Азяр­бай­ъан Мил­ли Елм­ляр Ака­де­ми­йа­сы Фял­ся­фя, Сосиолоэийа вя Щц­гу­г Инс­ти­ту­ту




Yüklə 3.72 Mb.
səhifə7/31
tarix11.03.2016
ölçüsü3.72 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   31

İstifadə olunmuş ədəbiyyat

1. Lively C., Lively A. Democracy in Britain. United Kingdom: Oxford, 1994.

2. Hacızadə H.Demokratiya:gediləsi uzun bir yol. Bakı: Əbilov, Zeynalov ogulları,

3. Энциклопедия аfоризмов /Под. ред. Барахова Э.А. М., 2001.

4. Foundations of Democracy: USA: Center for civics education, 2002.

5. Ulusel R.S. Ulutürklük qloballaşma çagında: milli özünüdərketmə və geostrategiya. Bakı: Az-atam, 2002.

6. Musabəyov R. Qloballaşma və Azərbaycan //Məşvərət, 2002, № 11, s.31-45.

7. Tagıyev Ə.M., Şükürov M.A. İki əsrin qovşaьında Azərbaycan: milli və millətlərarası problemlərin həlli yolunda. Bakı: Adiloglu,2004.

8. Mehdiyev R. İctimai və humanitar elmlər: zaman kontekstində baxış. «Azərbaycan» qəzeti, 8dekabr 2009-cu il.

Джейхун ГУСЕЙНОВ
Глобализация и националЬная самобытность
Резюме
В данной статъе автор ставит целью обосновать основные условия сохранения самобытности нации в условиях мировой глобализации. Он анализирует позитивные и негативные стороны тенденции процессов мировой глобализации, пути сохранения национальной самобытности: национальной культуры, языка, идеологии азербайджанизма.
Jeyhun Huseinov
Globalization and national distinctness
Summary
In the present article the author sets as an object the substantiation of the basic conditions of preserving the distinctness of the nation in conditions of world globalization. He analyzes the positive and negative sides of the tendency of world globalization, processes the ways of preservating the national originality: national сulture, language and ideology of Azerbaijanizm.
UOT 1.101.1
Mikayıl Əkbərov

AMEA Fəlsəfə, Sosiologiya və Hüquq

İnstitutunun “Qloballaşma və informasiya

cəmiyyətinin fəlsəfi problemləri” şöbəsinin

kiçik elmi işçisi
Köçəri mədəniyyətinin bəzi fəlsəfi məsələləri
Açar sözlər: köçəri mədəniyyəti, maldarlıq, əkinçilik, köçərilik, yaylaq, köçəri həyat tərzi, köçərilərin təsərrüfatı, Azərbaycan mədəniyyəti.

Ключевые слова: культура кочевников, скотоводство, земледелие, кочевье, летнее пастбище, кочевой образ жизни, хозяйство кочевников, азербайджанская культура.

Key words: nomadic culture, cattle-breeding, agriculture, nomads’ camp, summer pasture, nomadic way of life, nomads’ farming, Azerbaijan culture.
Dün­ya­nın ək­sər öl­kə­lə­rin­də möv­cud ol­muş köçərilik bir qrup əha­li­yə məx­sus olan tə­sər­rü­fat for­ma­sı­dır. Ov­çu və ço­ban­ ic­ma­la­rı for­ma­sın­da yaşayan insanlar yal­nız mal­dar­lıq­la məş­ğul olan in­san­lar kö­çə­ri hə­yat tər­zi ke­çir­miş­lər. Ta­rix­də kö­çə­ri­lə­rin həyatında müx­tə­lif mər­hə­lə­lər­in olduğu bil­di­ri­lir. Bi­rin­ci mər­hə­lə­də çox­say­lı və çox­dil­li et­nik bir­lik­lər­dən iba­rət ol­an köçərilər birinci mərhələdə bas­qın­çı­lıq və yü­rüş­lər­lə məş­ğul olmuş­lar.

İkin­ci mər­hə­lə­də onlar ya­rım­kö­çə­ri hə­yat tər­zi ke­çi­rə­rək döv­lət bir­lik­lə­ri for­ma­laş­dı­rmışlar. Bu za­man on­lar­da et­nik bir­lik­lə­rin ümu­mi di­li for­ma­la­şa­raq ar­xe­o­lo­ji abi­də­lə­r çay­la­rın sa­hil­lə­rin­də möv­sü­mi qış­laq­la­r ya­ra­dırlar.

Kö­çə­ri­li­yin üçün­cü mər­hə­lə­si, si­ya­si ha­ki­miy­yət uğ­run­da mü­ba­ri­zə, əsas din­lər­dən bi­ri­nin qə­bul edil­mə­si, ya­zı­lı mətnlə­rin in­ki­şafı, ti­ca­rə­tin ge­niş­lən­mə­si və iri şə­hər­lə­rin sa­lın­ma­sı ilə səciyələ­nir.

Kö­çə­rilərin mə­də­niy­yət dün­ya­sı özü­nü çox maraqlı məqamlarla təq­dim edir. O, va­hid­dir, ey­ni za­man­da onun et­nik tərkibini nə­zə­rə al­saq, o rən­ga­rəngdir. Kö­çə­ri­lər tə­bi­ə­tin sər­vət­lə­ri­nə çox eh­ti­yat­la ya­naş­mışlar, bu cəhət on­la­rın mə­i­şət və tə­sər­rü­fat hə­ya­tlarıda özü­nü hiss et­dir­miş­dir.

Təd­qi­qat­lar gös­tə­rir ki, mal­dar­lıq tə­sər­rü­fat for­ma­la­rı heç də hə­mi­şə ic­ti­mai in­ki­şa­fın mər­hə­lə­lə­rin­dən ası­lı ol­mur. Mal­dar­lıq tə­sər­rü­fa­tı­nın bu və ya di­gər for­ma­sı­nın mey­da­na gəl­mə­sini və möv­cud­lu­ğunu saxlaya bilməsi bi­rin­ci növ­bə­də öl­kə­lə­rin tə­bii coğ­ra­fi şə­ra­i­ti­ndən asılıdır.

Mal­dar­lı­ğın otu­raq, ya­rım­kö­çə­ri, kö­çə­ri for­ma­la­rının ol­du­ğu fik­ri möv­cud­dursa da. Lakin ta­ri­xi-et­noq­ra­fik ədə­biy­yat­da - "Azər­bay­can et­noq­ra­fi­ya­sı"nın bi­rin­ci cil­din­də Azər­bay­can­da mal­dar­lı­ğın yalnız "ya­rım­kö­çə­ri" for­ma­sı­nın möv­cudluğundan bəhs olunur­ (1, 212). Mə­i­şətin­də mal­dar­lıq, xü­su­si­lə qo­yun­çu­luq bi­rin­ci də­rə­cə­li əhə­miy­yət kəsb etdirdi. Əha­li is­ti ay­lar­da əsa­sən yay­la­ğa kö­çür­dü, kənddə yalnız tələb olunan sayda iş­çi qüv­və­si qa­lır­dı, on­lar ta­xıl bi­çi­ni ilə məş­ğul olur­du­lar. Ta­xıl bi­çi­ni qur­tar­dıq­dan son­ra bir ne­çə ailə öz hə­yət­lə­ri­nə ğözətçi qoyub, öz­lə­ri yay­la­ğa köçürdülər. Da­ğə­tə­yi zo­na­da əha­li­nin ha­mı­sı de­yil, yalnız iş­çi qüv­və­si mal­dar­lar­la əkin­çi­lərdən ibarət olurdu. Əha­linin müəyyən hissəsi kənddə qa­lır, digər hissəsi isə mal-qa­ra ilə yay­la­ğa kö­çür­dü. Pa­yız əki­ni vax­tı əha­li iş hey­van­la­rı ilə birlikdə kən­də qa­yı­dır və yal­nız ço­ban­lar qo­yun­la­rı yay­laq­da sax­la­yır­dılar. Bütün bunlar köçərilərin hə­yat tər­zi­nin çox qə­dim ta­ri­xə malik ol­du­ğunu gös­tə­rir.

Kö­çə­ri tay­fa­la­rın dö­yüş qa­bi­liy­yə­ti hə­mi­şə yük­sək sə­viy­yə­də olmuşdur. Qonşu tərəflər qon­şu­la­rın mə­də­ni na­i­liy­yət­lə­rin­dən elə­lə­rini qə­bul edirdilər ki, on­la­rın kö­məkli­yi ilə öz "mən­li­yi­ni" qo­ru­yub sax­la­ya bil­sin­lər. Bu isə çox va­cib idi, çün­ki qon­şu­luq­da­kı da­va­kar­lar da­im öz möv­cud­luqlarını hiss et­di­rməyə çalışırdılar.

Kö­çə­ri­lər qon­şu­la­rın di­ni­ni və es­te­tik ba­xış­la­rı­nı qav­ra­ma­ğa meylli ol­ma­la­rı­na bax­ma­ya­raq, ümu­mi de­moq­ra­fi­ya­nı mü­ha­fi­zə edib öz­lə­ri­nə sa­diq qal­ırdı­lar. Bu hət­ta cəhət XVI əs­rə qə­dər Şərqdə bud­diz­mə, Qərbdə isə İs­la­ma keç­sə də, hə­min kö­çə­rilər özü­nə­məx­sus­lu­ğu da­vam etdirmişdilər. Kö­çə­ri­lə­rin mə­də­ni hə­ya­tı­nın bü­tün ha­di­sə­lə­ri kö­çə­ri­li­yin möh­kəm zən­cir­lə­ri, ya­xud mo­del­lə­ri ilə əla­qə­lən­di­ri­lir­di. Bü­tün bun­lar isə ta­ri­xi və bə­dii ki­tab­lar­da ay­dın şə­kil­də şərh olunmuşdur.

Köç­əri mal­dar­la­rın yay­laq və qış­laq­da is­ti­fa­də et­dik­lə­ri mü­vəq­qə­ti ya­şa­yış ev­lə­ri­nin təd­qi­qi dün­ya mə­də­niy­yə­ti­nin öy­rə­nil­mə­si üçün xü­su­si əhə­miy­yə­tə ma­lik­dir.

Ala­çıq ad­la­nan ya­rı­mev da­i­rə­vi de­yil, kvad­rat şə­kil­li ol­urdu. Ala­çı­ğın qu­rul­ma­sın­da di­rək­dən deyil, çubuqlardan is­ti­fa­də olun­ur­dı. Ala­çı­ğın dördkünc çu­buq­la­rı bir qə­dər yo­ğun və da­ha möh­kəm olmalı idi. Ala­çıq qu­rar­kən çən­bə­rə­ni 4 çəm çu­bu­ğu­na taxıb yu­xa­rı qal­dı­rır, qa­lan çu­buq­la­rın ye­ri­ni də­qiq­ləş­di­rir­di­lər. Çən­bə­rə­nin mər­kə­zində di­rək ke­çi­ri­lə­cək yer­dən, di­rə­yi əvəz edə­cək möh­kəm ip bağ­la­nır­dı. İpin sal­la­nıb, ala­çı­ğın mər­kə­zin­ə to­xun­du­ğu ye­rə mıx vurulurdu.

Tax­ta tə­kər üs­tündə qurulan ev kö­çə­ri­lər üçün ol­duq­ca əl­ve­riş­li sa­yı­lır­dı. Çünki bi­rin­ci­si, ça­dır kü­lək və şax­ta­dan insanı da­ha yax­şı qo­ru­yurdu və ye­rini də­yişdir­mək­lə is­ti­ mə­kan tapmaq mümkün idi. Kər­pic­dən və ya­xud da daş­dan ti­kil­miş ev­lə­rin yer­lə­ri­ni tez-tez də­yiş­mək isə müm­kün ­deyildi. İkin­ci­si, tə­kər üs­tün­də­ki ya­şa­yış ye­rin­də ya­şa­maq da­ha təh­lü­kə­siz­ sayılirdı. Çün­ki insana bü­tün eh­ti­ya­tları ilə birlikdə düş­mən­dən uzaq­laş­maq imkanına malik idi ki, bu­na da köçərilər tez-tez na­il ola bi­lir­di­lər.

Köçərilər üçün də­ridən olan pal­tar­lar həm möh­kəm, həm yün­gül, həm də ra­hat idi. On­lar ət və süd­lə qida­la­nır­dı­lar. Heyvan sü­rü­lə­ri çox ol­du­ğun­a görə ye­məkləri də bol idi. Yo­ru­cu əmək­lə məş­ğul ol­ma­dıq­la­rı­na, da­im ov­çu­luq etdiklərinə gö­rə fi­zi­ki cə­hət­dən da­ha möh­kəm idi­lər. Tez-tez baş ve­rən yü­rüş­lər on­la­rın ira­də­si­ni daha da möh­kəm­lən­di­rir­di.

Elat sö­zü­nün ça­lar­la­rın­dan bi­ri ca­ma­at, xalq deməkdir. Gö­rü­nür, hə­lə ən qə­dim­lər­də qə­bi­lə­ və tay­fa­a­ra­sı dö­yüş­lər­də bütün tay­fa üzvlə­ri iş­ti­rak et­di­yin­dən, son­ra­lar isə or­du bü­tün əhalidən top­lan­dı­ğına ­görə elat sö­zü ca­ma­atın bir­li­yi mə­na­sı­nı ifa­də et­miş­dir.

Mal­dar­lar yay­laq və qış­la­ğa kö­çər­kən kəndbəkənd bir­lə­şib oba­lar ya­ra­dır­dı­lar. Bir oba­da bir­lə­şən tə­sər­rü­fat­lar bö­yük bir elə məx­sus ol­du­ğun­dan, be­lə mal­dar bir­lik­lər elat ad­la­nır­dı. Odur ki, əsa­sən mal­dar­lar­dan təş­kil olu­nan or­du­nun da elat ad­landırıl­ma­sı qa­nu­na­uy­ğun­dur.

Gö­zət­çi­lər yay­la­ğa kö­çən ai­lə­lə­rin ev­lə­ri­ni, əkin sa­hə­lə­ri­ni qo­ru­yur­du­lar. Bə­zən qiy­mət­li şey­lə­ri mü­əy­yən edil­miş bir evə yı­ğır və həmin evə xü­su­si gö­zət­çi­lər qo­yur­du­lar. Gö­zət­çi­lə­r əv­vəl­cə­dən ra­zı­laş­dı­rıl­mış qay­da­da əmək haq­qı alır­dı­lar. Gös­tə­ri­lən təd­bir­lər­dən son­ra yay­la­ğa köç­məli olan oba­lar yol­da bir-bi­ri­nə kö­mək et­mək məq­sə­di­lə bir­lik­lər ya­ra­dır­dı. Oba­lar bir-bi­ri­nin bü­tün eh­ti­ya­cı­na şə­rik olur­du. Çov­ğun za­ma­nı yax­şı tə­bii şə­ra­it­də olan obalar çə­tin və­ziy­yət­də olan­la­rın mal-qa­ra­sı­na öz ar­xa­cın­da və ot­la­ğın­da yer ve­rər, la­zım ol­duq­da bir-bi­ri­nin zi­ya­nı­na da şə­rik olurdu­lar.

Köç yol­la­rı əsa­sən çay sa­hil­lə­rin­dən, me­şə ətək­lə­rin­dən və dağ­la­rın mü­na­sib yer­lə­rin­dən, bo­ran za­ma­nı əha­li­nin və hey­van­la­rın mü­ha­fi­zə­si üçün tə­bii sı­ğı­na­caq­la­rı olan yer­lər­dən ke­çir­di. Mə­lu­mat­lardan aydın olur ki, köç yol­la­rı ət­ra­fın­dan əkin­çi­lik məq­sə­di­lə is­ti­fa­də edil­məz­miş, çünkü bu əra­zi­lər köç za­ma­nı mal-qa­ra­nı la­zı­mın­ca yem­lə­mə­yə im­kan ve­rirdi.

Kö­çə­ri­lə­rin daşdan, ağac­dan, də­ri­dən, son­ra­lar isə me­tal­dan hazırladıqları əl iş­lə­ri məş­hur ol­muş­dur.Onlarda qo­yun, çöl do­nu­zu, ma­ral, qar­tal və quş­la­rın fi­qur­la­rı ge­niş ya­yıl­mış­dı. Qə­dim tay­fa­la­rın mi­fo­lo­gi­ya­sın­da mü­qəd­dəs hey­van və quş­lar haq­qın­da is­tə­ni­lən qə­dər mə­lu­mat var­dır.

Qış­laq­da qo­yun­la­rı yem­lə tə­min et­mək üçün ot­laq­dan is­ti­fa­də et­mək­də cid­di qay­da göz­lə­nilir­di. Qo­yun­lar qış­la­ğa gətirildikdən sonra ye­ni­dən ya­şa, cin­sə, ot­laq­dan is­ti­fa­də et­mək im­ka­nı­na gö­rə sü­rü­lə­rin tər­ki­bi də­qiq­ləş­di­ri­lir­di. Bü­tün örüş his­sə­lə­rə bö­lü­nür, hər sü­rü üçün xü­su­si ot­laq sa­hə­si ay­rı­lır­dı.

Dün­ya ta­ri­xin­də böyuk xalqlar - türklər Ya­xın Şərqdə, ərəb­lər Asi­ya və Af­ri­ka­da, ger­man­lar Av­ro­pa­da və baş­qa­la­rı müx­tə­lif coğ­ra­fi əra­zi­lər­də kö­çə­ri həyat tər­zi ke­çir­miş­lər. Elm adam­la­rı ara­sın­da kö­çə­ri­li­yin ta­ri­xi ilə bağlı mü­ba­hi­sə­lər in­di də da­vam et­mək­də­dir. Bə­zi­lə­ri köçərilərin ta­ri­xi­ni al­tı min il bun­dan əv­və­lə aid edirlər. Bö­yük ingilis ali­mi Ar­nold Toynbi kö­çə­ri mə­də­niy­yə­ti­nin bi­zim era­dan əv­vəl IV-III mi­nil­lik­lə­rə qə­dər uzan­dı­ğı­nı gös­tə­rir. Bu isə Şu­mer və Mi­sir mə­də­niy­yə­ti­nin for­ma­laş­dı­ğı döv­rə tə­sa­düf edir.

Bizə elə gəlir ki, kö­çə­ri­li­yin ta­ri­xi­ni də­rin­dən öy­rən­mək üçün bü­tün xalqla­rın ta­ri­xi­ni bil­mək lazım­dır.

Qə­dim və or­ta əsrlər­də əkin­çi­lik si­vi­li­za­si­ya­sı - şə­hərlər, yol­lar, döv­lət apa­ra­tı, rən­ga­rənglik, ye­mək növ­lə­rinin çoxluğu, qa­la di­var­la­rı, pi­ya­da əs­gər­lər və s. sa­yı­lır­dı. Kö­çə­ri­lə­rin si­vi­li­za­si­ya­sı - ot­laq­lar, cı­ğır­lar, qə­bi­lə - tay­fa əmək­daş­lı­ğı, do­yun­ca ye­mək im­kan­sız­lı­ğı, uzun mə­sa­fə­lər, hey­van ətiindən və ya­ğın­dan ye­mək­lər, hey­van­lar­la, xü­su­si­lə at­lar­la sıx ün­siy­yət idi. Kö­çə­ri­lə­rin ­nəzərində otu­raq hə­yat tər­zi ke­çi­rən əha­li ira­də­siz, aciz, ümu­miy­yət­lə, ma­lik ol­duq­la­rı nə var­sa, ona la­yiq ol­ma­yan­ adamlardır.Otu­raq əha­li­nin nə­yi var­sa, onun da­ha güc­lü kö­çə­ri­lə­rin əli­nə keç­mə­sini onlar əda­lət­li bir iş ki­mi tə­səv­vür edirdilər.

Kö­çə­rilərin yü­rüş­lə­ri üs­tün­lük təş­kil et­di­yi dövrlər­də Av­r­a­si­ya ərazisin­də - Şi­mal­da ke­çil­məz buz­lu mə­kan, Qərbdə - Ro­ma im­pe­ri­ya­sı, Şərqdə - Çin, Cə­nub­da - İran möv­cud idi. Bu im­pe­ri­ya­lar ara­sın­da əla­qə­lən­di­ri­ci həl­qə ol­du­ğun­dan kö­çə­ri­lər­dən Ro­ma mü­da­fiə səd­di və Bö­yük Çin di­var­la­rı ilə qo­ru­nur­du. Bu mü­da­fiə ti­ki­li­lər ara­sın­da, "bar­bar­la­rın", ya­xud da at­lı kö­çə­ri­lə­rin xü­su­si dün­ya­sı yer­lə­şir­di. Uzaq­dan ada­ma elə gə­lir­di ki, bu dün­ya mo­no­lit­dir. La­kin əs­lin­də o də­yiş­kən, otu­raq əha­li­yə "di­lən­çi" ki­mi gö­rü­nən iq­ti­sa­diy­ya­ta, mə­də­niy­yə­tə, özü­nə­məx­sus si­vi­li­za­si­ya­ya ma­lik olan köçərilər idi.

Öz­lə­ri­ni si­vi­li­za­si­ya­nın nü­ma­yən­də­lə­ri he­sab edən­lər kö­çə­ri­lə­ri "bar­bar", cə­miy­yət­lə­ri­ni isə "bar­bar cə­miy­yə­ti" ad­lan­dı­rır­dı­lar. Əs­lin­də kö­çə­ri­lə­ri si­vi­li­za­si­ya­ya ya­xın bu­rax­ma­yan­lar bö­yük səh­və yol ver­miş­dilər.

Kö­çə­ri­lərin in­san və iq­ti­sa­di ehtiyatların ya­ran­ma­sın­da böyük rolu olmuşdur. Hey­van­la­rın əh­i­lləş­di­ril­mə­si­ni və ço­xal­dıl­ma­sı­nı əkin­çi­lik­dən az qiy­mət­lən­dir­mə­yən A.Toynbi kö­çə­ri­lə­rin bu sə­nə­ti­ni yük­sək qiy­mət­lən­dir­ərək, on­la­rın mal­dar­lıq­la məş­ğu­liy­yə­ti­ni mü­rək­kəb tə­sər­rü­fat sis­te­mi ilə mü­qa­yi­sə et­miş­dir.

Kö­çə­rilərin tə­sər­rü­fa­tı əkin­çi­lik­lə vəh­dət­də da­ha sə­mə­rə­li idi və bu da iq­ti­sa­di və mə­də­ni in­ki­şa­fa tə­kan ve­rir­di.

Kö­çə­ri­lə­rin ağac­dan, də­ri­dən, yun­dan və metaldan ha­zır­la­dıq­la­rı əş­ya və mə­mu­lat­lar da mə­də­niy­yə­tin in­ki­şa­fı­na mi­sil­siz töh­fə idi.

Bö­yük ali­m və filosof K.Marks kö­çə­ri­lə­rin ta­rix­də­ki ro­lu­nu yük­sək qiy­mət­lən­dir­ərək "Ka­pi­tal" əsə­rin­də ya­zır: "Pul for­ma­sı ən əv­vəl kö­çə­ri xalqlar­da mey­da­na gə­lir, çün­ki on­la­rın bü­tün əm­la­kı mü­hər­rik for­ma­da, de­mə­li, bi­la­va­si­tə öz­gə­yə ve­ri­lə bi­lə­cək for­ma­da­dır və on­lar öz hə­yat tərz­ləri­nə gö­rə da­im baş­qa ic­ma­lar­la əla­qə­yə gir­mə­li və be­lə­lik­lə də məh­sul mü­ba­di­lə­si­nə gi­riş­mə­li olur­lar"(4, 49).

Marksist olan F.En­gels kö­çə­rilərin mə­də­niy­yə­ti haq­qın­da yük­sək fi­kir­də ol­muş­dur. O, gös­tər­miş­dir ki, kö­çə­ri ço­ban tay­fa­la­rı di­gər tay­fa­la­ra nis­bə­tən xü­su­si mül­kiy­yə­tə da­ha tez keç­miş­lər. F.Engels "Ai­lə­nin xü­su­si mül­kiy­yə­ti və döv­lə­tin mən­şə­yi" əsə­rin­də ya­zır­dı: " Ço­ban xalqlar əs­lin­də nə­in­ki bə­şə­riy­yə­tin be­şi­yi ola bil­mə­yən, hət­ta öz əc­dad­la­rı­nın və hət­ta bar­bar­lı­ğın aşa­ğı pil­lə­sin­də du­ran adam­la­rın ya­şa­ma­sı üçün az qa­la ya­rar­sız olan yer­lər­də mey­da­na gəl­miş­dir. Or­ta pil­lə­də du­ran bu bar­bar­lar ço­ban hə­ya­tı­na alış­dıq­dan son­ra, on­la­rın heç ağ­lı­na da gə­lə bil­məz­di ki, onlar çay­la­rın sa­hil­lə­rin­də­ki ot­laq yer­lə­rin­dən öz əc­dad­la­rı­nın ya­şa­dıq­la­rı me­şə sa­hə­lə­ri­nə kö­nül­lü ola­raq qa­yıt­sın­lar"(5, 364).

Av­ra­si­ya kon­ten­ti­nin ta­ri­xi in­ki­şa­fın­da kö­çə­ri­lə­rin də mi­sil­siz xid­mət­lə­ri ol­du­ğu­nu bir çox alim­lər qeyd et­miş­lər.

Ta­rix­də iki müx­tə­lif hə­yat tər­zi­nə, dü­şün­cə­yə və dün­ya­gö­rü­şü­nə ma­lik olan kö­çə­ri­lər­lə əkin­çi­lər da­im toq­quş­muş­lar. Kö­çə­ri­lə­rin vax­ta­şı­rı bas­qın­la­rı­na əkin­çi­lər mü­da­fiə üsul­la­rı ilə ca­vab ver­mə­yə məc­bur olur­du­lar.

Kö­çə­ri tay­fa­lar­la otu­raq əha­li ara­sın­da düş­mən­çi­lik hə­mi­şə da­vam et­məmiş­di. On­ların ara­la­rın­da sülh mü­qa­vi­lə­lə­ri bağ­la­maq­la ya­na­şı, bir-bi­riləri ilə qo­hum­luq əla­qə­lə­ri də ya­ra­dır­dı­lar. Dostluq və qo­hum­luq mü­na­si­bə­ti ya­ra­dan kö­çə­ri­lər­lə əkin­çi­lər öz ara­la­rın­da ti­ca­rət əla­qə­lə­ri­ni də ge­niş­lən­dir­mək­də ma­raq­lı idi­lər.

Əha­li­nin sü­rət­li ar­tı­mı və tə­bi­ə­tin tə­bii eh­ti­yat­la­rının on­la­rı tam qa­ne et­mə­mə­si kö­çə­ri­lə­ri ye­ni-ye­ni yü­rüş­lə­rə məc­bur edir­di. Bu da on­la­rın otu­raq xalqlar tə­rə­fin­dən "bar­bar" ad­lan­dı­rıl­ma­sı­na gə­ti­rib çı­xa­rır­dı. Onların öz­lə­ri isə apar­dıqları­ mü­ha­ri­bə­lə­ri "hə­ya­tın qa­nu­nu" he­sab edir­di­lər. Uzun­müd­dət­li qu­raq­lıq, küt­lə­vi xəs­tə­lik­lər və ara­sı­kə­sil­məz tay­fa­la­ra­ra­sı mü­ha­ri­bə­lər də kö­çə­ri yü­rüş­lə­ri­nə tə­kan ve­rir­di.

Əkin­çi xalqlar kö­çə­ri­lə­ri qa­pa­lı, vəh­şi ki­mi gös­tə­rir­di­lər. El­mi ədə­biy­yat­da, xü­su­sən Qərbdə kö­çə­ri­lik mə­də­niy­yət­dən uzaq bir ha­di­sə ki­mi təs­vir edil­miş­dir. Mü­a­sir av­ro­pa­lı­lar in­di də bu stre­o­tip­dən tam azad ol­ma­mış­lar.

İlk də­fə ola­raq Ame­ri­ka ta­rix­çi­si - U.Cons kö­çə­ri cə­miy­yət­lə­ri­nin si­vil cə­miy­yət­lər­dən bir o qə­dər də fərqlən­mə­di­yi­ni bil­dir­miş­dir. Mark­sizm klas­sik­lə­ri də kö­çə­ri­lə­rin dün­ya­nın mə­də­niy­yət sis­te­mi­nə bəxş et­di­yi özü­nə­məx­sus töh­fə­lə­ri əsər­lə­rin­də qeyd et­miş­lər. Məş­hur rus ali­mi - L.Qu­mil­yov kö­çə­ri­lər­lə bağ­lı bü­tün mə­sə­lə­lə­rə ob­yek­tiv mü­na­si­bət gös­tə­rib kö­çə­ri mə­də­niy­yə­ti­ni si­vi­li­za­si­ya ta­ri­xin­dən çı­xar­maq üçün atı­lan bü­tün ad­dımları kəs­kin tən­qid edə­rək, on­la­rı ümum­dün­ya mə­də­niy­yət ta­ri­xi­nin özü­nə­məx­sus bir döv­rü ad­lan­dır­mış­dır.

Fəl­sə­fə elmlə­ri dok­to­ru, pro­fes­sor Hə­mid İma­nov ya­zır: "Coğ­ra­fi de­ter­mi­niz­min mü­a­sir for­ma­la­rın­dan bi­ri ta­rix­çi, coğ­rafiyaşunas L.N.Qu­mil­ye­vin (1912-1992) adı ilə bağ­lı olan et­no­ge­ne­zi­sin pas­si­o­nar nə­zə­riy­yə­si­dir. Bu nə­zə­riy­yə­nin əsa­sın­da be­lə bir müd­dəa du­rur ki, bi­os­fer fe­no­men olan et­nos landşaftla çox sıx bağ­lı­dır. Onun kon­sep­si­ya­sı­na gö­rə, so­si­al in­ki­şaf spi­ral bo­yunca ge­dir­sə, et­nik in­ki­şaf diskret­dir, yə­ni əv­və­li də, so­nu da var­dır. Həm so­si­al, həm də et­nik pro­ses­lə­rin əsa­sın­da ilk növ­bə­də coğ­ra­fi sə­bəb­lər du­rur. L.N.Qu­mil­yev ya­zır­dı ki, et­no­ge­nez tə­bi­ətlə bağlı pro­se­s­dir, bi­os­fe­rin can­lı mad­də­si­nin bi­o­kim­yə­vi ener­ji­si­nin fluk­tu­a­si­ya­sı­dır. Bu ener­ji­nin partla­yı­şı pas­si­o­nar mə­kan olub (pla­ne­tin bu və ya di­gər re­gi­o­nun­da baş ve­rən), xa­rak­te­ri coğ­ra­fi şə­ra­it­lə mü­əy­yən olu­nan və et­no­sun tə­sər­rü­fat fə­a­liy­yə­ti­nə tə­sir edən hə­rə­kat ya­ra­dır. Onun bu ide­ya­sı Asi­ya re­gi­o­nu­nun in­ki­şa­fı­nın təh­li­lin­dən irə­li gəl­miş­dir. Qu­mil­yev qeyd edir­di ki, VI əs­rin or­ta­la­rın­da tür­kuy­ğur­la­rının baş­çı­sı Bu­man xa­qan xey­li türk tay­fa­la­rı­nı bir­ləş­di­rib Bö­yük Türk xa­qan­lı­ğı­nı ya­rat­dı. Bu xa­qan­lıq Sa­rı də­niz­dən Qa­ra də­ni­zə qə­dər əra­zi­ni əha­tə edir­di. Be­lə­lik­lə, VII əs­rin baş­lan­ğı­cın­da bu əra­zi­də qüv­və­lə­rin və­ziy­yə­ti və yer­ləş­di­ril­mə­si sa­bit ol­muş­dur. La­kin "ye­ni­dən tə­bi­ət ta­ri­xin işi­nə qa­rış­mış­dır" və xa­qan­lıq iki müx­tə­lif döv­lə­tə və et­no­sa par­ça­lan­mış, Şərq və Qərb xa­qan­lıq­la­rı ya­ran­mış­dır. Şər­qi xa­qan­lıq Mon­qo­li­ya­da yer­lə­şir­di. Bu­ra­da yay ay­la­rın­da nə­miş­lik il bo­yu kö­çə­ri­li­yi tə­min etdiyindən ço­ban­lar bir-bi­ri ilə da­im ün­siy­yət­də olur­du­lar. Ün­siy­yət vər­diş­lə­ri və Çin­dən olan təh­lü­kə xal­qı or­du­nun və xa­nın ət­ra­fın­da sıx bir­ləş­di­rir­di, döv­lət də möh­kəm olur­du. Qər­bi ka­qa­nat Tyan-Şan dağ­la­rı­nın ətə­yin­də yer­lə­şir­di. Bu­ra­da qış sərt ol­du­ğun­dan mal-qa­ra üçün daim ot tə­da­rük et­mək la­zım idi. Be­lə­lik­lə, yay­da gənclər hey­va­na­tı dağ ot­laq­la­rı­na apa­rır­dı, yaş­lı­lar isə qış­la­q­ yer­lər­də qa­lır­dı­lar. Onlar arasında gö­rüş­lər na­dir hal­lar­da olur­du və ona görə də ün­siy­yət vər­diş­lə­ri ya­ran­mır­dı. Bu­ra­da tay­fa­la­rın kon­fe­de­ra­si­ya­sı ya­ran­dı və par­ça­lan­mış hal­da tay­fa baş­çı­la­rı tə­rə­fin­dən ida­rə olu­nur­du. Nə­ti­cə­də, Qər­bi ka­qa­nat o qə­dər zə­if­ləmiş­di ki, 757-ci il­də onu çox asan­lıq­la Çi­nin Tan or­du­su zəbt et­di. Qu­mil­yev belə bir su­al verir: "Bəs Çin bu qüv­və­ni haradan əl­də et­di?" Özü də ca­vab ve­rir ki, bu qüv­və­ni Çin tə­bi­ət­dən al­dı.Ye­ni pa­ni­si­o­nar mə­kan - Ərə­bis­tan­dan baş­la­mış Ya­po­ni­ya­ya qə­dər - ye­ni partla­yış ya­rat­dı"(3, 253, 254).

Kö­çə­ri­li­yin özü­nə­məx­sus­lu­ğu, mə­i­şə­ti və hə­ya­tı, bə­dii ədə­biy­yat­dan da tə­sir­siz ötüş­mə­miş­dir. Türklə­rə məx­sus, or­ta əsrlə­rin da­hi­ya­na das­tan­la­rın­dan olan "Ki­ta­bi-Də­də Qor­qud" kö­çə­ri­li­yin fəl­sə­fə­si və ta­ri­xi ba­xı­mın­dan mi­sil­siz tə­si­r ba­ğış­la­yır.

Dün­ya ədə­biy­ya­tın­da mal­dar­lıq­la məş­ğul olan kö­çə­ri­lə­rin hə­ya­tın­da əvəz­siz rol oy­na­yan ata mü­na­si­bət ol­duq­ca ma­raq­lı­dır. At­lı kö­çə­ri­lə­rin yü­rüş­lə­ri­nin qa­ba­ğın­da da­yan­maq çə­tin­li­yi ək­sər əkin­çi xalqla­rın bə­dii nü­mu­nə­lə­rin­də təs­vir edil­miş­dir. Atı özü­nün "mu­ra­dı" he­sab edən kö­çə­ri­ləri atsız tə­səv­vür et­mək, onların hə­ya­tı­na, ya­xud keç­di­yi tarixə mü­na­si­bət bil­dir­mək qey­ri-müm­kün­dür.

Bə­dii nü­mu­nə­lər­də belə bir fikir qeyd edi­lir ki, əgər kö­çə­ri qəh­rə­man­lıq gös­tər­mir­sə, ona ad ver­mir­di­lər. Bu ba­xım­dan kö­çə­ri­lərin mərdlik nümünəsi diq­qə­ti cəlb edir.

Müx­tə­lif din­lə­rə si­ta­yiş edən, son­ra­lar ək­sə­riy­yə­ti­nin tə­kal­lah­lıq di­ni­nə keçən kö­çə­ri­lə­rin inac­la­rı ba­rə­də bə­dii ədə­biy­yat­da ki­fa­yət qə­dər mən­bə­lər möv­cud­dur.
Иstifadə olunmuş ədəbiyyat
1. Azərbaycan etnoqrafiyası, I cild, Bakı: Elm, 1988.

2. Fəlsəfə ensiklopedik lüğəti, Bakı: Az.ens.nəş.pol.bir, 1997, 520 s.

3. İmanov H. Fəlsəfənin əsasları, Bakı: Turan Evi, 2007.

4. Marks K. Kapital, Bakı: Elm, 1949, 550 s.

5. K. Marks, F. Engels. Seçilmiş əsərləri, III cild, Bakı: Elm, 1983, 586 s.
Микаил Акперов
Некоторые философские вопросы культуры кочевников
Резюме
Настоящая статья посвящена культуре кочевников, которая подразделяется на крупные исторические периоды. Подробно анализируя этапы развития кочевников, автор постарался показать их влияние на будущее народов. Для более глубокого исследования истории кочевников, необходимо знать историю всех народов. Автор также подробно исследует влияние культуры кочевников на другие области культуры народов.

В статье также исследуется влияние кочевого образа жизни на азербайджанскую культуру. Здесь следует отметить, что до сих пор в азербайджанской философии данная тема освещена крайне недостаточно.

Благодаря мыслям, высказанным автором, статья, несомненно, вызовет интерес у читателей.
Mikail Akperov
Some philosophical questions of nomadic culture
Summary
The present article is dedicated to culture of nomadism covering the great historical periods. Making a detailed analysis of the nomads’ stages of development, author tried to show their influence on future of the peoples. To study profoundly the history of nomadism it is necessary to know the history of all the peoples.

In the article the influence of nomadic culture on other aspects of peoples’ culture is demonstrated. The influence of nomadic way of life in Azerbaijani culture is being studied as well. Here, it should be noted that in Azerbaijani philosophy the given theme has not been sufficiently elucidated. Owing to the thoughts expressed by the author, no doubt this article will arouse interest of the readers.


УДК 17.035
Фахрия Мамедзаде

Институт Философии, Социологии и Права НАНА

Отдел «Этики и эстетики», младший научный сотрудник
Религиозное направление экзистенциализма
Açar sözlər: din, dini ekzistensializm, insan, Tanrı, şəxsiyyət, fərd.

Ключевые слова: религия, религиозный экзистенциализм, человек, Бог, личность, индивидуум, самобытие.

Key words: religion, religious existentialism, human being, God, individual.
Сформировавшись как философское течение после первой мировой войны, экзистен­циализм в 40-60-х годах ХХ столетия становится популярным научным направлением в Западной Европе. Причиной тому стал явный деfицит гуманности в самом fундаменте научно-технической цивилизации.

К.Ясперс и Г.Марсель своими работами дали мощный толчок развитию экзистенциализма. Экзистенциальное мышление развертывается исключительно в сфере бытия, а все остальные традиционные fилососfские проблемы приобретают второсте­пенное значение как частное следствие решения основной онтологической проблемы, заключающейся в определении экзистенции в общей структуре сущего, т. е. конкретизации онтологической природы человеческой реальности в соотношении с остальными началами мироздания. Этим изначально подчеркивается промежуточный характер человеческой реальности, ее принципиальная несамостоятельность, зависимость от чего-то иного, что уже не является человеком.

К.Ясперс и Г.Марсель не мыслят существования божественного вне акта веры, т.е. отвергают догматическое постулирование существования Бога как предпосылки веры. Божественное реально существует лишь в акте веры, и одновременно с его появлением на горизонте человеческого бытия возможно достичь реального существования. Вне устремления же к трансценденции происходит деградация человеческой реальности, ее обезличивание и растворение в рутине повседневности. Феноменологическая ситуация духовного кризиса у обезличенного существа проявляется в острейшем ощущении непра­вильности, бессмысленности своего существования. Феноменологический метод позволил превратить экзистенциализм в систематическую онтологию, описывающую реальность в своеобразном категориальном ряду.

Далее, экзистенция есть средний термин в триаде «мир - бытие-в-мире - бытие», которое как промежуточное звено соединяет потустороннее бытие с «миром» как ареной повседневного обезличенного существования. Направленность человеческой реальности на мир означает не подлинное существование, а стремление к потустороннему - подлинное существование. В таких феноменах, как «страх», «экзистенциальная тревога», «скука» и т.д. содержится побуждение к подлинному существованию.

Итак, религиозный экзистенциализм зовет человека от мира к Богу, к самоуглуб­лению, позволяющему обрести новое, «трансцендентное» измерение бытия. Самоуглуб­ление есть вместе с тем и расширение границ индивидуального Я, поскольку взрывается эгоистическая замкнутость и открываются необъятные горизонты коммуникации со своей эпохой и вечностью.

По Ясперсу, человек является объектом исследования биологии, психологии, истории и космогонии, наука не может полностью изучить «самобытие» человека. Эту мысль Ясперс излагает следующим образом: «Форма познания нас, как другого, которого мы наблюдаем, не достигает того, чем мы подлинно являемся» (2.25). К.Ясперс видел смысл жизни человека в служении Господу и в создании художественных произведений. В этом смысле он отличал индивидуум от личности.

Ясперс, характеризуя человека как личность, считает, что «есть всё же объективно непостигаемый, всегда единственный и независимый способ самобытия». Этим самым он связывает человеческую личность с понятием «самобытие». Это - два различных, но взаимосвязанных понятия. Оно выражает и такие общие, значимые признаки человека, как индивидуальность и неповторимость (2.341).

Ясперс, считая социальную сущность человека его абстрактным са­мовыражением, противопоставляет ему его «самобытие». Он ха­рактеризует «самобытие» двояким образом: 1) эмпирическая инди­ви­дуальность как экзистенциализм, определяющий психоанализ; 2) эмпирическая индивидуальность как объективная и субъективная сущ­­ность, связанная с экзистенцией своим происхождением, высту­па­ю­­щая идейным творчеством личности.

Российский исследователь творческого наследия Ясперса Р.М.Габитова - справедливо считает «самобытие» понятием, взаимосвязан­ным с понятиями «личность» и индивидуум: «Согласно Яс­персу, научное понятие личность есть выражение, научная объек­ти­вация «самобытия» человека. «Самобытие» - это личностное в че­ловеке, постигаемое путём внутреннего (иррационального) пости­же­ния и, поэтому единственное истинное. Но, когда «самобытие» пытаются познать научно, оно обретает форму «личности». Это научное понятие есть как бы объектированное «самобытие», и, поэтому уже не «самобытие», не человеческой личности» в её якобы истинном смысле и содержании» (3.337).

Понятие личность, по Ясперсу, не включается в рамки абстрактного выражения сущности человека, отрицает социальное содержание человеческой личности.

Он анализирует «самобытие» человека в аспектах «историчнос­ти», «свободы» и «коммуникативности», рассматривая их как основ­ные признаки человеческой личности. Ясперс связывает историчность че­ло­века с его индивидуальностью: «Я как индивид в этом значении яв­ля­юсь не самим собой, а сознанием вообще, в качестве познающего я от­делён от объекта, которого познаю» (2.119). Немецкий философ в первую оче­редь показывает различия исторического сознания. Единичность пред­лагается как неповторимость, незаменимость, несравненность и един­ственность человека. Ясперс считает понятие «свобода» выра­же­ни­ем и содержанием человеческой личности. «Коммуникативность» он делит на «неподлинную - коммуникацию наличного бытия» и «подлин­ную – экзис­тенциальную коммуникацию».

Выражая свои религиозные воззрения о человеке, Ясперс выделяет пять основных особенностей метаfизического существования человека:

1) неудовлетворённость. Поскольку человек постоянно чувс­тву­ет свое несоответ­ст­вие тому, чем он является сегодня, он не удовлет­во­рён своим знанием, всем, чего ему удалось достичь. Он испы­ты­ва­ет гнетущее чувство неудовлетворённости;

2) стремление к безусловному. Поскольку его жизнь постоянно обусловлена внеш­ними и внутренними причинами, а ему нужно найти безусловную опору для своего бытия, которую он не может найти ни в обществе, ни в природе, ибо всё это для него вещи относительные, не безусловные, отсюда его стремление к Богу, или к некоей трансцендентной силе, которая, как он верит, не даёт ему пропасть, затеряться, подобно песчинке в бесконечности пространства и времени;

3) беспрестанное стремление к единому. Поскольку ни один из видов единства мира – материального и духовного – его не удовлетворяет, единственное, что может его удовлетворить – это вечность, и, соответственно, непосредственная связь с бытием;

4) сознание непостижимого воспоминания, как будто он знает творения мира… Поскольку человека ничему нельзя научить, если понимать учение, как овладение готовыми знаниями. Он должен сам всё знать;

5) сознание бессмертия не как продолжение жизни в другом образе, а как своей укрытости в вечности, т.е. того, что каждый человек должен в своей жизни сделать что-то такое, чтобы остаться и пребывать всегда, ибо все великие люди, когда бы они ни жили, являются нашими современниками, их идеи, чувства, образы неподвластны времени (3.339).

Как видно, Ясперс ясно демонстрирует стремление человека к постоянному сомосовершенствованию, желание расширить свои возможности для соединения с Богом, стремление понять тайны жизни, смерти и продолжить своё существование, как показатель метафизического существования. При этом нельзя не согласиться с мыслями В.Д.Губина и Е.Н.Некрасова, правильно характеризующих попытки выхода человека из трансценден­тального состояния и соединения его с Богом: «В трансцендентировании мы не достигаем ничего определённого – мы по-прежнему не можем достичь Бога, смысл нашего сущест­вования так и остаётся для нас непостижимым, но сама попытка трансценден­тирования является серьёзным толчком, после которого начинается наше преобразование, изменение сознания. Пережив опыт трансцендентирования, мы становимся другими людьми, больше не можем жить легко и бездумно, мы проникаемся заботой о собственном существовании» (1.48-49).

В своей книге «Философия» Ясперс писал: «Если я рассматриваю человека только как предметно познаваемую природу, то я отказываюсь от гуманизма в пользу гуманизма… Я рассматриваю его только как естественную родовую сущность. Все индивиды есть лишь бесконечно многие, сами по себе одинаковые экземпляры этого рода» (2.25). Этим самым он рассматривает человека как не до конца познаваемое существо. Используя понятие «социальный человек», он показывает, что для существования человека как личности необходимо создать соответствующие условия, где он мог бы сблизиться с другими людьми.

Отметим, что трансцендентальность, как склонны считать многие исследователи, способствует выявлению смысла жизни, истинной сущности человеческого существо­ва­ния. В данном контексте внимание уделяется вопросам защиты и развития, попыткам изменения сознательного и нравственного мира человека.

Другой видный представитель экзистенциализма Г.Марсель   один из создателей теории феноменологического анализа. В.А.Кар­пушин разделяет развитие философских взглядов Марселя на четыре этапа: протестантский (1913-1929), католико-экзистенциа­листский (1929-1950), неосократический (1950-1959), современный мис­тический и антикоммунистический (после 1959 г.).

В своем труде «Метаfизический дневник» Марсель излагает проблему нравствен­ности личности с точки зрения религиозного протестантизма. Здесь чувствуется близость позиции Марселя с идеями Кьеркегора. Он пишет: «Между мной и всем существующим миром имеются отношения такого типа, которые связывают также меня самого с моим телом. Иными словами, моё собственное тело испытывает влечение к миру вещей» (5.263). В протестантской концепции сближения человека с природой основное место занимают чувство ответственности, человечность, религиозность.

Второй этап творчества Г.Марселя посвящена католическому этапу экзистен­циализма. В этот период публикует такие произведения, как «Разбитый мир», «Философ­ское разъяснение онтологического таинства» и «Бытие и обладание». В.А.Карпушин, сравнивая протестантский и католический периоды творчества Марселя, отмечает изменения в его человеческой концепции. Согласно ученому, в протестантский период образцом героизма выступает сам Христос. Героизм личности противостоит отчуждённости личности. Среда, требующая у личности героизма, носит общече­ловеческий характер, сближаясь с гуманизмом. Далее он пишет: «В католический период взгляды Марселя на эти проблемы претерпевают некоторые изменения. Прежде всего существенно меняется решение вопроса о характере приобщения личности к героическому началу, идущему от Христа. Это приобщение, сохраняя свой индивидуальный характер, получает дополнительные характеристики. Оно совершается не просто в душе верующего, а непосредственно через представителей католического мира… Не всякое окружение личности противостоит героическому началу, идущему от Христа. Существуют естественные общности (например, семья), которые хотя и противоречивы, содержат в себе требование к личности, наставляющее её на путь смиренно-героического поведения» (7.318).

Г.Марсель в своей работе много внимания уделяет проблеме бытия. По его мнению, существование человека приобретает гуманистическую, религиозную значимость. Далее он говорит о таких понятиях, как личная свобода и личная ответственность человека, соответствующих моральному долгу христианина. Индивидуальность же у него выступает методологической основой в философской антропологии. Марсель выделяет объективную и субъективную стороны бессмертия личности: «Первое – лишь в Боге; он – творец, принимающий в лоно своё собственное творение. Второе – имеет две формы проявления: любовь к Богу и память людей» (6.79-90).

Исследование проблемы смерти в антропологии связано с именем Марселя. Третий этап неосократической антропологии Марселя характеризуется иррациональной гносеологией.

В 1950 году Ватикан оfициально проклял экзистенциалистскую философию как идеологию, разрушающую веру и моральные устои общества. Поэтому Марсель формаль­но отдалился от экзистенциализма и создал произведения, близкие по духу к произ­ведениям Сократа. К христианско-экзистенциалистским работам Марселя относятся «Закат мудрости», «Лю­ди против человечества», «Тайна бытия» и «Проблематичный человек». В основе этих произведений и философских идей стояла проблема личности. Марсель, выступающий против fанатизма масс, был сторонником истинного воспитания, любви и интеллекта: «Массы – это состояние деградации личности», поэтому не ищите доводов в пользу несовместимых терминов… Только лишь индивид и кроме него никто не способен к воспитанию» (6.13).

Марсель выступал против абстрактного мышления, ненавидел атеизм, fашизм, революцию и социализм, был сторонником христианского единомыслия. Он никогда не поддерживал fизическое насилие. Марсель критиковал атеистический экзистенциализм. Он обосновывал религиозные нормативные ценности и пропагандировал христианский гуманизм, связанный не с коллективными и массовыми, а личностными ценностями и надеялся на прекращение деперсонализации личности и человеческих отношений (8.107).

Будучи участником международных бухманистских конгрессов и, являясь видным деятелем Организации морального перевооружения, он сблизился с идеологией бухманиз­ма. Марсель отвергал марксизм, критиковал научный коммунизм и материалистическое понимание истории. «Капитал» К.Маркса он отождествлял с произведением Гитлера «Моя борьба». Обе эти книги он рассматривал как «орудие fанатизации масс». (6.107). По мнению Mарселя, современный «личностный» научно-технический акт заменяется актом бездуховности, а человек толпы в действительности превращается в покойника.C 1959 года в философском творчестве Марселя начинается четвертый - мистический и антикоммунистический этап. Он издает работу «Присутствие и бессмертие». Свои взгляды и идеи по этой проблеме он излагает в цикле лекций, прочитанных в Гарвардском университете и опубликованных под названием «Экзистенциальная основа человеческого достоинства». Марсель одним из высших качеств человека считает его связь с Богом. Его «присутствие» (presence) охватывает все области существования в таких понятиях, как человек и Бог, творение и творец. Как видно, ядро гносеологической проблематики у Марселя составляет одинокая личность, которая путем интуитивной реfлексии ищет в себе Бога. Это дает нам право сказать, что глубокий индивидуализм пронизывает всю концепцию о человеке Марселя.


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   31


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə