Азяр­бай­ъан Мил­ли Елм­ляр Ака­де­ми­йа­сы Фял­ся­фя, Сосиолоэийа вя Щц­гу­г Инс­ти­ту­ту




Yüklə 3.72 Mb.
səhifə3/31
tarix11.03.2016
ölçüsü3.72 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   31

İstifadə olunmuş ədəbiyyat
1. Взаимодействие культур в условиях глобализации. Материалы международной научной конференции, посвященной памяти общенационального лидера азербайджанского народа Гейдара Алиева» М., «Канон», 2010.

2. Думая о времени и трансfормируя элиту: преемственность и инновационность. «Бакинский рабочий», 26 декабря 2008 г.

3. Ф.Фукуяма. Конец истории и последний человек. М.; «АСТ МОСКВА», 2009., Юдин Б.Г. Когнитивная социология науки /Современная западная социология науки. М., «Наука», 1988, №7. с.76-89).

4. Материалы международной конференции посвященной 70-летию Аиды Иман­кулиевой. «Восток и Запад: обшие духовные ценности, научно-культурные связи». Баку, «Елм», 2009.

5. Ильхам Мамедзаде. Модернизация, гражданское общество в Азербайджане и проблемы информационной культуры.//«İncəsənət və mədəniyyət problemləri». 4 (30), 2009, с.41.

6. Мамедзаде И.Р. Духовное наследие Гейдара Алиева и просвещенный патриотизм. В материалах международной научной конференции, посвященной памяти общена­ционального лидера азербайджанского народа Гейдара Алиева. «Взаимодействия культур в условиях глобализации». М., 2010, с.36-45.

7. И.Мамедзаде. Введение в этику. Б., «Mуалим», 2004, с.129-153.

8. Опыт интерпретации морали. Б., «Mуалим», 2006.



Ильхам Мамедзаде
НЕКОТОРЫЕ ПРОБЛЕМЫ МЕЖДУНАРОДНОГО НАУЧНОГО СОТРУДНИЧЕСТВА И РАЗВИТИЕ ОБЩЕСТВЕННЫХ НАУК

В АЗЕРБАЙДЖАНЕ В КОНТЕКСТЕ ДИАЛОГА КУЛЬТУР
Резюме
Диалог культур в период глобализации – это не только требование современности, но и тема для исследования. Причем для ее анализа недостаточно лишь традиционно организованной и строго разграниченной между различными дисциплинами науки, или усилий ученых одной страны. Понятно, что мы не отрицаем значимости достижений в исследовании этой проблемы у философов-этиков, лингвистов или социологов, но их недостаточно, так как эта проблема междисциплинарна, или даже наддисциплинарна. Дело не только в том, что по-разному в культурах понимается диалог, или, что без сотруд­ничества ученых не будет диалога культур, а в том, что без развития общественных наук, без международного научного сотрудничества, без междисциплинарных исследований не понять современности и основных тенденций развития мира-культуры, для которого диалог необходим.

Ilham Mamedzadeh
In the period of globalization a dialogue of cultures
Summary
Some problems of the international scientific cooperation and the advancement of social sciences in Azerbaijan in the context of cultures dialogue.

In the period of globalization a dialogue of cultures is not only the requirement of contemporaneity but also the subject of research. With this, for its analysis a science traditionally organized or strictly differentiated into the various disciplines or the scientist’s efforts of one country are not enough. It is clear that we don't deny an importance of the achievements of the philosophers ethics researchers, linguists or sociologists in a study of this problem but they are insufficient as this problem is an interdisciplinary or even super disciplinary one. The point is not that a dialogue is differently comprehended in the cultures or without the scientists cooperation the dialogue of cultures will not take place. The matter is that without advancement of social sciences, in the absence of the scientific collaboration and lack of the interdisciplinary researches, the contemporaneity and the basic tendencies of development in world of culture that needs a dialogue, won’t be understood.



UOT 1.091
Arzu HACIYEVA

AMEA Fəlsəfə, Sosiologiya və Hüquq İnstitutunun

baş elmi işçisi, fəlsəfə elmləri doktoru
MИllИ Иdeya mИllətИn mənəvИ varlığının

substansИyası kИmИ: NərИman NərИmanovun

əsərlərИ üzərИndə düşüncələr
Açar sözlər: milli, ideya, mənəvi varlıq, substansiya, milli özünüdərk, özünütanıma, özü­nü­təsdiq, milli ruh, millət.

Ключевые слова: национальная идея, духовное бытие, нация, субстанция, национальная самокритика, национальное самопознание, национальное самоутверждение, национальный дух.

Key words: national idea, spiritual being, nation, substance, national self-criticism, national celf-consciousness, self-assertion, national spirit.
XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəlləri dünyanın ümumi mənzərəsini köklü şəkildə dəyişdirən ictimai-siyasi hadisələrlə hədsiz zəngin, son dərəcə gərgin bir dövrü təmsil edir. Taleyin N.Nəri­manov (1870-1925) üçün ayırdığı 55 illik zaman kəsiyində kapitalist münasibətlərinin inkişafının daxili ziddiyyətləri kəskinləşdirməsi nəticəsində «xalqlar həbsxanası» olan çar Rusiyası ərazisində üç inqilab – (1905-1907-ci illər burjua-demokratik inqilabı, 1917-ci il burjua və oktyabr sosialist inqilabları) baş vermiş, Azərbaycanda iki müstəqil dövlət –cümhuriyyət və sovet sosialist respublikası qurulmuş, sonuncu son müstəqillik əlamətlərini də itirərək, 1922-ci ildə Zaqafqaziya Federasiyasına, daha sonra SSRİ-nin tərkibinə daxil edilmişdir.

Bununla belə, mütəfəkkirin bütün yaradıcılığını diqqətlə nəzərdən keçirdikdə onun həyatı boyu dönə-dönə üzərinə qayıtdığı eyni problemlər barədə düşüncələrinə qəribə bir bütövlüyün, baxışlarının tədricən yeni məna və məzmunla zənginləşərək durulması və büllurlaşmasında ifadə olunan bir fikir vəhdətinin xas olduğu aşkar görünür. Onların arasında xalqının azadlığı və tərəq­qisi naminə doğma ana dilinin, həmin dildə maarifin, ədəbiyyatın, mətbuatın, elm və mə­dəniy­yətin inkişafı, milli mənəviyyat və milli özünüdərk məsələləri xüsusi yer tutur.

Məhz bu konturlar daxilində milli ideya N.Nərimanovun əsərlərində öz canlı maddi təcəssümünü tapır. Dram və povestlərinin bədii obrazlarında müxtəlif şəkillərdə zühur edən həmin ideya bəzən əsərin bədiiliyinə müəyyən məqamlarda hətta xələl gətirmək hesabına bilərəkdən elmi-fəlsəfi cəhətdən şərh edilir, publisistikasında nisbətən açıq, birbaşa ifadə olunurdu.

Bu gün bir söz, anlayış, problem kimi çox populyar və aktual olan milli ideya nə isə mifoloji əjdahaya bənzər bir xəyal, xam xülya deyil, gerçəklikdir. Milli ideya hər hansı bir millətin mənəviyyatının substansiyası olmaqla immanent vəhdətə malikdir. Bu, çoxluğun vəhdətidir, çünki o, tək, nəisə ayrıca götürülmüş konkret bir ideyadan ibarət deyil, onda milli ruhdan doğan qeyri-müəyyən, çoxlu sayda ideyalar var. O, özündə xalqın milli ideologiyasını, milli dilə köklənmiş düşüncə tərzini – mentalitetini, dünya və cəmiyyət haqqında tarixən formalaşmış siyasi, hüquqi, sosial, dini, etik, estetik baxışlarında və əqidələrində ifadə olunmuş özünəməxsus dünyagörüşünü ehtiva edir. Milli ideya xalqın uzun müddət öz cismani və mənəvi varlığını öz orijinallığında mühafizə etməyinə kömək edir. Ona etinasızlıq göstərən, onu ümumi ideoloji baxışlar sistemində arxa plana keçirən xalqın hər hansı bir şəkildə tarix səhnəsini tərk etməsi, yer üzündən silinməsi labüddür.

Bu cəhətdən N.Nərimanovun gözəl insani sifətlərini vəsf etdiyi tatar milləti haqqında söylədikləri səciyyəvidir. O, tatarların yüz illərlə «ilminskilərin, pobedonosevlərin» timsalında aparılan ruslaşdırma və xristianlaşdırma siyasətinin «zəhərli oxlarına davam» gətirib, öz milliyyətini mühafizə edə bilmələrini alqışlayır, buna görə məğrur olmalarını tamamilə təbii sayır. Halbuki, o dövrdə tatar millətinin geri qalmasını, tərəqqidən uzaq düşməsini onun nəyin bahasına olursa olsun özünüqoruma cəhdi ilə əlaqələndirənlər də vardı. N.Nərimanov belələrinə etiraz edərək, «bir millətin milliyyətini, hüququnu məhdud etməyin, ata-babasını unutdurmağın», onu buxovlarda saxlamağın tərəqqi yolu olmadığını deyir. Onun fikrincə, «tatar tərəqqidən qaçmayır, fəqət tatarlıq (kursiv – A.H.) məhv olmağından qaçırdı… Tatar yaşamaq istəyirdi, ölmək istəmirdi» (bax:14). Burada tatarların «tatarlıq» kəlməsində ifadə olunmuş öz milli ideyalarına sadiqliyinin milləti məhv olmaqdan qoruduğu vurğulanır.

N.Nərimanov öz xalqının özünəməxsusluğu, identikliyi haqqında fikirlərini əvvəllər millətin ayrı-ayrı dərdləri fonunda açıqlayırdısa, sonralar həmin problemi nəzəri cəhətdən təhlil edib, fəlsəfi mahiyyətini açmağa çalışır. Bu, onun anlayışların mənalarını dəqiqləşdirmək cəhdində də özünü göstərir. «Bahadır və Sona» dramında (1915) XX əsrin əvvəllərində (hətta indinin özündə də bəzən) qarışıq işlənən millət, din, qövm (xalq) məfhumlarına aydınlıq gətirir. Burada o, milləti «bir dində bulunan camaat» kimi izah etməklə, əslində ərəb mənşəli «millət» sözünün daşıdığı «əhali, xalq, camaat» və «dini icma, cəmiyyət» mənalarını bir tərifdə birləşdirir. 1900-cü ildə «Kaspi» qəzetində yazdığı bir məqaləsində Əhməd bəy Ağayev «millət» istilahının birinci növbədə dini birliyi ifadə etməsinə istinad edir və islamın guya «ayrı-ayrı xalqların: ərəb, türk, fars, zənci, tacik və sairələrinin özlərinə məxsus fərdi etiqadlarındakı, adət-ənənələrindəki, hətta dil və geyimlərindəki fərqi aradan qaldırdığını…, sözün tam mənasında fatehlərin assimilya­sıyasına məruz qoyduğunu» (6) söyləyib islam dininə etiqad bəsləyən xalqları eyniləş­dirməyə cəhd edirdi. N.Nərimanov isə əksinə, fərqləri və onların mühümlüyünü, əhəmiyyətini önə çəkir. O, bədii qəhrəmanı Bahadırın dili ilə dini birlik kimi başa düşülən millət və etnik birliyi ifadə edən qövm (ərəbcə bir nəsildən olan; tayfa; qohum deməkdir) sözlərini bir mənada işlətməyi düzgün hesab etmir: «Məsələn: xristian milləti dedikdə bir çox qövmün bir dinə qulluq etməyini göstərir: ruslar, fransızlar, almanlar xristian millətidirlər, türklər, ərəblər, farslar bir dinə qulluq etməklərinə səbəb islam milləti adlanırlar. Fəqət bunların hər birisinin özlərinə məxsus adətləri, dilləri vardır. Demək ki, bir çox qövmlərin birləşməyinə din səbəb olarsa da, hər bir qövmə məxsus dil və adət onları bir-birindən ayırır. Din qövmləri bir nöqtədə birləşdirər isə qövmiyyət bunları yüz nöqtədə bir-birindən ayırar. Din bir çox qövmə ümumi bir tərəqqi yolu göstərər isə hər qövmə məxsus tərbiyə, adət, dil haman qövmün qeyri bir yol ilə tərəqqiyə yeriş etməyinə səbəb olar» (9, 143).

Maraqlıdır ki, mütəfəkkir nəinki islam dininə etiqad edən xalqları, hətta Azərbaycan türklərinin osmanlı türklərindən fərqinə də diqqəti cəlb edir. Bu, onun 1899-cu ildə nəşr olunan Azərbaycan dilinin qrammatikasını «Türk-Azərbaycan dilinin müxtəsər sərf-nəhvi» adlandırma­sında, bədii əsərlərinin bəzi epizodlarında, məsələn, hələ 1896-cı ildə yazdığı «Bahadır və Sona» romanında «osmanlı dilinin naxoşluğunun» (ərəb və fars sözlərindən istifadənin dili qəlizləş­dirməsi nəzərdə tutulur) «bizə keçməsi» haqqında mülahizəsində özünü göstərir (9, 176).

«Dərdlərimizin əlacı» (1916) məqaləsində isə millət sözü artıq dini yox, təxminən ondan bir ay əvvəl yazdığı yuxarıda bəhs etdiyimiz «İdilboyu tatarı» məqaləsindəki kimi, etnik birliyi göstərən bir məfhum kimi, başqa sözlərlə, müasir mənasında işlənir. O, hər bir millətin öz tarixi missiyası, öz yolu olması haqqında düşüncələrini yığcam şəkildə belə ifadə edir: «Müsəlmanlar üçün müqəddəs bir məslək həqiqəti-islam nə olmağını bilməkdir. Müdam tərəqqi, müdam gərdişlə mübarizə, haman mübarizənin vasitəsilə gizlin xəzinələri meydana gətirmək, yəni insaniyyətə xidmət – bundan ali və müqəddəs bir məslək, bundan artıq qüvvətli bir nicat yolu olmaz. …

Fəqət bir millətə məxsus məslək ümumi ideal üçün bir yoldur. Məsələn, ümumi ideala çatmaq üçün, yəni insaniyyətə xidmət etmək üçün millətə lazımdır özünü tanısın. Bir millət özünü tanımaz isə, özü ilə qeyrisinin fərqini düşünməyə qadir olmaz isə, xüsusi məsləki dalınca yeriş edə bilməz. Bu yolda yeriş etməz isə, ümum müqəddəs məslək nə olmağını da düşünməz» (12).

Bu fikirlərlə Hegelin «Ruhun fəlsəfəsi» əsərində ümumdünya tarixi, ümumdünya ruhu haqqında söylədiyi mülahizələr arasında bir yaxınlıq duyulur. Sanki N.Nərimanov öz düşüncələrinə Hegelin mücərrəd kateqoriyaları və mürəkkəb konstruksiyaları timsalında fəlsəfi təməl, Hegel N.Nərimanovun millət məsələsinə münasibətdə tək və ümuminin dialektikasının anlaşıqlı şərhində müəyyən mənada öz mücərrəd ideyasını təsdiq edən konkret bir nümunə tapır.

Hegelə görə əvvəlcə yalnız özündə mövcud olan ruh (dünya ruhu – A.H.) özinkişafında şüur kəsb edib özünü dərk edir və bununla da özünün özündə-və-özü-üçün-mövcud-olan mahiyyətini açır və gerçəkləşir, zahirən də ən ümumiyə – dünya ruhuna çevrilir. Bu inkişaf zaman və müəyyən konkret real varlıq hüdudlarında baş verdiyindən özü ilə tarixi təmsil edir, və deməli, onun ayrı-ayrı məqamları və pillələri ayrı-ayrı xalqların ruhlarıdır. Öz keyfiyyət müəyyənliyində təkcə və təbii olan hər bir belə ruhun vəzifəsi bütövlükdə bütün fəaliyyətin (ruhun fəaliyyətinin – A.H.) yalnız bir pilləsini doldurmaqdır və onun yalnız bir tərəfini həyata keçirməkdir (7, 355-366). Lakin burada incə bir mətləb var, yəni öz hüdudlarında tarixə malik olan hər bir xalqın ruhu «hadisələri müxtəlif xalqların ruhlarının dialektikasını təmsil edən» ümumdünya tarixinə daxil ola bilmək üçün əvvəlcə «öz şüurunu və öz gerçəkliyini» müəyyən şərtlər daxilində (coğrafi, iqlim və i.a.) inkişaf etdirməlidir (7, 365).

Müsəlmanlardan danışsa da, N.Nərimanovun «insaniyyətə xidmət» kimi səciyyələndirdiyi nicat yolu ­– islam həqiqəti əslində təkcə onlar üçün yox, bütün bəşəriyyət üçün ali həqiqəti təmsil edir. Bu mənada dialektik proses kimi götürülən «həqiqəti-islam» Hegelin tarixin və xüsusilə də ümumdünya tarixinin əsasında duran, «ilahi hikmətin planı», və yaxud «zəka» adlandırdığı və onda reallaşan və reallaşmaqda olan «özündə-və-özü-üçün» son məqsədə (5, 366) uyğun gəlir. Əgər Hegeldə dünya ruhu müxtəlif xalqların ruhlarının cəmindən yaranırsa, N.Nərimanovda həmin ruhu təmsil edən ümumi ideal müxtəlif xalqların ideallarından yaranır (4, 75).

Rus mütəfəkkiri və publisisti P.Çaadayev (1794-1856) 1828-ci ildə yazıb, 1836-cı ildə çap etdirdiyi məşhur «Fəlsəfi məktub»unda rus gerçəkliyini ifşa edirdi. Onun fikrincə, ruslar sanki zamandan kənarda mövcuddurlar, bu günlə yaşayırlar, çünki onların başqa xalqlar kimi tarixi, ənənələri, qürur duyacaqları «xoş xatirələri» yoxdur, mədəniyyəti isə tamamilə başqalarından mənimsəmə və təqliddir və i.a. Maraqlıdır ki, Çaadayevin rus mədəniyyətinin qəti şəkildə orijinal olmaması məsələsini fəlsəfəyə gətirməsini, B.Qroys «orijinal rus fəlsəfi diskursunun başlanğıcı» hesab edir (8, 53). Çünki rus gerçəkliyinə kəskin neqativ qiymət verməklə o, «Rusiyanı bütün dünya tarixinə münasibətdə Özgə kimi kəşf edir… Bununla da… dünya tarixinin özü natamam görünür və Hegelin mütləq ruhu … hər cür tarixiliyə alternativ xalis şüursuz, ifadəsiz mövcudluq üsulu kimi başa düşülən xalis maddi prinsipdə özünə müxalif tapır» (8, 54).

N.Nərimanov Çaadayevdən fərqli olaraq, xalqlardan hər birinin, hətta hansısa ümumi bir dinə etiqad etmələrindən asılı olmayaraq, orijinallığını apriori qəbul edir və dil, adət, tərbiyəni önə çəkirdi. (Aydındır ki, imperiya tərkibində «yad» millətin ərazi, iqtisadi, siyasi birlikdən danışması mümkün deyildi). Lakin onun fikrincə, hər hansı bir millətin orijinallığı hələ onun ümumi ideala çatması üçün, və yaxud, bir növ Hegelin dünya ruhunu özündə təmsil edən ümumdünya tarixinə daxil olub sivilizasiyalı xalqlar arasında özünəməxsus yer tutması, özünü bir millət kimi təsdiq etməsi üçün kifayət deyil, onun bu yolu keçə bilməsi üçün xüsusi məsləki olmalıdır. Məslək ərəb sözü olub, dilimizə yol, hərəkət xətti, istiqamət, əqidə, və nəhayət, ideya kimi tərcümə olunur. N.Nərimanov millətin xüsusi məsləkindən danışanda, məhz milli ideyanı nəzərdə tutur. Milli ideyanın substansiya kimi şüur forması isə millətin özünü dərk etməsidir, yəni Hegelin təbirincə, «öz obyektivliyində özünü özünün eyni kimi və buna görə ən ümumi kimi tanımaqdır» (7, 247), N.Nərimanovun dilində isə sadəcə özünü tanımaq, özü ilə qeyrisinin fərqini düşünməkdir. Millətin özünü tanıması üçün isə milli dil, milli məktəb, milli ədəbiyyat, milli mətbuat, və «qeyri-qeyri şeylər» lazım idi (13;14).

Xüsusilə milli ədəbiyyat, milli teatr və milli mətbuat xalqın bir növ özünü özünə bəzək-düzəksiz, necə var elə, olduğu kimi, bütün qüsurları ilə birlikdə göstərən güzgüsü rolunu oynayırdı. Bu mənada o, milli özünütənqid güzgüsü idi.

Öz xalqının, millətinin mədəniyyətinə tənqidi gözlə baxıb, təhlil əsasında onu də­yər­ləndirmək bacarığını nəzərdə tutan milli özünütənqid parlaq əksini Azərbaycan fəlsəfəsindən daha çox, ədəbiyyatında, xüsusilə bəhs etdiyimiz dövrdə xalqımızın milli şüurunun oyanışında və təşəkkülündə müstəsna xidmətlər göstərmiş maarifçilərimizin, ədiblərimizin əsərlərində tapmışdır. Belə ki, fəlsəfi traktatlarda yaşadığın ölkənin tarixinin, ictimai həyatının, xalqın şüur və düşüncə tərzinin tənqidi, dəlillərə əsaslanan şərhi nəinki dövlət, rəsmi din, hətta cəmiyyətin oxumuş təbəqələri tərəfindən hər zaman qəzəblə qarşılanmışdı. Volter fəlsəfənin yarandığı vaxtdan təqiblərə məruz qaldığını deyib əlavə edirdi: «itlərə bəyənmədikləri yeməyi təklif edəndə, onlar o dəqiqə sizi dişləyirlər» (11, 682). «Dişləsəydilər» hələ yaxşıdı, bir çoxları həyatları ilə vidalaşmalı olur, digərləri vətəndən didərgin düşürdülər. Şərq tarixində belə misallar az deyil. Odur ki, tənqidin gələcək nəslə müsbət təsirini, həqiqəti örtüksüz, birbaşa söyləməyin əhəmiyyətini xüsusi nəzərə çarpdıran M.F.Axundovun ədəbi-bədii formada yazdığı fəlsəfi əsəri – «Kəmalüddövlə məktubları»nın müəllifi olduğunu gizlətməsi qətiyyən təəccüb doğurmur. Yuxarıda bəhs etdiyimiz Çaadayevin «Fəlsəfi məktubu» vətənpərvər tələbələrin hiddətinə səbəb olmuş, onların silahlı hücumunun qarşısı bir təhər alınmışdı. Sonra … Çaadayevi dəli elan etdilər. Buna cavab olaraq 1837-ci ildə yazdığı «Dəlinin apologiyası» əsərini o, Kolricdən epiqraf kimi gətirdiyi bu sözlərlə başlayırdı: «Ey mənim qardaşlarım! Mən çox acı həqiqət söylədim, amma acı kədərlə söyləmədim». O, vətənini və xalqını sevdiyini, lakin «bağlı gözlərlə, aşağı əyilmiş başla, kilidlənmiş ağızla sevməyi bacarmadığını» yazır, kor-koranə vurğunluq dövrünün artıq ötüb keçdiyini, vətənə həqiqət borclu olduqlarını bildirir (3,157) və Rusiyanın gələcəyinə inamını həmin həqiqətlə bağlayır. N.Nərimanov da «xalqın dərdini çəkənlərdən görən göz, eşidən qulaq, sağlam beyin, həssas ürək», millətin tərəqqisi, gələcək səadəti naminə hətta acı olsa belə, heç kəsdən çəkinmədən söylənilən həqiqət tələb edirdi. O, «Bahadır və Sona» romanında yazırdı: «Millətimiz bir haldadır ki, bir balaca nağıl da yazsan böyük iş etmiş kimisən! Ancaq yazan şəxs gərək xalqın diqqətindən qorxmasın… Mərdanə, hər sözü açıq desin, qardaşı olmuş olsa da». Həqiqət carçılarını tənqid edib hörmətdən salmağa çalışanları isə o, «həsədlərindən partlayıb zurnalarını bəm» etməkdən başqa «əllərindən bir şey gəlməyib arada söz gəzdirən övrətlər»ə bənzədir və onlara qulaq asmamağı məsləhət görürdü, çünki «Bu tövr şəxslər hər millətdə var, onlar axırda özlərinə layiq olan mərtəbəni tapırlar…» (9, 189).

Hər halda ədəbiyyat – istər nəsr, dram əsərləri, istərsə də poeziya olsun – yazıçının bədii təxəyyülünün məhsulu hesab edildiyindən, buradakı tənqidə, necə deyərlər, dözmək, haradasa bəraət qazandırmaq mümkün idi. M.F.Axundovun komediyaları da bir çoxlarına «xalqı sevməməyin əlaməti kimi görünmüş»düsə də (1, 78), mütəfəkkirin həyatı üçün birbaşa təhlükə törətməmişdi. Bu baxımdan filosofların tarix boyu ədəbiyyat janrlarına meyli başa düşüləndir.

Ədəbiyyatda ifadə olunan milli özünütənqid xalqın özünü tanımasına və özünütəsdiqinə təkan verməklə özündə güclü fəlsəfi məzmun daşıyır. Bu cəhət N.Nərimanovun «Nadanlıq» dramından başlamış «Bir kəndin sərgüzəşti» hekayəsinədək bütün ədəbi əsərlərinə xasdır.

«Nadanlıqda»da feodal-patriarxal qaydaların hökm sürdüyü mühitdə, mövhumat və xurafat girdabında çapalayan bir kəndin insanları ilə üzləşirik. Savadsızlıq, mədəniyyətsizlik, avamlıq onları elə bir hala salmışdır ki, öz xeyir və şərlərini anlamır, yaxşını yamandan seçmir, dost-düşmənlərini tanımırlar. «Adam öldürməyin, quldurluq etməyin, karvan kəsməyin» mərdlik hesab olunduğu bu kənddə ona elm və maarif nuru gətirən məktəbin timsalında yeniliyə, tərəqqiyə hər cür müqavimət göstərilir. Əsər boyu insanı insan sifətindən məhrum edən, sonda qardaşı qardaş qatilinə çevirən nadanlığın törətdiyi faciələr, ailələrin puç olması, insanların əzabına, göz yaşlarına, bədbəxtliyinə səbəb olması bədii boyalarla təsvir olunur.

«Pir» povestində avam və cahil insanların dindarlığının da kor-koranə, şüursuz olduğu göstərilir. Bu Allahın buyruqlarını icra edən, «namaz qılıb oruc tutan» mömin müsəlmanlar islamın həqiqi əxlaqi mahiyyətini anlamır, əzbərlədikləri duaların mənasına varmır, gündə necə dəfə namazlarında, dualarında Allahın təkliyinə şahidlik verdikləri halda əlləri dolu fırıldaqçı Cəfərqulunun pirinə pənah aparırlar. Əsərin əsas süjet xətti ətrafında çoxarvadlılıq, qızların erkən ərə verilməsi, ailədə qadın hüquqsuzluğu, qapalı mövhumatçı mühitdən doğan müxtəlif ictimai fəsadlar, ailədə müxtəlif xəstəliklər, tibbi müalicəyə biganəlik, nəticədə sonsuzluq, xəstə, şikəst uşaqların doğulması və s. bu kimi problemlərə də toxunulur.

«Bir kəndin sərgüzəşti» hekayəsindəki (10, 221-228) milli özünütənqid daha kəskindir, həqiqət daha acıdır, çünki burada qonşu timsalında məkrli, yırtıcı düşməni olan bir xalqın avamlığının, sadəlövhlüyünün, ətalətinin daha acınacaqlı nəticələrə səbəb olduğu, onun bir millət kimi hüququnun, mənliyinin tapdalanmasına, başqa xalqlar arasında hörmətsizliyinə, dəhşətli bəlalara düçar olmasına aparıb çıxardığı göstərilir. Sakit tərzdə, təmkinlə, və hətta bir qədər də soyuqqanlılıqla nəql edilən bu hekayə aydın məzmunu ilə şəffaf görünsə də başdan-ayağa rəmzlərdən ibarətdir. Əsas rəmz Qafqaz kəndlərindən birinin camaatının «ata-babadan bir-birinə düşmən gözü ilə baxan» İnəmre və Namləsüm adlanan iki məhəllənin adlarında gizlənmişdir. Rəmzi açmaq üçün vaxtilə məhəllələrin abadlığına çalışmış iki böyük adamın adı kimi təqdim edilən bu əcayib sözləri yalnız tərsinə oxumaq kifayətlir: İnəmre, yəni erməni, Namləsüm, yəni müsəlman, o vaxtlar azərbaycanlılara belə müraciət edirdilər. Bunu bildikdən sonra o biri rəmzləri açmaq artıq çətin deyil.

N.Nərimanovun mövcud gerçəkliyin eyiblərini açıb göstərən bu əsərlərini oxuyarkən, onun bir millətin özü ilə qeyrisinin fərqini bilməyincə, «özünü tanımayınca, hüququnu düşünməz» sözlərinin nə qədər doğru, xalqın nicatını, milli varlığını qoruyub saxlaya bilməsinin şərtini elm və maarifdə görməsində nə qədər haqlı olduğunu bir daha anlayır, «milli dil»dən başlayan «milli məktəb, milli ədəbiyyat, milli mətbuat…» çağırışlarının təntənəli şüarlar olmadığını dərk edirsən. Xalqa yaxın olmaq üçün onunla öz dilində danışmaq lazım idi. O, dilimizi ərəb və fars sözləri ilə «zinətləndirənlərə» kinayə edir, Bahadırın dili ilə deyirdi: «Mən deyirəm: ədəbi dil camaat dilidir. Yəni, camaat hankı dildə danışırsa, o dildə də yazmaq gərəkdir. Məncə, ədib camaata tabedir, nəinki camaat ədibə». (9, 146). Fəxrlə «firəng dili Avropada nə məqami-haiz isə bizim də ana dilimiz Asiyada o məqami-haizdir» (5) söyləyərkən də o, məhz həmin «camaat dilinin» tutduğu yüksək yeri, mənsəbi göstərirdi.

N.Nərimanova görə, ana dili millətin əsas atributudur, onsuz millətin nə xüsusi məsləki, nə də «pak milli hissiyyatı» ola bilər. Odur ki, daim onun inkişafının qayğısına qalır, onu qoruyur, başqalarından da bunu tələb edirdi. 1922-ci ildə N.Nərimanovun mətbuatda türk dilinin məh­dud­laşdırılması və türk dili dərslərinin azaldılması haqqında «fitnəkar məqalələr»ə «Bakinski raboçi» qəzetində cavab verərək, türk dilinin Azərbaycanda dövlət dili elan edildiyini və Azərbay­canda heç kimin və heç bir şəraitdə onu ləğv etməyə və ya əhəmiyyətini azaltmağa ixtiyarı çatmadığını sərt bir şəkildə bəyan etməsi buna bariz nümunədir.

Daha bir məsələ. Bəzən milli ideyanın dövlət quruluşundan asılı olmadığını deyirlər. Lakin N.Nərimanov millətin öz milli ideyasını gerçəkləşdirməsinin əsas şərtini hürriyyətdə və xalqının respublika quruluşlu müstəqil azad demokratik dövlətində görürdü. Bu arzusu artıq «Nadir şah» tarixi dramında öz gizli ifadəsini tapmışdır. N.Nərimanovun tarixi şəxsiyyət kimi Nadir şaha müraciət etməsində, görünür, onun türk əfşar tayfasından olması faktı müəyyən rol oynamışdı. (Türk əfşar tayfası Azərbaycan xalqının etnogenezində iştirak etmişdir. Macar şərqşünas alimi L.Ligeti 1936-1937-ci illərdə Əfqanıstanda olarkən, burada yaşayan əfşarların dilini tədqiq etmiş və onun Azərbaycan dilinin dialekti olması qənaətinə gəlmişdir). Eyni zamanda N.Nərimanov əsərdə Nadir şahın həyata keçirmək istədiyi islahatlarda öz dövlətçilik baxışlarını ifadə edir. Nadir şah isə dövləti möhkəmləndirmək üçün dörd məsələni önə çəkir: əvvəla, iki düşməni – sünni və şiə məzhəblərini barışdırmaq və birləşdirmək əzmindədir, çünki bununla dövlət daxilində birliyə nail olmaqla yanaşı, qonşu Osmanlı dövləti ilə münasibətləri də yaxşılaşdırmaq olar. İkincisi, İncili tərcümə etdirmək istəyir ki, idarə etdiyi ölkədə qeyri tayfaların dinini bilib, ona müvafiq hərəkət etsin. Üçüncü fikri «mollaların ixtiyarını azaltmaq»dır, çünki mollalar ixtiyarında yaşayan dövlətdə tərəqqi olmaz, ona görə o, dövlətə dair qanunların verilməsini tamamilə ruhanilərdən almağa hazırlaşır. Dördüncü fikri xalqın firəvanlığı ilə bağlıdır. O istəyir ki, padşahlığında əlsiz-ayaqsızlardan başqa, fəqir və sail tapılmasın, çünki kasıb və dilənçisi çox olan dövlət tez puç olar (9, 124-126) … Lakin mütərəqqi ideyaları N.Nərimanovun qəhrəmanını məhv edir.

N.Nərimanov bolşevik partiyasının proqramını burada həm də xalqlara öz müqəddəratlarını həll etmək, hətta Rusiyadan ayrılıb müstəqil dövlət qurmaq haqqında maddələrinə görə qəbul etmişdi. Gerçəklik bunların yalnız quru yalançı vədlərdən ibarət olduğunu göstərdi. Bütün millətləri bir arşınla ölçüb, onların milli xüsusiyyətlərini nəzərə almayan bolşevizm millətin mənəvi varlığı üçün güclü təhlükəyə çevrilmişdi. M.S.Ordubadi 1920-ci ildə N.Nərimanovla etdiyi söhbətlərini xatırlayaraq üstüörtülü şəkildə onun məhz sonuncuya münasibətdə belə bir mühüm müddəasına diqqəti cəlb edərək yazır: «O deyirdi: Dünyada bir əqidənin hakim olması milliyyətin orijinallığını itirmək deməkdir. Çünki əqidənin milli adət və milli mədəniyyət üzərində böyük bir təsiri ola bilər» (2). Milli ideyasız millətin gələcəyinin olmadığı fikrinə sona qədər sadiq qalan N.Nərimanov partiya funksionerlərinin Azərbaycanı simasızlaşdırma cəhdlərinə qarşı var qüvvəsi ilə mübarizə edirdi. Həyatının sonunda böyük dövlət vəzifəsindən istefa verib, yenə böyük bir həvəslə ədəbi yaradıcılığa qayıtmaq istəyirdi. Əcəl buna imkan verməsə də, bu istəyi ilə o, millətin öz varlığını qorumasında, yeni mənəvi intibahında ədəbiyyat və mədəniyyətin əbədi əhəmiyyətinə inamını bir daha təsdiq etdi.

N.Nərimanovun bədii və publisistik əsərlərini yazdığı vaxtdan bir əsr, hətta daha çox bir müddət keçsə də, cəmiyyətdə hər şey kökündən dəyişsə də, ədibin obrazları bizə doğmadır, onlarda biz özümüzü tanıya bilirik, çünki o, xalqın mənəvi varlığının mahiyyətini, psixologiyasını, mentalitetinə xas arxetipləri düzgün göstərə bilmişdir. Ona görə bu irs bu gün də Azərbaycan xalqının milli özünüdərk və özünütəsdiq mənbələrindən biridir.


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   31


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə