- rələrə tropizmi müşahidə olunur. Məsələn, qrip və məxmərək xəstəlikləri zamanı İİDV bir neçə həftə, qızılca və hepatitdən sonra isə bir neçə ay və il davam edə bilər. Qızılca virusunun immunsuppressiyası onun limfoid hüceyrələrə toksik təsiri ilə bağlıdır. Malyariya və cüzam xəstəliklərində immunreaktivliyin zəifləməsi limfatik damarlarm zədələnməsi ilə bağlıdır, bu zaman makrofaqlarm funksiyası aşağı düşür. Parazitiərin həyat məhsulları mitogen effektini, limfositotoksinlərin sintezini və immunsuppresiv təsir edən faktoriarı gücləndirir.

Bakterial infeksiyalar ikincili İDV-i daha gec-gec yaradır. Pnevmo- və meninqokoklar limfositlərin antigenlərə və mito- geniərə cavabım zəiflədir, faqositiərin funksiyasını aşağı saiır, limfositlərin poliklonal proliferasiyasım yaradır. Bəzi bakterial toksiniər, məsələn stafılokok endotoksini superantigen xüsusiy- yətlərə malikdir. Onların təsir nəticəsində T- hclperlərin 20%-ə qədəri qeyri - spesifık stimulyasiyaya uğrayır, onlar tərəfındən İL-2-nin sintezi güclənir və hətta toksik şokun yaranmasına səbəb ola bilər.

Infeksion törədicilərin immun sistemə təsiri belə təsvir olunur:


  1. Virus və bakteriyaların immun hticeyrələrə təsiri

  2. Mikroblarm və onların həyat fəaiiyyəti məhsullarının im-

mun sistemə təsiri

  1. Patogen AG-nin immun sistemin mediatorlarının sinrezinə

təsiri4.Yaranan immunkomplekslərin təsiri (membran reseptor-

larmın blokadası, Th-ın makrofaqlarla və B-limfositlərlə

əlaqəsinin zəiflədilməsi və s.)

Limfopeniya və hipoqammaqlobulinemiya sindromu ilə gedən bütün hallar ikincili İDV-nin səbəbi ola bilər. Bunlara aşağıdakılar aiddir:



  • zülal itkisi ilə gedən xəstəliklər (böyrək xəstəlikləri, yaniqlar, Stivens-Conson sindromu, eksudativ enteropatiyalar)

  • miotonik distrofıya

  • terapevtik tədbirlər (hormon terapiyası, rentgen və şua- lanma, döş axarınm drenajı, timektomiya)

  • limforetikulyar sistemin şişləri (retikulosarkoma, lim- foqranulomatoz, Xoçkin xəstəliyi, timoma)

İkincili İDV-nin ən ağır və daha çox müəyyən olunan for- ması Qazanılmış İmmun Çatışmazlığı Sindromudur - QİCS.

Yanıqlar zamanı İIDV

Bu xəstələrdə İİDV-nin ağırlığı yamq sətinin lokalizasiya- sından, dərəcəsindən və immun sistemdə yaranan pozğunluq- iardan asıiıdır. İik güniər yanmış dəridən plazmanm axması nəticəsində xəstədə bütün sinif immunqlobulinlərin, opsonin zülallarmm, T-limfositlərin və T-helperlərin miqdan azalır. Bir- iki həftədən sonra əvvəlcə İgM, sonra isə İgG və İgA əkscisim- iərin səviyyəsi ııormaya qayıdır.

Yalmz dərinin 30% - dən daha çox yanan xəstəiərdə və yamğın 2-ci və 3-cü dərəcəsində hüceyrə immunitetində dəyişik- liklər baş verir. Faqositlərin hemotaksisinin pozulması, hücey- rədaxili bakterisidliyin azalması, immun requlyator əmsalm dis- baiansı vacib və xoşagəlməz proqnostik əlamətlərdir. Komple- mentar aktivlik, ilk növbədə C1 faktorun sintezi, T-helperlərin aktivliyi və İL-2-nin sintezi xeyli zəifləyir. Yanıqlarla bağlı İİDV-də müşahidə olunan fiziki və psixiki stress adrenalin, noradrenalin, endorfın və kortizolun güclii sintezinə səbəb olur, bu isə öz növbəsində “immun sistemin tükənməsi” sindromunıı yarada, irinli fəsadiarla, ikincili pnevmoniya və ya sepsislə nəticələnə bilər. Bu hallarda ən yaxşı effekti plazmaforezlə əldə etmək olar.

Şiş xəstəliklərində İİDV

Şiş xəstəliklərində həmişə İİDV-lər müşahidə olunur. Proqressivləşən şişlərin təsiri ilk növbədə intoksikasiya və şiş hüceyrələrinin inhibisiya faktorlarının təsiri ilə bağlıdır. Prosesin əvvəlində T-limfositlərin ümumi və nisbi miqdarı azalır və T- supressorlarm miqdarı çoxalır, onları aktivləşdirən limfokinlərin sinfezi azalır.

Bəzi şişlərdə qanyaradıcı və limfa toxuması şiş toxuması ilə əvəz oluna bilər. Leykositlər və limfositlər blastogenezin humoral faktorlarım sintez edir. Birincili immun cavab və İgM- in sintezinin İgG-in sintezinə keçməsi dəyişir. Normal və ya normaya yaxin əkscisim səviyyəsi xəstəliyin yiingül gedişini göstərir. Mualicə məqsədi ilə aparılan kimyəvi, şua və cərrahi terapiya İİDV-ni daha da giicləndirir.

Yaşlılarda fizioloji İİDV

Yaşlı insanlarda, ən çox 70-dən yuxarı yaşı olanlarda, fızioioji olaraq immun sistemin fəaliyyətinin zəifləməsi. nəzərə çarpır. Bu proses 50-60 yaşlarından başlayaraq tədricən dərinlə- şir. Əvvəllər yetişməmiş T-limfositlərin miqdarı periferik qanda çoxalır, onlarm proliferativ aktivliyi aşağı düşiir, İgG və İgA əkscisimlərin səviyyəsi normal və ya normadan yiiksək olur. Eyni zamanda, bu yaşlarda ifrazatlarda sİgA çatışmazlığı baş verir, bu isə öz növbəsində selikli qişaların infeksiyasına meyil- liyini göstərir (gingivit, uretritlər, qastritlər, sistitlər). Bu xəstə- lərdə birincili immun cavab daha güclü, ikincili immun cavab isə nisbətən zəif olur.

Yaşlılarda fızioloji İİDV-nin yaranmasını ilk dəfə Valford aşkar etmişdir. Valfordun (1971) “qocalma nəzəriyyəsinə” görə həyat boyu orqanizmdə somatik mutant hiiceyrələr toplanır və nəticədə toxumalarm antigen strukturu xeyli dəyişir. Buna görə

də yaşlılarda immunsəlahiyyətli hüceyrələr orqanizmdə normal hüceyrələrə qarşı immun gərginlik yaradır, immun cavabın ”tükənməsinə” aparıb çıxarır.

İkincili İDV-in müalicəsi

İnsanlarda immun sistemin kompensasiya imkanı daha genişdir, buna görə də İİDV-nin yaranması zamanı təcili immun- stimulyator tətbiqinə tələsmək lazım deyil. Hər bir xəstəliyin reabilitasiya dövrünün düzgün aparılması (sanitar-gigiyenik rejim, düzgün qidalanma, vitaminoterapiya, disbakteriozun korreksiyası, sağlamlaşdırıcı tədbirlər) daha məqsədəuyğundur.

İkincili İDV-rin müalicəsi aşağıdakı prinsiplərə əsaslan- malıdır:


  1. Terapiya müvəqqəti xarakter daşıyır, immun göstəricilər normaya çatdıqda dayandırılır.

  2. İmmun terapiya yalnız zədələnmiş mexanizmin bərpasına yönəldilməlidir.

  3. İmmun pozğunluqların korreksiyası mərhələli aparılma- lıdır, əvvəl orqanizmə qeyri-spesifık təsir göstərən təbii bitki mənşəli preparatlar (adaptogen preparatlar) təyin edilir, onların effekti olmadıqda xüsusi immun prepa- ratlar (immunotrop preparatlar) tələb olunur. İkincilərin təyini yalnız immunoloji müayinədən sonra həkim-im- munoloqun nəzarəti altında təyin olunur.

Adaptogen qrupa əsasən bitkilərdən alınan preparatlar da- xildir. İmmunterapiyada əsasən aşağıdakı bitki mənşəli dərman- lardan istifadə olunur:

  • Biostimulyatorlar: jenşen, eleuterokokk, exinaseya

  • İnterferonun sintezinə təsir göstərən stimulyatorlar:

arnika, biyan kökü

Lizosim tərkibli bitkilər: soğan, sarımsaq, çuğundu

rUzun və ağır gedişə malik olan İİDV-də immunkorreksiya tələb olunur və immunkorrektorlar aşağıdakı prinsiplərə görə seçilir:

  • təbiətinə görə (bitki, heyvan, bakterial və s.)

  • hazırlanma usuluna görə (ekstraktlar, sintetik preparat- lar və s.)

  • kimyəvi strukturuna görə (lipopolisaxaridlər, nuklein turşusunun məhsulları)

  • təsir mexanizminə görə (stimulyasiya, depressiya, blo- kada, funksiyanm bərpası və s.)

Timus preparatlarmdan əsasən hiiceyrə tipli immunde- fısitlərdə istifadə olunur: heyvan timus vəzisindən hazırlanmış timozin, timoptin, taktivin, timalin və onlarm sintetik analoq- ları - timogeksin (immunofan) və timogen.

Mikrob mənşəli immunstimulyatorlar aşağıdakılardır:



  • Polikomponent vaksin təsirli ribomunil, bronxomunal,

IRS-19 preparatları miixtəlif bakteriyaların lizatlarmdan

hazırlanırlar



  • Urovaks (E.coli ekstraktı) - sidik yolların iltihabında

istifadə olunurSolkotrixovak - cinsiyyət yollarımn iltihabmda istifadə

olunur


  • Maya (zimozan və natrium - nukleinat) və göbələk (kestin,

bestanin, qlukan) polisaxaridləri leykopoezi və faqositozu stimullaşdırır.

Sümük iliyi preparatı - Mielopid - B-limfositlərin sümük iliyində yetişməsini sürətləndirir, əkscisimlərin sintezini stimul- laşdırır. Son illər İİDV-də korreksiya məqsədi ilə sitokinlərdən istifadə olunur:



İnterferonlar:

a-İNF - viferon, intron A, reaferon p-İNF - ietaferon, feron, fron, refib y-İNF - imukin



İnterleykin: İL-1P - betaleykin İL-2 - ronkoleykin

KF: Leykomaks Qranosit.


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə