Азяр­бай­ъан Мил­ли Елм­ляр Ака­де­ми­йа­сы Фял­ся­фя, Сосиолоэийа вя Щц­гу­г Инс­ти­ту­ту




Yüklə 3.72 Mb.
səhifə6/31
tarix11.03.2016
ölçüsü3.72 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   31

Список использованной литературы

1. Бахтин М. Собрание сочинений в 7 томах. М., 1995-97.

2. Заманова Э. Эстетическая мысль в современной Турции. Основные проблемы и тенденции. Б.: Элм, 1991.

3. Кязимов Г. Теория комического (проблемы языковых средств и приемов). Б.: Тахсил, 2004.

4. Манн Т. Собрание сочинений в 10 томах. М., 1959-1961.

5. Гулыга А. Принципы эстетики. М., Изд-во политической литературы,1987.

6. Шестаков В. Эстетические категории: опыт систематического и исторического исследования. М., Искусство, 1983.

7. Абасов А. Диалог цивилизаций – диалог культур – диалог религий Глобальное управление на поворотном этапе: инновационные подходы к установлению мира в изменяющемся обществе. Б., Дом сказки, 2003.

8. Знаменитые шутят. М., Республика, 1994.
Ceyla İBRAHİMOVA

komИk epИstemoloğИya dünyanın gülüş

mədənИyyətИnИn paradИqması kИmИ
Xülasə
Məqələdə komikliyin, onun fəlsəfi-metodoloji əhəmiyyəti nöqteyi-nəzərindən, geniş əhatəli xüsusiyyəti araşdırılmışdır. Hazırki mövzu bugünkü dövrdə, yəni Azərbaycan dövlətçiliyinin inkişafı və cəmiyyətin demokratikləşmə mərhələsində daha aktuallaşdırılır; özünü dərketmə təşəbbüsü və xalq mədəniyyətinin anlaması ilə birgə dünya cəmiyyətinə miqyaslı inteqrasiya da inkişaf edir. Bu da onu sübüt edir ki, komiklik ilk növbədə insan və bəşəriyyəti ilə əlaqədardır və “dünyanın gülüş mədəniyyətini” yaradır. Məqalənin mühümlüyü qloballaşma şəraitində ümum bəşəri prinsiplərin artan roluna əsaslanır.

Jeyla IBRAHIMOVA
comic epistomology as a paradigm of

world laugh culture
Summary
In the article discloses the global world-wide character of the comic from the point of view of its philosophic-methodological importance. Given subject at presentivic on the modern stage of development of Azerbaijani State system and society democratization becomes more actual: simultaneously with aspiration for self-cognition, comprehenrion of the people's culture, the world-wide integration to the world societ develops. And this proves, that the comic is connected, first of all with a man and human society, global society of people, all mankind and is forming the laughter culture of the world. The importance the of given research is grounded on the growing role of general universality principles in globalization conditions.
УДК 101.1
Эльшана Агасиева

доцент кафедры истории Азербайджана

и общественных наук БСУ, канд. филос. наук
Генезис идеи национального духа и духовности

азербайджанского народа
Açar sözlər: ruh, mənəvilik, yurd, mənəvi mədəniyyət, Avesta təlimi, Zərdüşt, özünüdərk.

Ключевые слова: дух, духовность, отечество, духовная культура, авестийское учение, Зердушт, самосознание.

Key words: spirit, spirituality, fatherland, spiritual culture, Avesta's teaching, Zardusht, Azerbaijan, self-conscionsness.
В данной статье автор предлагает свой подход к пониманию феномена идеи национального духа и возможные пути исследования проблемы духовности азербайд­анского народа. Неверное представление о своих духовно-национальных корнях может подвергнуть народ воздействию чужеродных сил, которые препятствуют формированию ясного понимания его национального призвания и ответственности.

Проблема души, духа и духовности в истории философии неоднократно становилась центральным объектом дискуссий. В «Словаре русского языка». С.И.Оже­ова говорится, что дух – это «сознание, мышление, психические способности… начало, определяющее поведение, действия», а душа – это «внутренний, психический мир человека, его сознание». Здесь четко видно, что и душа и дух имеют связь с сознанием. Рассуждая о душе народа, ученый Г. Лебон утверждал, что она состоит из синтеза интеллектуального прошлого народа, наследства всех его предков и побудительных причин его поведения [1]. Что же формирует народный дух, который выполняет интегрирующую функцию, вследствие чего создается материальная и духовная культура? Вероятнее всего – это исторические условия бытия народа. Анализируя Лебоновскую теорию о душе и характере нации, П.И. Ковалевский пришел к следующему умозаключению, что «душа нации существует. Если душа отдельного человека есть совокупность отправлений центральной нервной системы, то душа нации есть совокупность объединяющих данную нацию душевных проявлений, выработанных веками путем наследственности, воспитания, среды, подражания, истории, литературы, творчества, общественных учреждений и прочее» [2, 67].

Значительное место в своих трудах проблемам души, духа, разума, воспитания и логики уделяли азербайджанские философы средневековья. В частности, Бахманйар аль-Азербайджани в таких своих философских произведениях, как «Иерархия существ» и «Метафизика», а также в письмах к Ибн-Сине утверждал, что душа, человека, также как и его тело изменчива. По мнению другого азербайджанского философа эпохи средневековья Махмуда Шабустари, духовно совершенным человеком считается тот, кто познавая созданные Богом предметы и самого себя, умеет познать и всеобщее бытие. А Насреддин Туси утверждал, что в зависимости от внутреннего мира, поступки людей делятся на добродетельные и вредные, соответственно и человеческие общины делятся на хорошие и плохие. В его произведениях даются рекомендации по воспитанию духа для правильного восприятия действительности.

Основой духовности предков азербайджанцев являлось авестийское учение, многие постулаты которого сохранились в исторической памяти народа. Знания законов бытия передавались из поколения в поколение, отражаясь на национальном характере азербайджанцев. Говоря о национальном духе в самосознании азербайджанского народа, следует подчеркнуть, что именно его своеобразие оберегает его от ассимиляции с другими народами.

В характере азербайджанцев духовность присутствовала всегда. Любовь к Создателю как раз и есть то «зерно» в характере коренных жителей Азербайджана, которое издревле сохранилось в исторической памяти азербайджанского народа с пониманием того, что каждый человек - Божье творенье, и что все зло происходит от непонимания законов жизни. Находясь в зависимости от завоевателей, предки азербайджанцев старались сохранить свой духовный стержень, чтобы когда-нибудь воплотилась в жизнь многовековая мечта о самостоятельности азербайджанского народа. Национальная идея, поддерживаемая национальным духом, была нацелена на решение основной задачи азербайджанского народа - приобретение свободы и независимости от иноземцев.

Все народы мира имеют свое духовное прошлое: тотемы, мифы, шаманство, магические ритуалы. Духовная культура современного азербайджанского народа своими корнями уходит в глубь истории, восходя к шумерской культуре и к ценностям древнейших в мире государств - Манна, Мидия, Атропатена, Кавказская Албании. Известно, что древние жители азербайджанской земли вначале были огнепоклонниками; далее в какой-то исторический период они поклонялись Луне, а также богу солнца Митре. По зороастрийскому учению, почитая огонь, верующие поклонялись единому Верховному Богу Ахурамазде. В последующем часть населения приняла христианство, и, наконец, последнее вероучение, которое было внедрено и усваивалось болезненно веками жителями стал Ислам.

Религиозно-философское учение зороастризм, возникшее раньше трех известных мировых религий, легло в основу нравственной и духовной совести азербайджанского народа. Древнеазербайджанские племена, исповедуя зороастризм с глубокой древности, особенно ценили такие понятия, как честь, верность, долг, справедливость, которые отразились в фольклоре азербайджанского народа. Учение пророка Зердушта (Зороастр, Заратустра) явилось первым религиозно–философским учением, основным принципом которого была вера в Бога Ахурамазду, а также противопоставление двух «вечных начал» добра и зла, дня и ночи, причины и следствия и т. п.). Духовные ценности в обычаях, традициях, ритуалах, образе жизни древних племен, живших на территории Азербайджана, оказали большое влияние на духовную культуру азербайджанцев. Персы, которые вначале не воспринимали идеи зороастризма, впоследствии с немалыми поправками признали его. Многие традиции зороастризма сохранились среди мусульман­ского населения Южного и Северного Азербайджана по сей день. Следует отметить, что Зороастрийские традиции не наблюдаются в культуре грузин, армян, турок.

По утверждению ученого А.О. Маковельского, одна из трех фаз древнемидийской религии представляла собой «зороастризм, монотеизм Заратустры» [3, 110]. Зороастризм – это первая религия, в которой говорится, что есть единый Всевышний – Бог Ахурамазда, а солнце, звезды, луна и т.п. являются частями божьего тела. В учении зороастризма главная триада - мысли, слова и дела - должна быть правильной. Зоро­астризм в Азербайджане, со дня своего появления неоднократно получал ощутимые удары: первый, когда персы окончательно взяли власть в свои руки, не признав Зердушта и его учение; второй, когда Александр Македонский приказал сжечь книги Авесты и подверг гонениям ее знатоков - священников-магов, третий, когда Арабский халифат постарался искоренить авестийское учение, хотя многие его идеи сохранились в характере, культуре азербайджанского народа и даже внедрены в некоторые мусульманские традиции.

С глубокой древности, когда местные племена населяющие территорию Азербайджана старались объединяться в борьбе против иноземных завоевателей, появилось осознание родства их этнической идентичности (например, во время восстания во главе Гаумата), которая сложилась в матрицу единого духа, оставшуюся в исторической памяти азербайджанского народа. Имя Гаумата, которое легко переводится с азербайджанского языка – «гаум» – родственник, «ата» - отец, еще раз показывает, что это было духовное прозвище лидера местных племен, имеющих общий дух и духовность, нежелающих подчиняться пришлым персам. Кстати, по нашему предположению Гаумата и есть пророк Зердушт (Зорастр, Заратуштра) в молодые годы (Об этом подробнее освящено нами в статье московского журнала научных публикаций за 2009 год и в книге «Азербайджанцы –особенности национального характера» 2010 год). Различные течения, которые впоследствии произошли от зороастризма, например, хуррамиты (от слова «хуррам» – радость) во главе с Бабеком, пытались выразить свой протест против арабских завоевателей, уничтожавших духовные ценности и ориентиры народа. Именно радость ставилась в основу духовного стержня этих течений, которую они не хотели терять, то есть стремились сохранить ценности своей культуры, неменяя их на традиции другой культуры.

Азербайджанская земля для азербайджанцев - это одухотворенное пространство, на котором с древности жили их предки, со своими традициями. Дух азербайджанского народа пронизан любовью к природе своей родной земли, и это порождает его наиболее устойчивые национальные качества. В понятиях «родная природа», « родная земля» запечатлена сама суть жизни азербайджанского народа. Хотя все представители азербайджанского народа неодинаковы и смотрят на жизнь по-разному, но каждый из них несет в себе дух своего народа, обладая общей природой азербайджанства. Именно дух Отечества заряжает патриотизмом и является основным фактором бытия нации, отражаясь в культурном сознании азербайджанского народа.

По утверждению российского ученого А.А.Валькова, «каждый народ, достигший национальной ступени развития, вынашивает свою собственную идею, свои непов­торимо-индивидуальные духовные акты. Мучительно медленно формируясь, он при­ходит к реализации этого акта из глубины веков» [4, 7]. Генезис национального самосознания представляет собой длительный исторический процесс. Его зачатки появ­ляются на обыденном этнопсихологическом уровне сознания, в процессе осознания себя целостной этносоциальной группой «мы» через противопоставление представи­телям иной группы — неким «они».

Исторический опыт азербайджанского народа, его культура, образ жизни оказывают существенное влияние на своеобразие азербайджанского менталитета. Азербайджанская нация представляет собой этносоциальный организм, скрепленный территориально-политическими и социально-эконо­ми­­ческими, культурно-языковыми и идеологически-конфес­сиональными связями [5, 151]. Самосознание приобретает национальное своеобразие именно тогда, когда народ может осознать свою корневую систему, от которой исходят национальный характер и его особенности. Для этого, как говорил общенациональный лидер азербайджанского народа Г.А. Алиев, надо «не забывать свою историю и национальные нравственные ценности».

Национальное самосознание азербайджанского народа непосредственно связано с названием страны, означающим «страна огней», что свидетельствует о том, что почи­тание огня было связано с понятием «очаг» - символом жизни на земле, богатой источниками природного огня.

Этимологию слова Азербайджан просветитель начала ХIХ века А.Бакиханов связывал с именем Бабека – предводителя восстания, которое привело к ослаблению арабского ига. В частности, он писал: «Название Азербайджана происходит от слова Азер-Бабаган, которое арабы произносят, как Азербабеджан, что значит огонь Бабека. Как бы там ни было, огнепоклонничество, сколько нам известно, зародилось в крае, называемом ныне Азербайджан» [6, 59].

Об этимологии слова Азербайджан и ее связи с прежними названиями нашей страны мы говорим еще в 2004 году в докладе «Азербайджан – стран огней, древ­нейший очаг цивилизации» на научно-теоретической конференции в Баку и в моног­рафии «Азербайджайджанцы: особенности национального характера» за 2010 год, но касаясь вопроса о духе азербайджанского народа, следует сказать об этом еще раз, так все эти вопросы очень взаимосвязаны.

Название «Азер» в переводе с персидского означает «огонь», а слово «зер» в переводе с азербайджанского языка – «золото»; «эр» – «муж», «смелый», а эры –название древнеазербайджанского племени. Все эти слова имеют общий корень с именем пророка Зердушта.

«Албания»: «ал» (алов) обозначает – «пламя огня»; «бани» – «основа» («бан», «ман» – я). «Азербайджан»: «азер» – с персидского языка – «огонь»; «бай» или «бей» с азербайджанского – «почтенный», а слово «джан» – «душа». Получается, что оба названия однозначны: «Азербайджан» означает «душа почитаемого огня» и «Албания» – «основоположник огня».

Название «Азербайджан» имеет прямое отношение и к названию «Атропатена» (или «Мидия Атропатена» – по греческим первоисточникам). На древнем мидийском языке «Мад-и-Атэрпаткан» или это звучало как «Мади-Атурпатакан», то есть «Мидия Атэрпата». В средние века нынешний Южный Азербайджан персы также называли «Адербадаган». На азербайджанском языке «од» означает – «огонь», «эр» – «муж», «пат» (бат) – место, «кан» (ган) – кровь, то есть «место огненных мужей по крови». А имя царя Малой Мидии (Южный Азербайджан) Атрапат - «Од эр бат») означает «мужчина из местности огней».

Итак, этимология названия «Азербайджан» как места «души почтенного огня», подчеркнем слово души, то есть «родины огня» восходит к древности, к временам огнепоклонничества и почитания огня в зороастризме. И как правильно заметил российский ученый А.П. Садохин: «Отражается в имени народа характер местности, на которой он живет» [7, 186]. Священный огонь как символ азербайджанской земли всегда напоминал народу о его героическом прошлом и национальных героях павших во имя этой земли, концентрировал его историческую память.

Духовная жизнь азербайджанского народа отличается тем, что в силу разных исторических, политических, социально-экономических и идеологических причин азербайджанцы (их предки) были вынуждены неоднократно менять идейно-ценностные ориентации, религию, письменность. На протяжении всей истории Азербайджана каждый завоеватель навязывал азербайджанскому народу свой государственный язык (арабский, фарси, русский), уничтожая культурные достижения народа, изложенные на языке предыдущих завоевателей. Но благодаря своему азербайджанскому духу местный народ смог сохранить свой богатый лексическим материалом азери-тюркский язык (который как мы считаем является одним из древнейших языков бытующих среди многоплеменного населения Азербайджана еще до нашей эры) и основы духовно-нравственных ценностей.

Духовный организм нации это сознательное соединение представителей данного народа на родной земле посредством родного языка, традиций, культурных ценностей, единой исторической цели и судьбы. Нация связана как с психологией своего народа, так и с энергией образующих его личностей, которые через культурное и историческое творчество отражают духовную сущность древних традиций. Характер азербайд­жанского народа относительно устойчив и поэтому в судьбоносные моменты его истории вскрываются скрытые в подсознании потенции из глубокого прошлого. В такие моменты больше проявляются национальный дух и сила народа.

Национальный дух азербайджанского народа является энергией его исторического самосознания, духом идеально развитой культуры. Нет нации без самобытного национального духа и укрепляющей его национальной идеи, являющейся продуктом возникновения исторического развития народа. Проблема углубления и прояснения национального самосознания азербайджанского народа предельно обострена сегодня самой историей и необходимостью осмыслить исторически обоснованную идею о национальном духе азербайджанского народа, определившую его многовековой путь.

Каждая нация, в том числе и азербайджанская, как особенное явление, имеет свой дух, первооснову, тот стержень, который определяет неповторимую судьбу народа, отличающуюся собственными успехами и трагедиями, что способствует формированию особенностей его культуры. Несмотря на катаклизмы и жертвы в течение нескольких столетий, азербайджанский народ сумел сохранить многие генетические и культурные характеристики, интеллектуальные ценности, музыку, этические нормы и т.п.

Национальный дух отражен в мифах, символах, культурных ценностях, опреде­ляющих своеобразие самосознания азербайджанского народа, а также в творчестве представителей нации. Чтобы понять душу азербайджанского народа следует озна­комиться с его эпосами, сказками, поэзией, пословицами и т.п. Исследуя генезис идеи азербайджанского духа, необходимо искать типологическое единство его активности во всех сферах национально-общественной жизни азербайджанского народа, своеобразие связи сознательного и бессознательного начал в специфике его духовного мира. Лишь прояснив первичную духовную природу азербайджанского народа, а также объективные факторы и субъективные обстоятельства, влияющие на формирование его Националь­ного характера, можно выявить особенности и его духа и духовности.



Список использованной литературы
1. Лебон Г. Психология народов и масс. Западноевропейская социология XIX-ХХ вв. М., 1996.

2. Ковалевский П.И. Русский национализм и национальное воспитание в России (М., 1912; переизд.). М.: Книжный мир, 2006.

3. Маковельский А.О. Авеста. Баку: Изд-во АН. Азерб. ССР, 1960.

4. Валькова А.А. Идеи нации в свете русской социально-философской мысли.Изд-во Башк.университета, Уфа, 1996.

5. Гусейнов Р.А., Вердиева Х.Ю. История Азербайджана. Баку: Озан, 2000.

6. Бакиханов А.К. Гюлистани-Ирам. Баку: «Элм», 1991.

7. Садохин А.П. Этнология. М.: «Гардарики», 2006.
Elşanə Ağasиyeva
Azərbaycan xalqının mиllи ruhu və

mənəvиyyatı İdeyasının genezиsи
Xülasə
Fəlsəfə tarixində can (nəfs) ruh və mənəviyyət problemi disskusiyaların, fikir mübadilələrinin mərkəzi obyekti olmuşdur.

Azərbaycan xalqının mili şüuru birbaşa ölkənin adı odlar ölkəsi ilə bağlıdır. Bu onu göstərir ki atəşpərəstlik, yer üzərində həyat rəmzi olan təbii odla bağlı olmuşdur. Məhz vətən ruhu vətənpərvərlik doğurur və azərbaycan xalqının mədəni şüurunda əks olunaraq millətin varlığının əsas amilinə çevrilir.



Elshana AGASIYEVA
The idea of genesiz of the national

spirit and morality of the Azeri people
Summary
The problem of soul, spirit and spirituality in history of philosophy was repeatedly the central object of discussions. National self-conciousness of the Azeri people is directly associated with a name of their country, meaning "a country of fires". This testifies to that honouring fire was one of the basic notions implying the hearth for creating life on this land, reach in the sources of natural fire. Namely, a spirit of Fatherland charges with patriotism and presents the basic factor of nation, being reflected in the cultural consciosness of the Azeri people.
UOT 1.101.1
Ceyhun Hüseynov

сiyasət üzrə f. д.,

ADAU-nun baş müəllimi
QLOBALLAŞMA VƏ MİLLİ ÖZÜNƏMƏXSUSLUQ
Açar sözlər: qloballaşma, millilik, demokratiya, mədəniyyət, ümumbəşərilik, sosio-mədəni dəyişiklik, milli mənlik şüuru.

Ключевые слова: глобализация, чувство национального, демократия, культура, универсальность, социально-культурное изменение, национальное самосознание.

Key words: globalization, national geeling, democracy, culture, universality, socio-cultural change, national self-consciousness.
“Qloballaşma”   XXI əsrdə dünya xalqlarının leksikonunda ən çox işlənən sözə çevrilib desək, yəqin ki,yanılmarıq.Qloballaşmanın sərhədləri geniş olduğundan alimlər üçün onun hüdudlarını müəyyən etmək o qədər də asan olmamışdır.Təsadüfi deyildir ki,hələ indiyə qədər “qloballaşma”anlayışına vahid yanaşmanın olmaması onun mahiyyəti ətrafında müxtəlif baxışların meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur.

Bütövlükdə həmin münasibətləri aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

*Dünya iqtisadiyyatının və beynəlxalq münasibətlərin dövlətlərüstü, transsərhəd tənzimləyicilərinin rolunun artırılması, qlobal iqtisadiyyatın və siyasətin formalaşması;

*kapitalların, məlumatların, xidmətlərin və ehtiyatların transmilli cərəyanının həcminin və intensivliyinin kəskin surətdə artırılması;

*demokratik dövlət quruluşu modelinin bu və ya digər variantlarının dünyanın əksər ölkələrinin siyasi sistemlərinə tətbiqi; (6,s.32)

*dövlət funksiyalarının zəifləməsi, vətəndaş cəmiyyəti institutlarının statusunun güclənməsi, transmilli biznes strukturlarının dövlətlərin daxili bazarlarına təsirinin artması;

*ümumdünya məlumat proseslərinə müraciət imkanlarını artıran elektron-kommunikasiya ünsiyyətinin virtual fəzasının formalaşması;

*dünyanın təmərküzləşməsinə aparan təmayüllərin qaçılmazlıgını əsaslandıran qlobal ideologiyanın formalaşması;

*bəşəriyyətin bir-birinə yaxınlaşması,dünya xalqları arasındakı fərqlərin getdikcə aradan qaldırılması.

Münasibətlərin müxtəlif olmasından asılı olmayaraq, bir aksiomatik həqiqət var ki, qloballaşma sadəcə olaraq yeni dəbli nəzəriyyə deyil, ilk növbədə,oyektiv bir prosesdir. Qloballaşmanın dəniz küləyinə bənzədiyni anlamaq bizim üçün çox əhəmiyyətlidir. Dəniz küləyi həm gəmini hərəkətə gətirmək, həm də onu batırmaq imkanına malikdir. Əgər Azərbaycan bu dəniz küləyinə uyğunlaşarsa, ideallaşdırdığı “Demokratiya” limanının sahilinə asan və maneəsiz yetişə bilər, yox, əgər bizim laqeydliyimiz ucundan qloballaşma dalğası bizi batırarsa və ya bizdən yan keçərsə, nəticə ürəkaçan olmaz ölkəmiz bəşər sivilizasiysından uzaq düşə bilər.

Qərb mədəniyyətinin ənənəvi mərkəzlərinə Azərbaycanın coğrafi yaxınlığı, onun Mərkəzi Asiyaya çıxmağa imkan verən əlverişli coğrafi mövqeyi, Xəzərin enerji resursları, ABŞ, Fransa, Rusiya və digər güclü dövlətlərin Azərbaycanı öz orbitinə salmaq marağını artırması ölkəmizdən qloballaşma ilə bağlı məsələlərdə xüsusilə diqqətli olmağı tələb edir. Qərbin istehlak,məişət və özünüdərk standartlarının planetin digər hissələrinə yayılması, kütləvi informasiya vasitələrində və internetdə qloballşmanın geniş şəkildə təbliğ edilməsi nəticəsində milli özünəməxsusluq hissinin zəifləməsi, gənclərimizin milli-mənəvi dəyərlərimizə etinasız münasibət tendensiyası getdikcə artır.

Akademik Ramiz Mehdiyevin “İctimai və humanitar elmlər:zaman kontekstində baxış”adlı məqaləsində deyilir:”Bütün yer kürəsini əhatə etmiş qloballaşma milli məkana bəzən birmənalı olmayan şəkildə ciddi təsir göstərir... Azərbaycan xalqının böyük tarixi nailiyyətidir ki,bütün təsirlərə baxmayaraq, biz öz dilimizi, dinimizi, milli-mənəvi dəyərlərimizi qoruyub saxlaya bilmişik. Lakin qloballaşma çagırışlarına məruz qalan ailə, artıq, XXI əsrdə bu məsələlərin həllində əvvəllər oynadıgı rolu, sözsüz ki, indi oynaya bilmir... Milli mənəvi dəyərlərimizin qorunub yaşadılması və zənginləşdirilməsi ailədən də çox cəmiyyətdən asılıdır”(8,s.6).

Bəli, bu gün gənclərin milli-mənəvi ruhda tərbiyə edilməsində, onların milli özünə­məxsusluq hissinin artırılmasında cəmiyyətin,xüsusilə də ictimai və humanitar elmlər sahəsində çalışan mütəxəssislərin üzərinə daha böyük vəzifələr düşür.

Lakin bütün bu deyilənlər qloballaşmanın inkar edilməsi anlamına gətirilməməlidir. Bəzi müəlliflər qloballşmanın güclü təsiri altında ümumbəşəri cəhətlərin milli-mənəvi dəyərlərdən üstün mövqeyə malik olmasını iddia edirlər (2,s.47). Başqa bir qisim alimlər isə hesab edirlər ki, xalq milli olmayan hər şeyi inkar etməli,özünün bütün fəaliyyətini millətçəlik üzərində qurmalıdır (5,s.76). Əlbəttə, bu təsəvvürlərin hər ikisi yanlışdır, çünki milli cəhətlərin həddən artıq mütləqləşdirilməsi millətlər arasında süni əngəllərin yaranmasına səbəb olursa, bəşəri ideallara qovuşmaq adı altında milli dəyərlərə etinasız münasibət göstərilməsi kosmopolitizmə aparır. Ona görə ən optimal variant ümumbəşəri cəhətlərin milli dəyərlərin fövqündə deyil,onlarla sintez halında formalaşmasıdır. Yəni bu məsələdə milliliklə ümumbəşəriliyin dialektik vəhdəti əsas götürülməlidir. Başqa sözlə desək, milli özünəməxsuslugun məzmununda ayrı-ayrı millət və xalqlara mənsub olan milli xüsusiyyətlərin bəşəri cəhətlərlə nisbətini təkcə ilə ümuminin nisbəti kimi nəzərdən keçirmək olar. Dialektikanın qanunlarında qeyd edildiyi kimi,təkcənin (millinin) ayrı-ayrı cəhətləri toplanaraq ümumidə (bəşəridə) təzahür edir,ümumi (bəşəri) təkcənin (millinin) inkişafına yeni məzmun və məna çaları verir.

Yəni biz başqalarından öyrəndiyimiz kimi, başqalari da bizdən öyrənməlidir. Hansı millətdə hansı milli-mənəvi keyfiyyətlər üstündürsə, onun bütün bəşəriyyət tərəfindən mənimsənilməsi qloballaşdırma prosesinə daha uygundur. Bu o deməkdir ki, milli özünəməxsusluq təkcə milli praktikadan deyil, qlobal milli proseslərin müsbət nailiiyətlərindən bəhrələndikdə dolğun məzmun çaları kəsb edə bilər. Məhz ümumbəşəri sərvətlərə müraciət edilməsi milləti dünya sivilizasiyasına yaxınlaşdırır,onun ictimai-siyasi inkişafını ümumdünya tərəqqisi axınına qoşur.

Məlum oldugu kimi müasir dövrdə mütərəqqi istiqamət olmaqla bir çox ölkələr kimi Azərbaycan da demokratik inkişaf yolunu seçmişdir. Lakin bu heç də o demək deyildir ki, demokratik quruluşun mənfi cəhətləri yoxdur. Təsadüfi deyildir ki, məhz bu cəhəti nəzərdə tutaraq Çexiya prezidenti Vatslav Qavel yazırdı: ”Demokratiya üfüqdə parlayan zöhrə ulduzuna bənzəyir, o ilk baxışda yaxın görünür, lakin ona dogru getdikcə gedirsən”(4,s.47). U.Çörçill isə yazırdı ki, demokratiya axmaq bir şeydir, lakin təəssüf ki, bəşəriyyət indiyədək ondan yaxşı şey uydura bilməmişdir (1,s.87). Demokratiyanın ən zəif yeri azadlığın mütləq səviyyədə yüksəldilməsidir, yəni demokratik cəmiyyətdə müxtəlif millət və xalqların nümayəndələrində yaranmış plüralistik abi-havadan istifadə edərək, özünün milli üstünlüyünü əsaslandırmaq cəhdi güclü olur. Düzdür, zəngin demokratik ənənələrə malik ölkələrdə bu problem elə bir böyük təhlükə dogurmasa da, demokratik cəmiyyət quruculuğuna yenicə başlamış ölkələrin bu məsələdə ehtiyatlı davranmaları olduqca zəruridir. Respublikamızın yenicə müstəqillik qazanmasını, üstəlik ərazisində müxtəlif millət və xalqların yaşamalarını nəzərə alsaq, onda onun üçün milli özünəməxsusluq ideyasının,doğma ana dilimiz olan Azərbaycan dilinin qorunmasının nə dərəcədə böyük əhəmiyyət daşıdığı aydın olar. Digər tərəfdən Azərbaycanda strateji maraqları olan ABŞ, Fransa, Rusiya, İngiltərə və s. dövlətlərin bu ölkə ərazisində öz dillərini yaymağa çalışmaları,hətta bunun üçün külli miqdarda maliyyə vəsaiti sərf etmələri,xüsusi dövlət proqramlarını həyata keçirmələri milli dil məsələsinə xüsusilə ciddi yanaşmagı tələb edir.

Lakin bütün bunlar xarici dillərin öyrənilməsini inkar etmək anlamına gətirmir. Bəşər sivi­li­zasiyasının elm, texnika, mədəniyyət, incəsənət, demokratiya və s.sahələrdə əldə etdiyi nailiyyət­lərin mənimsənilməsi müxtəlif dillərin öyrənilməsini zəruri edir.Fransız maarifçisi F.Volter öz fikrini obrazlı şəkildə bu cür ifadə edirdi: ”Çox dil bilmək,bir qıfıl üçün çoxlu açar əldə etmək deməkdir”(3,s.124).

Müasir dövrdə qarşılıqlı beynəlxalq əlaqələrin genişlənməsi,millətlərarası ünsiyyətin dərinləşməsi,internetin məlumat fəzasında əsas yeniliklərin xarici dillərdə yer alması və digər bu kimi amillər beynəlxalq dillərin öyrənilməsinə tələbatı daha da artırır. Yəni qloballaşmaqda olan dünyada bir çox dillər də universallaşmaqda və əhalinin əksər hissəsi arasında geniş yayıl­maqdadır.

Nizaminin, Füzulinin, Vaqifin, C.Məmmədquluzadənin, Ə.Cavadın, H.Cavidin və b. mütəfəkkirlərin yaradıcılıgından əcnəbi dildə danışmaq, Tomrisi, Babəki, Cavadxanı... dünyaya tanıtmaq, Daglıq Qarabagın Ermənistan tərəfindən işğal olunmasını beynəlxalq aləmə çatdırmaq kimi mühüm vəzifələri xarici dillərə yiyələnmədən həll etmək mümkün deyil.

Sadəcə olaraq, milli özünəməxsusluğumuzun qloballaşmanın neqativ təsirləri altında əriməməsi üçün ictimai şüura təkcə Azərbaycan təhsili almaqla hər hansı xarici dili öyrənmək ideyasının təqdir olunması zəruridir.

Qloballaşmanın milli özünəməxsuslugumuzun inkişafına ləngidici təsirinin qarşısını almaq üçün xalqımızın mədəniyyət sahəsindəki milli xüsusiyyətlərinin qorunması olduqca zəruridir,çünki mədəniyyət hər bir tarixi mərhələnin və dövrün əyaniləşdirilmiş ifadəsi kimi zamanın sosial və mənəvi proseslərini, həyat tərzi ünsürlərini, insanın düşüncə və idrak nümunələrini özündə ehtiva edir. Cəmiyyətdə hər bir fərd təkcə müəyyən sosial şəraitdə deyil, həm də konkret milli-mədəni mühitdə tərbiyə olunur. Yəni şəxsiyyətin formalşmasında iqtisadi və sosial münasibətlərlə yanaşı, milli əlahiddə cəhətlərin əsas formalrından olan mədəniyyət də mühüm rol oynayır. Mədəniyyətin fəal təsiri altında milli şüurun bütün ünsürləri ayrı-ayrı baxışlar, ideyalar, habelə müxtəlif ideoloji cərəyanlar şəklində millətin praktikasında qərarlaşır. Belə şəraitdə fərd milli inkişafın tələbatını yüksək nəzəri səviyyədə dərk edərək, milli-mənəvi həyatın müxtəlif sahələrində fəal yaradıcılıga cəlb olunur. Məhz mədəniyyət nümunələrində milli özünəməxsusluq daha qabarıq şəkildə təzahür edir, yəni sosial-mədəni özünəməxsusluq, tarixi mənşə ümumiliyi mədəniyyət nümunələri vasitəsilə milli həyata möhkəm daxil olaraq milli mənsubiyyət hissinin daha da güclənməsinə səbəb olur. Məsələn, xalqımızın milli qürur mənbəyi olan “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı milli mənsubiyyətimizin aydınlaşmasında, milli özünə­məxsusluğumuzun inkişafında az rol oynamamışdır.

Qloballaşma şəraitində milli özünəməxsusluğun qorunması və inkişaf etdirilməsinin zəruri şərtlərindən biri də xalqın və onun hər bir nümayəndəsinin milli vəzifələrə münasibətdə ideya-siyasi yekdilliyi, qorunmasıdır. Əks halda xalq kütlədən və ictimai qrupdan başqa bir şey deyildir. Belə şəraitdə millətin öz tarixi köklərindən ayrılması təhlükəsi güclənir, onun duygusuz sosial varlıga çevrilməsi ehtimalı artır. Qloballaşma şəraitində milli mənlik şüurunun səfərbəredici əhəmiyyəti daha da artır. Həmişə böhran vəziyyətində olan xalqı milli özünüdərk xilas edir. Milli mənlik şüuru vasitəsilə milli mentalitetin,milli özünəməxsus cəhətlərin bütün toplusu millətə aid xüsusiyyətlər kimi fərdlərin konkret hərəkətlərində təzahür edir,onları milli vəzifələrin yerinə yetirilməsinə səfərbər edir. Milli oyanış möhkəm milli zəminə arxalandıqda milli inkişaf sürətlə baş verir, millət və xalq ona məxsus hüquqları daha aydın başa düşür. Belə olduqda milli quruculuqda ümumdünya təcrübəsi daha asanlıqla qavranılır,ictimai və milli tərəqqi təbii meyllər üzrə cərəyan edir.

Qloballaşmaqda olan dünyada milli özünəməxsuslugun qorunmasının vacib şərtlərindən biri də gənc nəslin azərbaycançılıq ruhunda tərbiyə edilməsidir.Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyev bizə azərbaycançılıq məfkurəsini bəxş etmişdir. Azərbaycançılıq bir tərəfdən Azərbaycan dilinin, mədəniyyətinin, milli-mənəvi dəyərlərinin yaşadılması və inkişaf etdirilməsinə şərait yaradır, digər tərəfdən də gənc nəsli qlobal dünyanın təbliğ etdiyi müxtəlif ideologiyaların təsiri altına düşməkdən qoruyur. Azərbaycançılıq məfkurəsi milli rəngarəngliyi və müxtəlifliyi, milliyyətindən asılı olmayaraq, bütün insanların qanun qarşısında bərabərliyini, gendaşlığı, dindaşlıgı və vətəndaşlığı təbliğ etdiyindən ölkə ərazisində yaşayan müxtəlif xalqların nümayəndələrinin mənafeyinə uyğun gəlir, çünki azərbaycançılıq ölkədə yaşayan bütün etnik qrupların və millətlərin ümumdövlət mənafeləri və dəyərləri əsasında birləşdirilməsi,onların hüquq bərabərliyinin təmin edilməsidir (7, s.183).

Bütün deyilənlərdən belə nəticəyə gəlmək olar ki,qloballaşma prosesinin Azərbaycan üçün ugurlu olub-olmaması bizim öz səylərimizdən, daha dəqiq desək, bəşəri və milli dəyərlərin nisbətini dəqiq və rasional əlaqələndirməyimizdən asılı olacaq. Azərbaycan xalqı milli özünəməxsusluğunu, milli-mənəvi dəyərlərini, mədəniyyətini, dilini və dinini qoruyub saxlamqla ölkənin milli inkişaf modelini bəşəri demokratik təcrübə ilə əlaqələndirməyi bacarsa, vahid bir tama, qarşılıqlı əlaqəli sistemə çevrilən qlobal dünyada öz layiqli yerini tutacaq.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   31


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə