«AZƏrenerji» asc azərbaycan elmi – TƏDQİqat və layiHƏ – axtariş energetika institutu




Yüklə 295.93 Kb.
tarix29.02.2016
ölçüsü295.93 Kb.
«AZƏRENERJİ» ASC

AZƏRBAYCAN ELMİ – TƏDQİQAT VƏ

LAYİHƏ – AXTARIŞ ENERGETİKA İNSTİTUTU




əlyazması hüququnda


HƏSƏNOVA LƏMAN HƏSƏN QIZI

TEZLİYƏ GÖRƏ İDARƏ OLUNAN ASİNXRON GENERATORLU SİSTEM KÜLƏK ELEKTRİK QURĞULARININ İŞ REJİMLƏRİNİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ VƏ TƏDQIQ OLUNMASI

ixtisas 05.09.03 – Elektrotexniki komplekslər və sistemlər


AVTOREFERAT

Texnika elmləri namizədi elmi adına təqdim olunmuş dissertasiya işi


BAKI – 2008
Iş Azərbaycan Elmi – Tədqiqat və Layihə – Axtarış Energetika İnstitutunda yerinə yetirilmişdir

Elmi rəhbər:

Elektroenergetika elmləri üzrə

Beynəlxalq Akademiyası

(Moskva şəhəri)-nin akademiki,

texnika elmləri doktoru, professor R.İ. Mustafayev

Rəsmi opponentlər:
Texnika elmləri doktoru, professor Q.A.Əbdülrəhmanov

Texnika elmləri namizədi V.A.Nəsibov


Aparıcı təşkilat: “ Azərenerji” ASC-nin

enerjinin istehsalı idarəsi

Müdafiyə AZ–1012, Bakı şəhəri, Zərdabi 94 ünvanında yerləşən Azərbaycan Elmi–Tədqiqat və Layihə Axtarış Energetika institutunun nəznindəki D 05.012 Dissertasiya Şurasının ______ _______________ 2008-ci il tarixli saat 1400- da keçiriləcək iclasında keçiriləcəkdir.

Tel: +994 12 432 80 76

Faks: +994 12 432 80 76
Dissertasiya işi ilə Az ET və LA Energetika institutunun kitabxanasında tanış olmaq olar.
Avtoreferat _______ _____________ 2008-ci il tarixdə göndərilmişdir.
D 05.012 Dissertasiya Şurasının

elmi katibi, t.e.n., b.e.i. F.L. Xıdırov



İŞİN ÜMUMİ XARAKTERİSTİKASI
Aktuallıq. Dünya energetikasının yaxın 50 ilə inkişaf strategiyası 2020-ci ilə istehsal olunan elektrik enerjisinin 20%-dən çoxunun bərpaolunan (alternativ) enerji mənbələrində istehsal olunmasını, 2040-cı ilə isə bu ədədin 50%-ə çatmasını nəzərdə tutur.

Bərpaolunan enerji mənbələrindən kiçik hidroenergetika ilə yanaşı, külək energetikası aparıcı yer tutur. Avropada külək elektrik stansiyalarının ümumi qücünün 2007-ci ilin əvvəlində 48 QVt olduğunu, bu stansiyalarda Avropa Birliyində tələb olunan elektrik enerjisinin 4%-nin hasil edildiyini, külək energetikasına illik investisiya qoyuluşunun 19 mlrd –a çatdığını, hər il güc artımının 24-25% təşkil etdiyini qeyd etmək kifayət edər.

Müasir külək energetikasında ən vacib problemlərdən biri elektrik şəbəkəsinə işləyən güclü külək elektrik qurğularının iş rejimlərinin tədqiq olunmasıdır.

KEQ-in parkının böyük hissəsini “Vestas”, “Gamesa”, “GE Wind Energy”, “Siemens Wind Power” firmalarının asinxron generatorlu qurğuları təşkil edir.

KEQ-in asinxron elektromexaniki çeviricilərinin tənzimləmə sistemlərində yarımkeçirici texnikasının (tezlik çeviricilərinin) istifadə edilməsi, həmçinin statik və dinamik rejimlərin optimal idarə edilməsi qanunlarının işlənilməsi elektrik enerjisinin istehsalının həcminin artırılmasına, enerji itkilərinin azaldılmasına imkan verir, həmçinin KEQ elektrik sistemi ilə parallel işlədikdə onun dayanıqlı və etibarlı işləməsini təmin edir.

Bunun nəticəsi olaraq, enerjisistemlə paralel işlədikdə asinxron generatorlu və tezlik çeviricili KEQ-in və keçid rejimlərinin tədqiq olunması və idarə edilməsi aktual məsələdir.



Dissertasiya işinin məqsədi. Həm rotor tərəfdən, həm də stator tərəfdən tezliyə görə optimal idarə olunan asinxron generatorlu elektrik şəbəkəsinə işləyən külək elektrik qurğularının statik və dinamik rejimlərinin modelləşdirilməsi və tədqiq olunmasıdır.

Işdə qoyulmuş məqsədə çatmaq üçün aşağıdakı məsələlər həll olunmuşdur.



  1. Küləyin sürətinin arası kəsilməyən yazılarına görə ədədi qiymətlərinin emal edilməsi əsasında ehtimal nəzəriyyəsinin aparatından istifadə etməklə küləyin – enerjidaşıyıcısının (inteqral), dinamik parametrlərinin dəqiqləşdirilməsi və statik parametrlərinin təyin edilməsi.

  2. KEQ-lərdə tezliyə görə tənzimlənən və tənzimlənməyən elektromexaniki çeviricilərinin istifadəsinin qarşılıqlı müqayisə metodikasının işlənməsi. KEQ-də tənzimlənən EMÇ-nin istifadəsinin səmərəliliyinin nümayiş etdirilməsi.

  3. Küləyin sürətinin xarakterik dəyişmə zonalarında tezliyə görə tənzimlənən asinxron generatorlu KEQ-in momentinin xarakteristikalarının modellərinin işlənməsi.

  4. Tezliyə görə stator tərəfdən tənzimlənən asinxron generatorlu KEQ-in riyazi modelinin (vəziyyət modeli) işlənməsi və bu modeldə tezliyin dəyişməsinə uyğun olan gərginliyin amplitudasının optimal idarə edilməsi üzrə tövsiyyələrin işlənməsi ilə KEQ-in qərarlaşmış və keçid rejimlərinin tədqiq olunması

  5. Tezliyə görə rotor tərəfdən tənzimlənən asinxron generatorlu (İTQM) KEQ-in vəziyyət modelinin işlənməsi və bu modeldə optimal idarəetmə qanunlarına əməl etməklə KEQ-in qərarlaşmış və keçid rejimlərinin tədqiq olunması

  6. Doymanın tezliyə görə idarə olunan asinxron generatorların xarakteristikalarına təsirinin qiymətləndirilməsi və onun sadələşdirilmiş qaydada nəzərə alınması.

Yuxarıda göstərilən məsələlərin həlli dissertasiya işində qarşıya qoyulmuş məqsədə nail olmağa imkan verəcəkdir.

Işin elmi yeniliyi aşağıdakıların işlənilməsi və əldə olunmasındadır:

  • KEQ-in stasionar iş rejimlərinin tədqiq olunması üçün küləyin sürətinin modellərinin işlənməsi;

  • küləyin bütün dəyişmə diapazonuna uyğun olaraq asinxron generatorlu KEQ-in külək mühərrikinin (KM) momentinin xarakteristikalarının işlənməsi;

  • tənzimlənən və tənzimlənməyən EMÇ-li KEQ-lərin fəaliyyətinin səmərəliliyinin təyin olunması metodikasının işlənməsi;

  • “külək – külək mühərriki – asinxron generator – tezlik çeviricisi – elektrik sistemi” sxemi üzrə tezliyə görə stator tərəfdən idarə olunan asinxron generatorun riyazi modelinin işlənməsi;

  • rotor tərəfdən idarə olunan iki tərəfdən qidalandırılan asinxron generatorlu (İQAG) KEQ-in EMÇ-nin riyazi modelinin işlənməsi;

  • KEQ-in tezliyə görə tənzimlənən asinxron generatorunun gərginliyinin amplitudasının optimal idarə etmə qanunlarının işlənməsi.

Müdafiəyə çıxarılır:

    1. KEQ-in qərarlaşmış rejimlərinin tədqiqi olunması üçün küləyin – enerjidaşıyıcının sürətinin işlənmiş modeli;

    2. Tezliyə görə tənzimlənən və tənzimlənməyən KEQ-lərin EMÇ-nin fəaliyyətinin qarşılıqlı müqayisəsinin nəticələri;

    3. Stator tərəfdən tezliyə görə tənzimlənən asinxron generatorlu KEQ-in stasionar və keçid iş rejimlərinin işlənmiş riyazi modeldə aparılmış tədqiqatlarının nəticələri;

    4. Rotor tərəfdən tezliyə görə tənzimlənən iki tərəfdən qidalandırılan asinxron generatorlu KEQ-in işlənmiş riyazi modeldə iş rejimlərinin tədqiq olunmasının nəticələri;

    5. KEQ-in asinxron generatorlarını tezliyə görə tənzimləyən zaman gərginliyin optimal idarə edilməsi qanunları.

Əsaslandırılma və dürüstlük dissertasiyada alınmış nəticələr və tövsiyyələr elektromexanikanın qanunlarına, elektrik maşınlarının cəbri – differensial tənliklər nəzəriyyəsinə, avtomatik idarəetmə nəzəriyyəsinə, ehtimal nəzəriyyəsinə, həmçinin modelləşdirmənin bəzi nəticələrinin natural tədqiqatlarla və analitik metodlarla qarşılıqlı müqayisəsinin aparilmasına əsaslanır.

İşin praktiki dəyəri ondadır ki, alınmış nəticələrdən toplum olaraq respublika ərazisində külək elektrik stansiyalarını (KES) layihələrdirəndə və quraşdıranda istifadə etmək olar. Bundan başqa alınmış nəticələr KES-i enerji sistemə qoşanda dayanıqlığa və etibarlılığa qoyulan tələblərin təmin edilməsi üçün istifadə oluna bilər.

Işin nəticələrinin tətbiqi. Dissertasiya işində işlənilmiş modellər, alqoritmlər və proqramlar “Azərenerji” ASC-nin “Elektrik enerjisinin istehsalı” idarəsi tərəfindən qəbul edilmişdir.

Işin aprobasiyası. Dissertasiya işinin nəticələri AzET və LA Energetika institutunun, Milli Aviasiya Akademiyasının elmi seminarlarında, “TPE ” beynəlxalq konfransında məruzə və müzakirə edilmişdir.

Çap olunmuş əsərlər. Dissertasiya işinin mövzusu üzrə 7 çap işi nəsr edilmişdir.

Işin həcmi və strukturu. Dissertasiya işi girişdən, dörd fəsildən, nəticədən və istifadə olunmuş ədəbiyyatın siyahısından ibarətdir. Işin məznunu 158 səhifədə şərh olunmuşdur, işdə 20 cədvəl və 42 şəkil vardır. Işdə 110 adda texniki ədəbiyyatdan, həmçinin 8 sayda internet saytındakı informasiyadan istifadə edilmişdir.

İŞİN MƏZMUNU
Girişdə dissertasiya işinin ümumi xarakteristikası təqdim olunur, mövzunun aktuallığı əsaslandırılır, məqsəd qoyulur və bu məqsədə çatmaq üçün tədqiqat məsələləri formalaşdırılır; burada həmçinin elmi yenilik, alınmış nəticələrin praktiki dəyəri və onların aprobasiyası verilir.

Birinci fəsildə küləyin – enerji daçıyıcısının sürətinin statistik (inteqral) xarakteristikalarının dəqiqləşdirilməsi aparılmış, küləyin sürətinin stasionar xarakteristikalarının təyin olunma metodu işlənmiş və onun mövcud metodlarla müqayisəsi aparılmışdır.

Tədqiqatların xarakterik xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, onlar küləyin sürətinin kəsilməz yazılarına aid yeni materiallar əsasında aparılmışdır.

Məludur ki, küləyin sürəti haqqında olan statistik verilənləri Veybull paylanma funksiyası əsasında səlisləşdirmək olar (ümumi halda üç parametrli fünksiya). Paylanma funksiyasının parametrlərini təyin etmək üçün il ərzində 30 və 40 m hündürlükdə küləyin 10 dəqiqə ərzində ortalaşdırılmış qiymətləri emal olunmuşdur (Abşeron regionu).

Tapılmışdır ki, üçparametrli paylanma funksiyası iki parametrli funksiyaya çevrilmişdir:



(1),

harada аst = 10,86, bst = 2,3 (40 m hündürlük üçün) – uyğun olaraq miqyas və forma parametrləridir.

Küləyin sürətinin inteqral xarakteristikaları əsasında gücü 2 MVt olan “Vestas V-80” tipli qurğu tərəfindən Abşeronunun iki regionunda (Pirallahı adası və Qobustan) ehtimal olunan elektrik enerjisi istehsalı qiymətləndirilmişdir. Aşkar edilmişdir ki, Pirallahı adasında yerləşdirilmiş KEQ il ərzində 20% daha çox elektrik enerjisi istehsal edə bilər, ancaq istənilən halda hər iki regionda nominal gücdən istifadə saatlarının sayı bir ildə 3500 saatdan çox təşkil edəcəkdir.

Küləyin sürətinin kvazistasionar xarakteristikalarını təyin etmək üçün il ərzində ümumi verilənlər massivindən 60 seçmə aparılmışdır (orta hesabla il ərzində 5-6 gündən bir), bu seçmələrdə verilənlər 0,5 saniyəlik ortalaşdırmalarla 12 diapazon üzrə emal edilmişdir (ümumi halda 720 realizasiya).

Sonra Veybull paylanmasına əsaslanaraq saniyəlik intervallar üçün Veybull paylanma funksiyasının parametrləri təyin olunmuşdur. Bu zaman küləyin sürətinin dəyişmə funksiyası bu ifadə ilə təyin edilir

(2),

harada аd, bd – saniyə intervallı Veybul paylanmasının parametrləri, ss –(0,1) intervalında müntəzəm paylanmış dəyişəndir.

Əvvəllər Az ET və LA Energetika institutunda küləyin sürətinin stasionar rejimlərinin modelləşdirilmə metodu işlənilmişdir. Bu zaman küləyin sürəti onun kanonik paylanmasından istifadə edilməklə paylanmasının spektral sıxlığından istifadə edilən təsadüfi funksiya kimi təqdim edilmişdir.

Bu modelləşdirmə üsulunu təklif olunan üsulla müqayisə etdikdə qeyd etmək vacibdir ki, hər iki modelləşdirmə üsulunda küləyin sürətinin dəyişmə xarakteri, müəyyən müddət zaman ərzində rəqslərin sayı, həmçinin maksimal və minimal qiymətləri eksperiment verilənlərlə lazımi dəqiqliklə üst-üstə düşür. Ancaq təklif olunan metod lazımi qədər sadədir, asan proqramlaşdırılır, həmçinin küləyin həm inteqral xarakteristikalarının təyini üçün, həd də stasionar xarakteristikalarının təyin olunmasında istifadə olunan ümumi verilənlər bazasına malikdir.

Bu fəsildə həmçinin küləyin ani şiddətini modelləşdirmək üçün istifadə edilən tənliklərin müəyyən inkişafı göstərilmişdir (dinamikanın tədqiq olunması üçün) küləyin şiddətinin zamandan asılı olan trapesiya formalı funksiya kimi təqdim olunduğu məlum idi. Məlum üsuldan fərqli olaraq küləyin şiddətini şiddətə qədər və şiddətdən sonra küləyin müxtəlif qərarlammış qiymətləri olan tərəfləri bərabər olmayan trapesiya kimi modelləşdirmək təklif olunur.

Beləliklə, bu fəsildə küləyin – enerji daşıyıcının sürətinin həm qərarlaşmış, həmdə keçid rejimlərində modelləri təqdim olunmuşdur.



Ikinci fəsildə həm tezliyə görə tənzimlənən, həm də tənzimlənməyən elektromexaniki çevicilərlə təchiz olunmuş müasir KEQ–in fəaliyyətinin səmərəliliyinin müqayisəsinin qiymətləndirilmə metodikası təklif olunmuşdur. Metodikanın məğzi ondan ibarətdir ki, əgər KEQ–in küləklə təmasda olan səthlərinin sahələrinin onların nominal güclərinə olan nisbətini çox az bir xəta ilə (5 – 6 %) sabit kəmiyyət kimi qəbul etsək, onda külək enerjisindən istifadə əmsalı birmənalı şəkildə bu və ya digər regionda maksimal təkrarlanan sürət göstəricilərinə uyğun olaraq hansı KEQ–in daha səmərəli işləyəcəyini göstərəcəkdir.

Təyin olunmuşdur ki, respublikanın Abşeron regionunda 80 m hündürlükdə küləyin 7÷8-dən 12÷13 m/san. qədər sürətləri ümumi müşahidənin 50 – 60 %-ni təşkil edir və bu sürətlərdə tezliyə görə yumşaq idarə edilən elektromexaniki çeviricilərlə təchiz olunmuş KEQ-lər (“Enercon” и “Gamesa”, “Vestas”, “Vensys” tipli qurğular) daha səmərəli işləyəcəklər.

Ən kiçik kvadratlar metodu ilə ƒ(V) analitik asılılığı üçüncü dərəcəli polinomla approksimasiya edilərək təyin edilmişdir:

“Gamesa” üçün (elektromexanika – rotor tərəfdən tezliyə görə tənzimlənən iki tərəfdən qidalandırılan asinxron maşın):



(3)

“Enercon” üçün (elektromexanika – stator dolağında tezlik çeviricisi olan çox yavaş sürətli sinxron generator (Ringgenerator)):



(4)

Beləliklə respublikanın regionunda tezliyi yumşaq tənzimlələnən elektomexaniki çeviriciləri olan KEQ – in istifadəsinin səmərəliliyi isbat olunmuşdur. Bunlara rotor dolağında tezlik çeviciləri olan iki tərəfdən qidalandırılan maşınları “Gamesa”, “Vestas” və s. firmaların qurğularını və stator dolağında tezlik çeviricisi olan EMÇ – ləri (“Siemens Wind Power ” və b. firmaların qurğuları) aid etmək olar.

Bu fəsildə həmçinin təmzimlənən EMÇ–i olan KEQ–in külək mühərriklərinin moment – güc xarakteristikalarına baxılmışdır. Moment xarakteristikalarına küləyin sürətinin dörd diapazonunda baxmaq məqsədəuyğun sayılmışdır. KEQ – in isə başladığı yerdən tezliyin tənzimləndiyi yerə qədər olan diapazon, tezliyin dəyişdiyi diapazon, tezliyin tənzinləndiyi yerin sonundan nominal gücə qədər olan interval və nominal gücdən küləyin maksimal işçi süzətinə kimi olan diapazon. Tezliyə görə idarə olunan ən çox yayılmış KEQ – in xarakteristikalarını emal etdikdə məlum oldu ki, birinci diapazon üçün (isə başlayan yerdən tənzimləmə yerinə kimi) momentin xarakteristikası nisbi vahidlərdə ikinci dərəcəli polinom kimi (xəta 3%-dən artıq deyildir) təqdim oluna bilər

(5)

Məsələn “Vestas” üçün ; ; .

Ikinci (əsas) diapazon üçün 5 – 6 % xəta ilə isbat olunmuşdur ki, moment aşağıdakı asılılıq ilə ifadə oluna bilər

(6),

harada – momentin proporsianal əmsalıdır.

Üçüncü diapazon üçün (tənzimləmənin sonundan nominal gücə qədər) momentin xarakteristikası xətti asılılıqla ifadə olunur

(7)

Məsələn, “Vestas” üçün ; .

Dördüncü sahədə momentin və gücün qiymətləri sabitdir və nominal qiymətə barabərdir ki, bu da qanadların dönmə bucağının tənzimlənməsi ilə əldə edilir.

Beləliklə, bu fəsildə tezliyiə görə tənzimlənən EMÇ-ləri olan KEQ-in moment xarakteristikalarının təyininin yeni üsulu təqdim edilməşdir.



Üçüncü fəsildə stator tərəfdən tezliyə görə tənzimlənən asinxron generatoru olan KEQ–in modelləşdirilməsi və bu modeldə onun stasionar və keçid iş rejimlərinin tədqiq olunması yerinə yetirilmişdir.

Göstərilən hal üçün KEQ–in asinxron generatatorunun tənliklərini fəzada tərpənməyən α, β, kordinatlarında cərcivə–martis formasında təqdim olunması məqsədə uyğundur:



(8),

Harada altmatrislər üçün ifadələr belə olar:



(9)

Tənlikləri fəzada tərpənməz koordinatlarda α, β, 0 yazdıqda , , , altmatrisləri belə olar:



(10)

Yuxarda göstərilən tənliklərdə nisbi qiymətlərin seçilməsini, baza kəmiyyətlərini və olduğunu nəzərə alsaq, burada [рад] ümumi qəbul edildiyi kimidir, ks, kr, km əmsalları maşının parametlərindən ibarət olan simmetrik matrisin əks matrisi kimi tapılır:



(11),
Harada rs, rr, xs, xr, xm – stator (s) və rotor (r) dolaqlarının uyğun olaraq aktiv və tam reaktiv müqavimətləti, həmçinin qarşılıqlı induksiya müqaviməti (bu müqavimətin doymüş qiyməti götürülür, onun təyin olunma üsulu növbəti fəsildə verılır). Şəkil 1-də «Külək – külək mühərriki – asinxron generator – tezlik çeviricisi – generator transformatoru – kabel və əlaqə transformatoru – elektrik sistemi» sisteminin ümümiləşdirilmiş sxemi verilmişdir. Bu sistemdə kabelin və transformatorun aktiv müqaviməti rs-ə, onların reaktiv müqaviməti isə хσs-ə əlavə olunmalıdır.

Hərəkətin və elektromaqnit momentinin tənlikləri belə yazılır:



(12),
harada Тj – sistemin fırlanan hissələrinin – külək mühərriki, reduktor və generatorun rotorunun inersiya sabitidir [рад], – külək mühərrikinin momentidir – ikinci fəsilin nəticələrinə uyğun təyin edilir, generatorun valına gətirilir və seçilmiş nisbi qiymətlər sistemində təqdim olunur.

Qısa qapanmış rotor olduqda:



(13)

Nəhayət, bu fəsildə stator tərəfdən tezlik tənzimlənməsinə baxıldığı halda Us-in belə təqdim olunması təklif olunur:



(14)

Işlənmiş riyazi model tənlikləri (8)–(14) əsasında -nin birinci diapazona uyğun tənliyi də nəzərə alınmaqla qərarlaşmış rejimin hesabatları aparılmışdır; nəticələr cədvəl 1-də velilmişdir.

Sonra tezliyə görə tənzimlənmə aparılan ikinci diapazon üçün geniş tədqiqatlar aparılmışdır.

Küləyin sürətinin ədədi qiymətləri iki parametrli Veybull funksiyası vasitəsilə verilir, kus = kfs olduqda rejim tədqiq olunur və rejim parametrlərinin qiymətləri təyin edilir: moment эм, aktiv güc рэм, reativ güc q, bucaq sürətləri ωr, cərəyənlar. Bu zaman cərəyanın tezliyi 0,5-dən 1-ə, firlanma tezliyi ωr=1,021-dən ωr=0,505-ə kimi diapazonunda dəyişir, aktiv güc -dən, -ə kimi, reativ güc isə -dən -ə.

Tədqiqatın növbəti mərhələsində tezlik dəyişdikdə gərginliyin amplitudasının tənzimlənməsi tədqiq olunur. Bu zaman tezlik küləyin sürətinə uygun olaraq ciddi proporsional dəyişir və absolyut sürüşmənin qiyməti dəyişməz qalır. Məhz bu rejim asinxron generatorda enerji inkilərin minimumu nöqteyi – nəzərindən optimal rejim hesab edilir. Bu stasionar rejimin tədqiqatının nəticələri cədvəl 2-də verilmişdir.

Göstərilmişdir ki, belə idarəetmə zamanı praktiki olaraq akademik M.P.Kostenkonun yaxşı məlum olan ancaq generatora tətbiq edilmiş qanunu üzrə idarəetmə aparılır:



(15)

Təklif olunmuş analitik metodla və sistemin «vəziyyət modeli» tənlikləri əsasında tezliyə görə idarəetmənin hesabatlarının qarşılıqlıqlı müqayisəli analizi aparılmışdır.



Cədvəl 1.



V,

m/s

mэм ,

n.k.

ωr ,

n.k.

kus , kfs

n.k.

рэм ,

n.k.



4,538

-0,086

1,003

1

-0,086



3,856

-0,052

1,002

1

-0,052



4,617

-0,09

1,003

1

-0,09



4,586

-0,088

1,003

1

-0,088



4,436

-0,081

1,003

1

-0,081



4,807

-0,098

1,003

1

-0,098



4,641

-0,091

1,003

1

-0,091



4,887

-0,102

1,003

1

-0,102



4,573

-0,087

1,003

1

-0,088



5,01

-0,107

1,003

1

-0,107



4,79

-0,097

1,003

1

-0,098



4,709

-0,094

1,003

1

-0,094



4,058

-0,062

1,002

1

-0,062



4,035

-0,061

1,002

1

-0,061



3,301

-0,02

1,001

1

-0,02



4,942

-0,104

1,003

1

-0,104



3,533

-0,033

1,001

1

-0,033



3,111

-0,00935

1

1

-0,00936



4,671

-0,092

1,003

1

-0,092



4,523

-0,085

1,003

1

-0,085



4,273

-0,073

1,003

1

-0,073



4,384

-0,079

1,002

1

-0,079



3,524

-0,033

1,001

1

-0,033



4,804

-0,098

1,003

1

-0,098

Analitik metodun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, elekrtomaqnit momentin ifadəsi ( olduqda):

(16)

harada ; .

Külək mühərikinin momentinin ifadəsinə bərabərləşdirilir

(17)


Cədvəl 2.




V,

m/s

mэм ,

n.k.

ωr ,

n.k.

kus ,

n.k.

kfs ,

n.k.

рэм ,

n.k.

β= ωr–kfs

n.k.

1

7,15

-0,303

0,688

0,49

0,67

-0,208

0,018

2

8,75

-0,471

0,858

0,76

0,84

-0,404

0,018

3

6,2

-0,587

0,958

0,96

0,94

-0,562

0,018

4

8,7

-0,663

1,018

1,09

1

-0,675

0,018

5

7,2

-0,367

0,758

0,60

0,74

-0,278

0,018

6

7,7

-0,505

0,888

0,82

0,87

-0,448

0,018

7

9,6

-0,172

0,518

0,27

0,50

-0,089

0,018

8

9,3

-0,505

0,888

0,81

0,87

-0,449

0,018

9

9,6

-0,479

0,865

0,78

0,847

-0,414

0,018

10

9,8

-0,172

0,518

0,27

0,50

-0,089

0,018

11

8,8

-0,152

0,488

0,24

0,47

-0,074

0,018

12

6,7

-0,152

0,488

0,24

0,47

-0,074

0,018

13

8,3

-0,152

0,488

0,24

0,47

-0,074

0,018

14

8,5

-0,303

0,688

0,49

0,67

-0,208

0,018

15

8,0

-0,417

0,858

0,76

0,84

-0,404

0,018

16

8,5

-0,587

0,958

0,96

0,94

-0,562

0,018

17

6,6

-0,303

0,688

0,49

0,67

-0,208

0,018

18

8,3

-0,172

0,518

0,27

0,50

-0,089

0,018

19

7,3

-0,303

0,688

0,49

0,67

-0,208

0,018

20

7,1

-0,172

0,518

0,27

0,50

-0,089

0,018

21

7,5

-0,505

0,888

0,82

0,87

-0,448

0,018

22

7,8

-0,505

0,888

0,82

0,87

-0,448

0,018

23

8,3

-0,471

0,858

0,76

0,84

-0,404

0,018

24

9,3

-0,244

0,618

0,39

0,60

-0,151

0,018

Absolyut sürüşmənin sabitliyini qəbul edərək gərginliyin optimal edilmə ifadəsi təyin edilir:

(18)

Bu metodlar əsasında aparılmış tədqiqatların nəticəsı çox yaxşı üst – üstə düşür (maksimal xəta 1 %-dən artıq deyildir).

Absolyut sürüşmənin sabitliyi β=const üçün aparılmış tədqiqatlarla yanaşı, istehlak edilən reaktiv gücün minimum qiymətinin sabit saxlanması üçün yeni idarəetmə qanunu təklif edilmişdir. Bu qanunun tətbiqi reaktiv gücün kompensasiyası üçün idarə edilməyən kondensator batareyalarının tətbiqinə imkan verir, bu da öz növbəsində reaktiv gücün kompensasiyasına ehtiyac olduğu halda kompensasiya edən qurğulara çəkilən xərci böyük həcmdə azaltmağa imkan verəcəkdir.

Tezliyə görə stator tərəfdən idarə olunan asinxron generatorlu KEQ-lər üçün dinamik rejimlər də tədqiq olunmuşdur (işə qoşulma, tezliyə görə işə qoşulma, küləyin şiddəti rejimləri).

Şəkil 2-də küləyin başlanğıc sürəti V0=4,9 m/s olduqda generatora verilən gərginliyin amplitudasının və tezliyinin proqram tənzimlənməsinin köməyi ilə asinxron generatorunun işə qoşulmasının ossiloqramması verilmişdir. Belə idarə etmə praktiki olaraq işçi rejimə “yumşaq” çıxışı təmin edir.


τ





Dördüncü fəsildə rotor dolağında tezlik çevricisi olan iki tərəfdən qidalandırılan asinxron generatorlu KEQ-in iş rejiminin modelləşdirilməsi və tədqiq olunması məsələlərinə baxılmışdır. ). Şəkil 3-də «Külək – külək mühərriki – İQAM – tezlik çeviricisi – generator transformatoru – kabel və əlaqə transformatoru – elektrik sistemi» sisteminin ümümiləşdirilmiş sxemi verilmişdir.Qeyd etmək lazımdır ki, bu gün üçün iki tərəfdən qidalandırılan maşının məlum üstünlüklərinə görə külək enerjisinin elektrik enerjisinə çevrilməsində belə sxem dominant rola malikdir. Bu fəsildə də küləyin sürətinin modeli, moment xarakteristikalarının modelləri 1-ci və 2-ci fəsillərdəki kimi modelləşdirilmişdir. Iki tərəfdən qidalandırılan asinxron maşının « vəziyyət modeli» ni tərtib etmək üçün bu maşının tənliklərini rotor sürəti ilə fırlanan koordinat sistemində yazmaq təklif olunmuşdur.

Bu zaman (8)–(14) tənliklərində aşağıdakı dəyişiklikləri yerinə yetirmək lazımdır: altmatrisləri dəyişməz olaraq qalacaq, altmatrisləri dəyişilərək aşağıdakı formanı alacaqlar



и (19)

Stator və rotor dolaqlarının gərginlikləri də dəyişiləcək, yəni (13) və (14) ifadələri belə olacaqlar:



(20)

harada α – sinxron fırlanan stator gərginliyinin vektoru ilə rotor oxunun arasındakı bucaqdır və aşağıdakı ifadədən təyin edilir:



(21)

, –rotor dolağının gərginliyinin amplitudasının və tezliyinin nisbi qiymətləridir (rotor dolağındakı tezlik çevrilicisi vasitəsi ilə formalaşdırılır).

Bundan əvvəlki fəsildə olduğu kimi burada da iki tərəfdən qidalandırılan asinxron generatorlu KEQ-in iş rejimləri küləyin sürətinin bütün dəyişmə diapazonlarda tədqiq olunmuşdur: işin başlanğıcı – tənzimlənmənin başlanğıcı; fırlanma tezliyinin tənzimləndiyi diapazon; tənzimlənmənin sonu – nominal güc. Birinci sahə üçün tədqiqatların nəticələri 3-cü cədvəldə verilmişdir.

Bu sahədə (yəni fırlanma tezliyi minimaldır və dəyişməzdir). Bu halda iki tərəfdən qidalandırılan asinxron maşın şəbəkəyə 0,0024-dən 0,082-yə kimi dəyişən aralıqda qiymət olan pen - aktiv güc verir, şəbəkədən isə 0,232 -dən 0,133-ə kimi dəyişən bir aralıqda qiymət alan reaktiv güc alır.

Cədvəl 3.




V,

m/s

mэм ,

n.k.

ωr ,

n.k.

kur= kfr ,

n.k.

рэм ,

n.k.

q,

n.k.

1

5,01

-0,104

0,78

0,22

-0,082

0,221

2

4,78

-0,101

0,78

0,22

-0,078

0,224

3

4,71

-0,096

0,78

0,22

-0,075

0,22

4

4,05

-0,058

0,78

0,22

-0,046

0,184

5

4,02

-0,057

0,78

0,22

-0,044

0,182

6

3,27

-0,015

0,78

0,22

-0,011

0,144

7

4,93

-0,109

0,78

0,22

-0,085

0,232

8

3,5

-0,028

0,78

0,22

-0,022

0,156

9

3,06

-0,003

0,78

0,22

-0,0024

0,133

10

3,17

-0,094

0,78

0,22

-0,073

0,217

Bu fəsildə tezliyə görə tənzimlənən asinxron maşının parametrlərinə doymanın təsiri də qiymətləndirilmişdir. Təyin olunmuşdur ki, çox az bir xəta ilə doyma qarşılıqlı induksiya müqavimətinin korrəktə edilmiş qiyməti ilə nəzərə alına bilər.

Küləyin sürətinin dəyişməsinin ikinci diapazonunda, İQAM-lı KEQ-in əsas iş rejimlərinin olduğu, yəni idarə olunan diapazonda aparılmış tədqiqatların nəticələri cədvəl 4-də əks etdirilib.

Cədvəl 4.



V,

m/s

mэм ,

n.k.

ωr ,

n.k.

kur= kfr ,

n.k.

рэм ,

n.k.

q ,

n.k.

1

6,10

-0,304

0,78

0,22

-0,237

0,430

2

6,25

-0,320

0,80

0,20

-0,253

0,477

3

6,42

-0,336

0,82

0,18

-0,275

0,536

4

6,64

-0,361

0,85

0,15

-0,307

0,666

5

6,89

-0,387

0,88

0,12

-0,342

0,902

6

8,61

-0,605

1,10

-0,10

-0,665

-0,516

7

9,00

-0,661

1,15

-0,15

-0,760

-0,386

8

9,23

-0,696

1,18

-0,18

-0,821

-0,322

9

9,39

-0,721

1,20

-0,20

-0,860

-0,284

10

9,49

-0,744

1,22

-0,22

-0,917

-0,255

Burada küləyin sürətinə proporsional idarə olunur, küləyin sürətinə uyğun olaraq generatorun valının fırlanma sürəti də ωr ciddi proporsional qaydada dəyişir, moment fırlanma sürətinin kvadratına proporsionaldır. Cədvəldə verilmiş nəticələrin analizi göstərir ki, fırlanma tezliyinin idarə olunduğu diapazonda -dən -ə kimi, hansı ki, -in 0,22-dən (mənfi kəmiyyətdir, çünki olduğu nəzərə alınaraq, sürüşmə generator rejimində mənfidir) aktiv güc -dən -ə kimi dəyişir.

Nəhayət, cədvəl 5-də gərginlik və tezlik ayrı-ayrılıqda tənzimlənəndə kvaziqərarlaşmış rejimlərin hesabatının nəticələri verilmişdir.

Cədvəl 5.




V,

m/s

mэм ,

n.k.

ωr ,

n.k.

kur ,

n.k.

kfr ,

n.k.

рэм ,

n.k.

q ,

n.k.

1.

8,61

-0,605

1,10

-0,09424

-0,1

-0,666

0,041

2.

9,00

-0,661

1,15

-0,15045

-0,15

-0,760

0,041

3.

9,23

-0,696

1,18

-0,18530

-0,18

-0,822

0,043

4.

9,39

-0,720

1,20

-0,20900

-0,20

-0,864

0,041

5.

9,49

-0,744

1,22

-0,23310

-0,22

-0,908

0,041
Belə idarəetmə reaktiv gücün istehlakını demək olar ki, sıfır səviyyəsində saxlamağa imkan verir, güc əmsalı .

Qərarlaşmış rejimlərlə yanaşı işlənmiş modeldə dinamik rejimlərin geniş spektri də tədqiq olunmuşdur (işə qoşulma, küləyin şiddəti və s.). Məsələn, şəkil 4-də (a, b, c, ç) iki tərəfdən qidalandırılan asinxron generatorlu KEQ-in keçid proseslərinin əyriləri təqdim olunmuşdur. Burada işə qoşulma küləyin sürəti başlanğıc sürətindən az olduqda həyata keçirilir (Vilk), yəni tam asinxron işə qoşulma. İşə qoşulma zamanın 0-250 radian diapazonunda baş verir, sonra küləyin sürətinin 6,7 m/s-ə kimi artırılması – b sahəsi və sonra 8,2 m/s-ə kimi artırılması – c sahəsi imitasiya olunur. Bu sahədə generatorun fırlanma tezliyi olmalıdır. Şəkil 2b- də fırlanma tezliyinin dəyişməsi göstərilmişdir: işə qoşulma zamanı 0-dan 1-ə kimi, küləyin sürəti 6,7 m/s – olduqda ω=1,006, 8,2 m/s olduqda ω=1,01, bu sürətlərə uyğun gəlir. Fırlanma tezliyi artıqda aktiv güc də -dən kimi artır, reaktiv güc işə -dən ( rejiminə uyğundur) kimi azalır.




b

а

c

d

τ

а)

тEМ



b)

τ


τ

pEM

c)



τ



d)

Şək.4



Beləliklə, bu fəsildə iki tərəfdən qidalandırılan asinxron maşının külək mühərriki ilə birlikdə işlədikdə rəqəmsal modeli işlənmişdir, bu modelin köməyi ilə KEQ-in həm dinamik, həm də statik rejimləri tədqiq oluna bilər. Modeldə küləyin bütün dəyişmə diapazonuna uyğun iş rejimləri nümayiş etdirilmişdir. Göstərilmişdir ki, fırlanma tezliyinin hər iki dəyişmə rejimlərində (sinxron sürətdən yuxarı və aşağı) reaktiv güc həm istehlak rejimində, həm də onun şəbəkəyə ötürülmə rejimində idarə oluna bilər. Göstərilmişdir ki, iki tərəfdən qidalandırılan asinxron generatorun rotoruna verilən gərginliyin amplitudasını və tezliyini ayrı – ayrılıqda idarə etməklə rejimini təmin etmək mümkündür. Həmçinin KEQ-in tam kompensasiya edilməmiş istehlakçılı elektrik şəbəkəsinə işlədiyi zaman istifadə olunan biləcək (şəbəkəyə ötürülən reaktiv gücün sabitliyini təmin edən) gərginliyin tənzimlənməsi qanunu təklif olunmuşdur.

Yekun və nəticə. Dissertasiya işində həm stator tərəfdən həm də rotor tərəfdən (iki tərəfdən qidalandırılan asinxron maşın) quraşdırılan tezlik çeviciləri vasitəsilə fırlanma tezliyi idarə olunan asinxron generatorlu KEQ-in statik və dinamik rejimlərinin tədqiq olunası modellərinin işlənilməsi məsələlərinə baxılmışdır.

  1. Küləyin paylanma funksiyasının modelləşdirilməsi metodıkası işlənmişdir. Metodikanın əsasını parametrləri tədqiq olunan region üçün verilmiş zaman aralıqlarından (0,5 san.) təyin olunan küləyin sürətinin qiymətlərinə əsasən təyin olunan Veybull paylanması təşkil edir.

  2. KEQ-də tezliyə görə idarəedilən və idarəedilməyən EMÇ-in istifadəsinin qarşılıqlı müqayisəsinin analizinin aparılması üçün metodika işlənmişdir.

  3. Fırlanma tezliyinə görə idarə olunan elektromexaniki çeviriciləri olan KEQ-də külək mühərrikinin yaratdığı hərəkətverici momenti dörd diapazonda təyin etmək təklif olunmuşdur: işin əvvəlindən tənzimlənmənin əvvəlinə kimi; tənzimlənmə prosesində; tənzimləmənin sonundan nominal gücə kimi; nominal gücün qorunub saxlanıldığı diapazonda. Küləyin sürətinin dəyişmə diapazonlarına uyğun olaraq hesabat düsturları alınmış və əsaslandırılmışdır. İsbat edilmişdir ki, 6–8%-lik xətanı aşmayan dəqiqliklə fırlanma tezliyinin küləyin sürətinə proporsional idarə edilən diapazonda ifadəsindən istifadə etmək olar.

  4. Stator tərəfdən tezliyə görə idarə olunan asinxron generatorlu KEQ-in riyazi modeli təklif olunmuşdur, generatorun tənliklərinin fəzada tərpənməz kordinatlar sistemində yazılmasının məqsədəuyğun olduğu tapılmışdır. Belə yazı forması statora verilən gərginliyin həm amplitudasının, həm də tezliyinin hər birinin ayrı – ayrılıqda təsirini tədqiq etməyə imkan verir.

  5. «Külək – külək mühərriki – asinxron generator – tezlik çeviricisi – generator transformatoru – kabel və əlaqə transformatoru – elektrik sistemi» sisteminin modeli işlənmişdir və bu modeldə küləyin sürətinin dəyişməsinin bütün qeyd olunmuş diapazonlarında stasionar və keçid iş rejimləri tədqiq olunmuşdur. Tədqiqarlar nəticəsində gərginliyi optimal idarəedilmə qanunları təklif edilmişdir:

    • absolyut sürüşmənin sabitliyi üçün ;

    • istehlak olunan reaktiv gücün sabitliyi üçün.

  6. Absolyut sürüşmənin sabitliyi üşün aparılan iş rejiminin (KEQ-in vəziyyəti modelinə əsasən) tədqiq olunmasının nəticələri təklif olunmuş analitik metodun əsasında aparılmış hesabatın nəticələri ilə müqayisə edilmişdir – xəta 1–2%-dən çox deyildir.

  7. Rotor tərəfdən tezliyə görə idarə edilən iki tərəfdən qidalandırılan asinxron maşınlı (İQAM) KEQ-in riyazi modeli işlənilmişdir, İQAM-ın tənliklər sisteminin rotorun sürəti ilə fırlanan koordinatlar sistemində yazılmasının məqsədəuyğunluğu aşkar edilmişdir. Bu maşında doymanın qarşılıqlı induksiya müqavimətinin korreksiya edilmiş qiyməti vasitəsilə nəzərə alınması əsaslandırılmışdır.

  8. Elektrik şəbəkəsinə işləyən İQAM-lı KEQ sistemində stasionar və keçid rejimləri tədqiq olunmuşdur. Təyin olunmuşdur ki, rotor dolağını qidalandıran gərginliyin amplitudasını və tezliyini ayrı – ayrılıqda edarə etməklə generatorun fırlanma sürətini tənzimləmək KEQ-in həm aktiv gücünü, həm də reaktiv gücünü dəyişməyə imkan verir. Tezliyə görə idarəetmə zamanı qidalandırılan gərginliyin amplitudasının optimal idarə edilmə qanunu təklif edilmişdir:

    • təmin edən (reaktiv güc );

    • şəbəkəyə ötürülən reaktiv gücün sabitliyini təmin edən.

  9. Həm stator tərəfdən, həm də rotor tərəfdən tezliyə görə idarə edilən asinxron generatorun hər iki modelində tezliyə görə işə salınma və küləyin şiddəti (gücün sıçrayışı) rejimlərində keçid prosesləri tədqiq olunmuşdur. KEQ-i elektrik enerjisini verən işçi rejiminə praktiki olaraq yumşaq çıxaran tezliyə görə proqram işə salınmanın məqsədəuyğunluğu aşkarlanmışdır.

Dissertasiya işinin məzmunu aşağıdakı çap işlərində dərc edilmişdir

  1. Talışınski R.İ., Əliyev N.M., Həsənova L.H., Əlizadə R.R. Bərpa olunan saf enerji mənbələri. Bakı – 2007, 71 s.

  2. Мустафаев Р.И., Гасанова Л.Г., Зейналов Р.Б. Определение ветроэнергетических характеристик наиболее перспективных зон Абшерона на примере о. Пираллахи. Проблемы энергетики. 2007, №4, с. 82–84.

  3. Мустафаев Р.И., Гасанова Л.Г. Моделирование динамических и статических режимов работы ветроэлектрической установки с асинхронной машиной двойного питания. Электротехника. 2008, №9, с. 11–15.

  4. Мустафаев Р.И., Гасанова Л.Г. Сравнительная оценка эффективности функционирования современных ветроэлектрических установок. Электромеханика. 2008, №4, с. 57–60.

  5. Мустафаев Р.И., Гасанова Л.Г. Методы исследования режимов работы ветроэлектрических установок с асинхронными генераторами при частотном управлении. Проблемы энергетики. 2008, №1, с. 15–27.

  6. Гасанова Л.Г. Об одном способе моделирования основных характеристик скоростей ветра–энергоносителя ветро-электрических установок. Экоэнергетика, 2008, №1, c.34–37.

  7. Mustafaev R.I., Hassanova L.H. Simulation of Quasi–Stationary Speed Characteristics of Wind – a Power Carrier of Wind Power Plants. TPE-2008. Conference proceedings., Forth International Conference on Technical and Physical Problems of Power Engineering. 4 – 6 September 2008. Pitesti, Romania, p. 557–561.



г)

Рис.2


ГАСАНОВА ЛЯМАН ГАСАН гызы
МОДЕЛИРОВАНИЕ И ИССЛЕДОВАНИЕ РЕЖИМОВ РАБОТЫ

СИСТЕМНЫХ ВЕТРОЭЛЕКТРИЧЕСКИХ УСТАНОВОК С

АСИНХРОННЫМИ ГЕНЕРАТОРАМИ ПРИ ЧАСТОТНОМ УПРАВЛЕНИИ
Р Е З Ю М Е
Диссертационная работа посвящена вопросам моделирования и исследования на этих моделях установившихся и переходных режимов работающих на электрическую сеть ветроэлектрических установок оснащенных асинхронными генераторами, которые управляются изменением частоты питания как со стороны статора, так и со стороны ротора (машина двойного питания).

Разработана методика для проведения сопоставительного анализа применения в ветроэлектрических установках регулируемых и нерегулируемых по частоте вращения электромеханических преобразователей, в том числе исследуемых асинхронных генераторов. Выявлена целесообразность применения в ветровых регионах республики плавнорегулируемых по частоте вращения электромеханических преобразователей.

Последовательно разработаны математические модели изменения скорости ветра, моментных характеристик ветродвигателей во всех диапазонах изменения скорости ветра, частотно-управляемых асинхронных генераторов при их питании, как со стороны статора, так и со стороны ротора.

Таким образом, разработана цифровая математическая модель системы «ветер – ветродвигатель – асинхронный генератор – преобразователь частоты – генераторный трансформатор – кабель и трансформатор связи – электрическая система» и проведены на ней обширные исследования статических и динамических режимов роботы.

При частотном управлении со стороны статора предложены оптимальные законы управления на постоянство абсолютного скольжения и на постоянство потребления реактивной мощности. При частотном управлении со стороны ротора (машина двойного питания) предложены законы управления на постоянство выдачи реактивной мощности и на постоянство (реактивная мощность )

На обеих моделях частотно-управляемых асинхронного генератора, управляемого как со стороны статора, так и со стороны ротора исследованы динамические режимы работы: частотный пуск и порыв ветра (наброс мощности). Продемонстрирована целесообразность программного частотного пуска, позволяющая практически плавно выводить ветроэлектрическую установку на исходный режим выдачи электроэнергии.


HASSANOVA LYAMAN HASSAN gizi
MODELING AND STUDY OF OPERATING CONDITIONS OF SYSTEM WIND POWER PLANTS WITH ASYNCHRONOUS GENERATORS UNDER VARIABLE-FREQUENCY CONTROL
RESUME
The dissertation is devoted to problems of modeling and study on these models of steady-state and transient conditions of operating to electric power network the wind power plants, equipped with asynchronous generators, which are controlled by change of feeding frequency both from stator side and from rotor side (double-fed machine).

The comparing analysis methods of using in wind power plants the adjustable and fixed on rotational speed the electromechanical converters have been developed, including studied asynchronous generators. The expediency of utilization in republic’s wind regions the adjustable speed controlled electromechanical converters is exposed.

The mathematical models of wind speeds variation, wind motors’ torque characteristics within the whole ranges of wind speeds variation, variable-frequency controlled asynchronous generators provided their feeding both from stator side and from rotor side are developed in consecutive order.

In that way a figure mathematical model of «wind – wind motor–variable – frequency controlled generator – transformer – electric power system» system have been developed and the wide investigations of static and dynamic operational modes have been carried out on it.

Under a variable-frequency control from stator side the optimum control lows, provided a constancy of absolute slip and a constancy of consumed reactive power, have been offered. Under a variable- frequency control from rotor side (double- fed machine) the control lows provided a constancy of reactive power output and a constancy of (reactive power) have been offered.

On both models of variable-frequency controlled asynchronous generator, controlled both from stator side and from rotor side, the dynamic operational modes have been studied: start by underfrequency relay and wind gust (power in-rush). The expediency of automatic program start by underfrequency relay, offered to place practically smoothly the wind power plant to initial regime of power output, have been demonstrated.







Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə