AZƏrbaycanşÜnasliğin aktual problemləRİ Ümummilli Lider Heydər Əliyevin anadan olmasının 87-ci




Yüklə 7.97 Mb.
səhifə53/62
tarix22.02.2016
ölçüsü7.97 Mb.
1   ...   49   50   51   52   53   54   55   56   ...   62

ƏDƏBİYYAT

  1. Kitabi-Dədə Qorqud. B., 1988

  2. Hacıyev T. Dədə Qorqud: dilimiz, düşüncəmiz. B., 1999.

  3. Abdulla K.Gizli Dədə Qorqud, yaxud sirr içində sirr – 2. B., 1999.

  4. Simçenko Ö.B. Obıçnaə şamanskaə jiznğ. Gtnoqrafiçeskie oçerki. M., 1993.

  5. Avrorin V.A., Lebedeva E.P. Oroçskie tekstı i slovarğ. L., 1978.

  6. Kreynoviç E.A.Gtnoqrafiçeskie nablödeniə u nivxov v 1927-1928 qq // Stranı i narodı Vostoka. Vıp.25.M., 1987.

  7. Simçenko Ö.B. Tradiüionnıe verovaniə nqanasan. M., 1996.

  8. Novik E.S. Obraz i folğklor v sibirskom şamanizme. Opıt sopostavleniə struktur. M., 1984.

  9. Mehdi N. Sənətin arxeologiyası. Sənətin arxitektomkası. B., 2007.

  10. Orucova S. Azərbaycan folklorunun rus dilinə tərcüməsi probleminin özünəməxsusluğu (1980-1990-cı illər) B., 2007.


РЕЗЮМЕ

В статье рассматривается предисловие «Книга моего Деда Коркута» как перформативный речевой акт и литературный этикет средневековья.


SUMMARY

In article preface «Book of my Grandfather Korkuta» as preformatted the speech certificate and literary etiquette of the Middle Ages is considered.



Rzayev Məmməd

HEYDƏR ƏLİYEV VƏ MİLLİ HƏMRƏYLİK FƏLSƏFƏSİ
Həyat fəlsəfəsinin injəliklərinə dərindən nüfuz edən, sosial gerçəkliyin mürəkkəb hadisələrinin cəmiyyətin bütün sahələrinə təsirinin ictimai mahiyyətinin analitik təhlilinə üstünlük verən ümummilli lider Heydər Əliyevin siyasi görüşlərində milli inkişafın mühüm fenomeni olan həmrəylik problemi, milli mentalitetin formalaşmasında onun rolu və yeri, bunların qarşılıqlı dialektik proses kimi təhlili mühüm və aparıcı yer tutur.

Eyni zamanda dünya azərbaycanlılarının təşkilatlanması, onların milli birlik və həmrəyliyinin güclənməsi də onun adı ilə sıx bağlıdır.

Biz keçid dövrünü yaşayırıq. Keçid dövrü isə milli həmrəylik probleminin milli və ümumbəşəri prizmadan qiymətləndirilməsi dövrüdür. Bu gün keçmiş sistemin mənəvi dəyərlərinin, mənəvi və ideoloci prinsiplərinin bir çoxundan imtina edildiyi bir dövrdə mənəvi sferada boşluq yaradılmamalıdır. Bu məsələnin həllinə Heydər Əliyev kamil bir dialektik kimi yanaşırdı. O, milli həmrəylik üçün keçmişdə milli-mənəvi həyatın zəif inkişaf etmiş sahələrinə xüsusi diqqət verir, digər tərəfdən insanların tərbiyəsinin sağlamlaşdırılması, onların yaxınlaşması və güclənməsi üçün milli-mənəvi dəyərlərdən daha səmərəli istifadə olunmasının vacibliyini vurğulayırdı. Bunun üçün o, sovet dövründə «millətçi damğası» altında yasaq edilmiş milli-mənəvi dəyərlərə, adət-ənənələrə qayıdışın zəruriliyini və onlardan faydalanmağın əhəmiyyətini xüsusi olaraq qeyd edirdi.

Dahi rəhbər milli həmrəylik hisslərinin qorunması və zənginləşməsi və yeni nəsillərə çatdırılmasının ən yüksək formasını milli dövlətçilikdə görürdü. Bu gün milli dəyərlərimiz elliklə, bütün xalq tərəfindən, dövlətin himayəsi altında qorunur və daha da inkişaf etdirilir. Dövlətçiliklə milliliyin birləşməsi bütün xalqların ən böyük arzusu və idealı olmuşdur. Bu gün biz potensial milli həmrəylik dövrünü yaşayırıq ki, bunun da əsasını ümummilli lider Heydər Əliyev qoymuş, milli birlik ideyasının hər cür ambisiyalardan yüksəkdə durmalı olduğunu dəfələrlə qeyd etmiş, hər bir kəsi öz mənafeyindən daha çox, xalqın mənafeyini, milli həmrəyliyi, dövlətin ümummilli siyasi və iqtisadi mənafelərini qorumağa çağırırdı. «Hər bir vətəndaş gərək ölkəsinin böyük siyasəti haqqında düşünsün, kiçik mənfəətləri, maraqları haqqında düşünməsin».

Heydər Əliyevin müstəqil Azərbaycan qarşısında ən böyük xidmətlərindən biri də milli dövlət qurulması, dövlətçilik ideyalarının həyata keçirilməsi və bu proseslərin dönməzliyinin təmin edilməsi şəraitində milli həmrəyliyin ümumdünya miqyaslı bir məsələ kimi inkişaf etdirilməsi olmuşdur.

Milli-mənəvi həmrəylik hisslərinin formalaşması və zənginləşməsində dəyərlər sisteminə daxil olan amillərin bəzilərinin xüsusi yeri, rolu və funksiyaları vardır. Bu baxımdan Heydər Əliyev Azərbaycan dilinin cəmiyyət həyatında oynadığı rolu xüsusi vurğulayaraq, ona yenidən dövlət dili statusu verilməsinə nail olmuşdu. Dövlət dilinin inkişafı isə xalqımızın, cəmiyyətimizin və bütövlükdə milli-mənəvi həmrəyliyimizin inkişafı demək idi.

Keçid dövründə Azərbaycan xalqının milli həmrəyliyinin möhkəmlənməsi bu və ya digər şəkildə mövcud ziddiyyətləri aradan qaldırmağı bacarmaqdan, keçmişin mənfi elementlərindən azad olmaq və yeni, mütərəqqi prinsiplərin təsdiq edilməsindən asılıdır. Bu baxımdan tarixi «ağ ləkələrdən» azad etmək, saxtalaşdırılmış hadisələrə, tarixi keçmişə obyektiv qiymət vermək, unudulmuş mənəvi dəyərlər və tarixi hadisələri Azərbaycanın bu gününə və gələcəyinə xidmət etməyə yönəltmək əsas vəzifələrdən biridir. Bununla əlaqədar olaraq, ümummilli lider Azərbaycan xalqının ermənilər tərəfindən təcavüzə məruz qalmış tarix, mədəniyyət və incəsənət incilərinin xalqın özünə qaytarılması məsələsinin vacibliyini bir neçə rəsmi sənəddə, xüsusən «Azərbaycanlıların soyqırımı haqqında» 26 mart 1998-ci il tarixli fərmanında bəyan etmişdir.

Milli həmrəylik proseslərinin gedişində bu prosesə mane olan sədlərin aradan götürülməsini də unutmamalıyıq. Bu baxımdan cəmiyyətdəki mənəvi dəyərlərin millətə qaytarılması Azərbaycan xalqının bu gün və gələcəkdə həll etməli olduğu böyük vəzifələrə xidmət edir, xalqın mənəviyyatına müsbət təsir göstərsinlər və milli həmrəylik şüurunu bir sistem kimi daha da zənginləşdirsinlər. Deməli dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi mənəvi sferanın zənginləşməsi ilə dialektitk şəkildə vəhdətdədir.

Azərbaycan Avropa ilə Asiyanın, Qərb ilə Şərqin kəsişdiyi məkanda yerləşir. Məhz bunun nəticəsində də hər bir azərbaycanlının dəyər və həmrəylik anlayışında həm Qərb, həm də Şərq mənəvi dəyərlərinin müsbət cəhətlərini əks olunmalıdır. Bu baxımdan Heydər Əliyev milli həmrəyliyin ən mühüm istiqamətlərindən və komponentlərindən biri kimi qiymətləndirdiyi və mürəkkəb daxili struktura malik milli mentalitetin rolu xüsusi qiymətləndirilməlidir.

Heydər Əliyev milli mentalitetin qorunub saxlanılmasını və inkişaf etdirilməsini əsas vəzifələrdən biri kimi irəli sürür və göstərirdi ki, bunu qoruyub saxlayan xalq həmişə müstəqillik yolu ilə getmək və müstəqilliyini qorumaq əzmində olacaqdır. Çünki milli dövlətçilik və milli mentalitet arasında sıx bir daxili əlaqə vardır. O, qeyd edirdi ki, milli müəyyənliyi, milli həmrəyliyi olmayan və özünü bir millət kimi dərk etməyən xalqın milli dövlətə də ehtiyacı ola bilməz. Belə ki, milli dövlət, bir tərəfdən ərazinin və iqtisadi sərvətlərin qorunmasına xidmət edirsə, digər tərəfdən də milli həmrəyliyin qorunması və zənginləşməsinə xidmət edir.

Bu gün ulu tərəfindən elmi təhlili verilmiş azərbaycançılıq ideologiyası cəmiyyətin normativ dəyərlərinin vəhdətinə, dövlət və hüquq düşüncəsinin tərbiyəsinə, mənəvi həyatın dəyərlərinə qovuşmağa istiqamətlənmişdir.

Bu ideologiyanın dərk olunmasının əsasında Azərbaycan xalqının tarixi, mənəvi-əxlaqi, mədəni ənənələri zəminində birlik və milli həmrəylik ideyası dayanır ki, bu nəinki bu gün, həm də gələcəkdə xalqımızın bir çox nəsillərinə xidmət edəcəkdir. Müstəqillik və milli həmrəylik isə tezliklə həmin nəsillər üçün həyatı və sivilizasiyamızın inkişafını dərk etməyin ayrılmaz atributuna çevriləcəkdir.

Akademik Ramiz Mehdiyev haqlı olaraq azərbaycançılıq ideologiyasını xalqımızın əzab-əziyyətlə qazandığı tarixi sərvət hesab edərək yazır: «O, real müstəqilliyə nail olmaq, vahid, bölünməz Azərbaycanı qoruyub saxlamaq və möhkəmləndirmək üçün vasitədir. Bu gün «azərbaycançılıq» milli həyatın, konfessiyaların harmoniyasının çoxsirlik ənənəsi, ölkədə yaşayan bütün millətlərin və etnik qrupların qardaşlığı, qarşılıqlı əlaqə və təsirinin tarixi, onların ümumi taleyi və müstəqil Azərbaycanın bütövlüyü uğrunda birgə mübarizənin tarixi təcrübəsidir».

Bu gün hər birimizin vəzifəsi çox dərin köklərə malik olan mükəmməl bir fəlsəfi konseptual sistemin ifadəsi kimi azərbaycançılıq ideologiyasının mahiyyətini açmaq və bütün xalqın bütün dünyada yaşayan azərbaycanlıların kökündə milli həmrəylik əqidəsi duran bu ideyaya daha dərindən yiyələnməsinə çalışmaqdan ibarətdir.

1991-ci ildə Heydər Əliyev Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri işləyərkən 1991-ci il dekabrın 16-da ilk dəfə rəsmi olaraq, «31 dekabr gününün Dünya azərbaycanlılarının həmrəylik və birlik günü» kimi elan edilməsi haqqında qərar qəbul etmişdir. Qərarda həmrəylik və birlik gününün bütün Azərbaycan Respublikasında rəsmi qeyd edilməsi üçün qanunvericilik təşəbbüsü qaydasında Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinə təklif verilməsi xüsusi vurğulanmışdı. Bundan sonra 25 dekabr 1991-ci ildə Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin Milli Şurası da 31 dekabrın «Dünyada yaşayan azərbaycanlıların həmrəylik günü» kimi elan edən qərar qəbul etdi. 1993-cü ilin yayında Heydər Əliyev xalqın arzusu və tələbi ilə yenidən respublika rəhbərliyinə qayıtdıqdan sonra bu qərarın həyata keçməsi mümkün oldu.

1993-cü ilin iyun ayında tarixi zərurət və xalqın tələbi ilə ümummilli lider Heydər Əliyev yenidən respublika rəhbərliyinə qayıtdıqdan sonra ölkəmizin ictimai həyatının bütün sahələrində, milli həmrəylik, eləcə də dünya azərbaycanlıları ilə əməkdaşlıq istiqamətində keyfiyyət və mahiyyətcə yeni mərhələ başlandı.

Müstəqil Azərbaycan Respublikasının qurucusu, xalqımızın ümumilli lideri Heydər Əliyev çoxşaxəli fəaliyyətində daha bir tarixi missiyanı – dünya azərbaycanlılarının milli birliyinin ideoloqu, təbliğatçısı və təşkilatçısı olmaq missiyasını öz üzərinə götürdü və böyük uğurla həyata keçirdi. Onun müdrik milli həmrəylik siyasəti nəticəsində dünya azərbaycanlıları ilə iş dövlət əhəmiyyətli strateci məsələyə çevrilmişdir. Bu mühüm işin konsepsiyası – dünya azərbaycanlılarının xalqımızın ayrılmaz hissəsi kimi qəbul edilməsi, Azərbaycan Respublikasının bütün azərbaycanlıların Vətəni sayılması, həmvətənlərimizin əqidə və əməl birliyi zəminində elmi şəkildə formalaşması, lobbiçilik perspektivi, Azərbaycançılıq ideyasının dövlət siyasəti səviyyəsinə qaldırılması da məhz Heydər Əliyev tərəfindən irəli sürülmüşdür.

Ümummilli liderimizin xarici səfərlərinin proqramına azərbaycanlılarla görüşlərin daxil edilməsi, diaspor quruculuğu sahəsində mühüm qərarların qəbulu və onların icrası dünya azərbaycanlılarının mütəşəkkilliyini, siyasi-mənəvi inteqrasiyasını, ən nəhayət, təşkilatlanmasını sürətləndirmişdir. Heydər Əliyevin uğurlu daxili və xarici siyasətinin doğurduğu reallıqlar Azərbaycan diasporunun formalaşması prosesinə əlavə təkan vermişdir. Gərgin əmək, dözüm və qətiyyət, daxildən doğan məsuliyyət və xalqın inamından gələn səlahiyyət, zəngin təcrübə və müdriklik, siyasi məharət az bir zamanda ümummilli liderimizə ölkədəki hərc-mərcliyi aradan qaldırmağa, vətəndaş birliyini və sabitliyi bərqərar etməyə, müstəqil dövlət quruculuğunu həyata keçirməyə imkan vermişdir. Azərbaycanda qarşıdurmalara, xaosa son qoyulmuş, bir neçə ildə onilliklərə sığmayan inkişaf yolu keçilmiş, ən əsası isə milli ruh və milli mənlik hissi dirçəlmişdir. Heydər Əliyev böyük qürur və təəssübkeşliklə milli mənliyin prioritet məsələ olduğunu dövlət rəhbəri kimi bütün xalqa bəyan etmişdi: «Biz gərək milli mənliyimizi həmişə yüksək saxlayaq. Mənim üçün hər şeydən üstün mənim milli mənliyimdir. Milli mənliyim məni həmişə bütün çətin vəziyyətlərdən çıxarıb. Milli mənliyimə görə istədiyim yolla gedə bilmişəm, istədiyimə nail ola bilmişəm və xalqıma xidmət edə bilmişəm. Ona görə milli mənliyimizi gərək itirməyək!»

Milli dövlətçilik tariximizdə ilk dəfə olaraq məhz Heydər Əliyevin simasında siyasi prinsiplərlə milli-mənəvi meyarlar vəhdət şəklində təzahür etmişdir. Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə dünya azərbaycanlılarını doğma Vətənə xidmət edən mütəşəkkil qüvvəyə çevirmək yolunda dövlət səviyyəsində mühüm işlər görülmüşdür.

Həmvətənlərimizin milli-mənəvi birliyində önəmli hadisə olan bu görüşlər, ümum­milli liderimizin hər il dekabrın 31-də Dünya Azərbaycanlılarının Həm­rəyilik Günü ilə əlaqədar Azərbaycan xalqına müraciətləri, bu münasibətlə res­publikamızda və xaricdə keçirilən tədbirlər prioritet məsələnin həllində – milli şü­urun yüksəlişində milli həmrəyliyin güclənməsində, diasporumuzun mütəşəkkil qüv­­və kimi formalaşmasında, lobbiçilik fəlaiyyətinin istiqamət və perspektiv­lə­ri­nin müəyyənləşdirilməsində həlledici amillərdən olmuşdur.

«Fəxr edirəm ki, mən Azərbaycanlıyam» - deyən Heydər Əliyev şəxsiyyətinin möhtəşəmliyi həm də onda təzahür etmişdir ki, o, milli həmrəyliyi yalnız ölkəmizin siyasi-iqtisadi maraqlarının tərkib hissəsi olaraq deyil, ilk növbədə milli-mənəvi məsələ kimi irəli sürürdü. Onun dünya azərbaycanlıları tərəfindən böyük nüfuz və etimada malik milli lider kimi qəbul edilməsi soydaşlarımızın Heydər Əliyev şəxsiyyəti və idealı, onun təcəssüm və təbliğ etdiyi Azərbaycançılıq məfkurəsi ətrafında ümummilli əqidə və əməli birliyinə zəmin olmuşdur.

Heydər Əliyevin milli həmrəylik və konsepsiyasının səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri də Azərbaycan dövləti və xalqının öz soydaşları qarşısında məsuliyyəti, öhdəlik, borc və vəzifəsini dərk etməsidir. O gəlişi gözəl sözlərlə deyil, ilk növbədə şəxsiyyətinin kristal təmizliyi, fenomenal istedadı, xalqa, Vətənə təmənnasız və sonsuz vurğunluğu ilə özünün bütün dünya azərbaycanlılarının lideri olduğunu təsdiq etmişdir. Ümummilli lider hər bir azərbaycanlını inandıra bilmişdi ki, Azərbaycan dövləti hansı ölkənin vətəndaşı olmasından, harada yaşamasından asılı olmayaraq, hər bir soydaşının insan hüquq və azadlıqlarının, təhlükəsizliyinin, etnik-milli özgürlüklərinin, dini etiqadının qorunub saxlaması üçün məsuliyyət daşıyır

Heydər Əliyev çalışırdı ki, hər bir azərbaycanlı Azərbaycanı özünün doğma vətəni hesab etsin və hər bir an elin-obanın, xalqın qayğısı, dərdi, sevinci, kədəri, səadəti ilə yaşasın. Onun öz millətinə müraciətlə dediyi aşağıdakı sözlər milli həmrəylik məramının manifestidir: «Azərbaycanlılar! Harada olursan ol, hansı ölkədə yaşayırsan yaşa, ancaq Azərbaycan haqqında Azərbaycanın müstəqilliyi, ərazi bütövlüyü haqqında, Azərbaycan xalqının bu günü və gələcəyi haqqında düşünməlisən». Elə bu fikirdən də nəzərə çarpır ki, Heydər Əliyev Azərbaycan dövlətinin gücünü, qüdrətini, ölkəmizin milli birliyinin sarsılmazlığını eyni zamanda milli həmrəylikdə görürdü.

«Azərbaycanın Dövlət Müstəqilliyi bizim tarixi nailiyyətlərimizdir» - deyən bu dahi insan Azərbaycan dövlətini bütün dünyada qürurla, layiqincə təmsil edirdi. Azərbaycan diplomatiyasının uğurları, ölkə daxilindəki sabitlik, əmin-amanlıq məhz Azərbaycan prezidenti kimi onun xarici və daxili siyasət sahəsində atdığı uğurların nəticəsi idi. Elə bütün bunlara görə də Heydər Əliyevə dünya ictimaiyyətinin marağı, inamı, məhəbbəti getdikcə artırdı.

Dünya Azərbaycanlılarının I Qurultayı təkcə milli həmrəyliyə necə nail olmağın yolunu deyil, eyni zamanda onu qorumağın yollarını da göstərirdi. Heydər Əliyev Dünya qurultaydakı nitqində bildirmişdi: «Siz unutmamalısınız ki, dünyada Müstəqil Azərbaycan dövləti var. Unutmamalısınız ki, bu torpaq bütün azərbaycanlıların doğma torpağıdır. Unutmamalısınız ki, Azərbaycan dövləti mümkün olan çərçivədə hər birinizin hüquqlarınızın qorunması üçün lazımi işlər görəcəkdir və bilməlisiniz ki, biz dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan azərbaycanlılar haqqında daim düşünürük, maraqlanırıq, hər bir həmvətənimizin yaxşı, firavan yaşamasını istəyirik, yaşadığı ölkədə özünəlayiq yer tutmasını istəyirik. Azərbaycanlı həmvətənlərimiz, həmyerlilərimiz gərək yaşadığı hər yerdə digər xalqlara, millətlərə, yaşadıqları ölkənin vətəndaşlarına daim çatdırsınlar ki, bu gün Azərbaycan nədir, Azərbaycanın keçmişi nə olubdur, Azərbaycanın bu günü nədir, Azərbaycanın gələcəyi nədir?!» Dahi rəhbərin bu fikirləri dünya azərbaycanlılarının təşkilatlanması və milli həmrəylik prosesinin tarixi zərurət olduğunu göstərirdi.

Dünya Azərbaycalılarının I Qurultayının dünya azərbaycanlılarına ünvan­la­dı­ğı müraciətdə haqlı olaraq qeyd edilirdi ki, bu gün dünyanın hər yerində ya­şayan azərbaycanlılar müxtəlif dövrlərdə mühacirət etmiş insanların övladlarını, nəsil­lərini və Azərbaycandan kənarda yaşayan digər soydaşlarımızı təmsil edir. Soydaşlarımızın əksəriyyəti özgə millətlər içərisində azərbaycançılığı, milli xüsusiyyətlərimizi, adət-ənənələrimizi, dinimizi qoruya bilmiş və övladlarına ötürmüşlər. Amma bir həqiqət qeyd olunmalıdır ki, ayrı-ayrı cəhdlərə baxmayaraq, uzun bir tarixi əhatə edən dövr ərzində dünya azərbaycanlıları yaşadıqları dövlətlərdə bir-birilə milli həmrəylik nümayiş etdirə bilməmiş, mütəşəkkil qaydada təşkilatlanmamış, icmalar şəklində təmsil olunmuş, dağınıq şəkildə yaşamışlar. Bu da sözsüz ki, milli varlığın və milli həmrəyliyin zəifləməsinə gətirib çıxarmışdı.

«Gərək biz hamımız birlikdə çalışaq ki, Müstəqil Azərbaycan dövləti, onun daxili siyasəti, Azərbaycanda gedən demokratik proseslər, Azərbaycanda gedən iqtisadi islahatlar, Azərbaycanda həyata keçirilən hüquqi islahatlar, insan hüquqlarının təmin olunması, Azərbaycanda hüquqi, demokratik, dünyəvi dövlətin yaranması və inkişaf etməsi bütün dünyaya çatsın və tanınsın» - deyən Heydər Əliyev bununla dünya azərbaycanlılarını vahid bir güc mərkəzi kimi formalaşmanın əsasını qoymağa çağırırdı.

O soydaşlarımıza bir daha önəmli tövsiyyəsini xatırladırdı ki, «Azərbaycanlıları birləşdirən milli mənsubiyyətimizdir, tarixi köklərimizdir, milli-mənəvi dəyərlərimizdir, milli mədəniyyətimizdir, şerlərimiz, mahnılarımız, incəsənətimiz, xalqımıza mənsub olan adət-ənənələrimizdir».

Heydər Əliyevin milli həmrəylik fəlsəfəsinin başlıca qayəsi «gərək xalq, millət yaşasın» sözləridir. Bu müdrik ideya yeni reallıqda düşüncə və həyat tərzimizin, təfəkkürümüzün fəlsəfi tərbiyəsi üçün misilsiz örnəkdir. O həmişə azərbaycanlıları möhkəm birliyə, bir-birinə yardımçı olmağa, dilimizi, mədəniyyətimizi, musiqimizi, adət-ənənələrimizi unutmamağa çağırır, hər bir azərbaycanlının düşüncəsində, əqidəsində milli ruhu yaşatmağı milli varlığımızın inkişafını müəyyənləşdirən mühüm sosial-psixoloci amil sayırdı.

Dünya Azərbaycanlılarının I Qurultayı dünya azərbaycanlılarının həyatında dönüş nöqtəsi oldu. Bu toplantıdan sonra milli həmrəyliyin daha da möhkəmlənməsi meyli gücləndi. Dünyanın hər yerində Azərbaycan diaspor təşkilatları daha sıx fəaliyyət göstərməyə başladılar.

Ümummilli liderimizin ideya və prinsiplərinə sadiq qalan Azərbaycan Prezidenti möhtərəm İlham Əliyev milli həmrəyliyin gücləndirilməsi, xaricdə yaşayan azərbaycanlıların problem və qayğıları, onların təşkilatlanması sahəsindəki mövcud vəziyyəti təhlil etmək, ölkəmizlə əlaqələrinin daha da möhkəmlənməsi, Azərbaycanla bağlı həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması sahəsində qarşıda duran vəzifələri müzakirə etmək məqsədilə 2006-cı il martın 16-da Bakı şəhərində Dünya azərbaycanlılarının II qurultayının keçirilməsi haqqında sərəncam imzaladı. Qurultayın kulminasiya nöqtəsini Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin nitqi təşkil edir. Qurultayı böyük tarixi hadisə hesab edən dövlət başçısı qurultaydan qurultaya keçilən şərəfli yola nəzər saldı.

«Mənim müxtəlif ölkələrə çoxsaylı səfərlərim çərçivəsində, demək olar ki, həmişə Azərbaycan diasporu ilə görüşlərim, açıq söhbətlərim olubdur. Mən həmişə qeyd etmişəm, bu gün də demək istəyirəm ki, Azərbaycan dövlətinin möhkəm olması dünyada yaşayan azərbaycanlıların da mövqeyini möhkəmləndirir» - deyən ölkə prezidenti dünya azərbaycanlılarını doğma vətənə xidmət edən mütəşəkkil qüvvəyə çevirmək yolunda mühüm işlər görüldüyünü qeyd etdi.

«Eyni zamanda, xaricdə yaşayan azərbaycanlılar bizim üçün də dayaqdır. Çünki Azərbaycan gənc müstəqil dövlətdir. Biz yalnız 15 ildir müstəqillik şəraitində yaşayırıq və təəssüflər olsun ki, bu günədək bir çox ölkələrdə Azərbaycan haqqında kifayət qədər dolğun məlumat yoxdur. Bu məlumatı, Azərbaycan həqiqətlərini, Azərbaycanın problemlərini, eyni zamanda ölkəmizin artan nüfuzunu, önəmini dünya ictimaiyyətinə çatdırmaq, əlbəttə ki, bizim ümumi işimizə çox böyük töhfə olacaqdır» - deyən ölkə prezidenti dünyanın müxtəlif ölkələrində artıq Azərbaycanın haqq səsinin eşidildiyini, artıq dünyanın Azərbaycan həqiqətlərindən məlumatlandırıldığını göstərdi. O artıq Azərbaycanın dünya birliyində nüfuzlu yer tutduğunu, Heydər Əliyev siyasətinin hər bir sahədə müvəffəqiyyətlə davam etdirildiyini, xarici siyasətinin çox fəal və uğurla aparıldığını qeyd etdi.

Qurultayda «Azərbaycan xalqı böyük xalqdır. Biz 50 milyonuq. Bu, dünya miqyasında böyük xalqdır. Bizim hamımızın bir Vətəni var – Azərbaycan. Çalışmalıyıq ki, doğma Vətənimizi möhkəmləndirək, zənginləşdirək, qüdrətli dövlətə çevirək» - sözləri ilə çıxışını yekunlaşdıran Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin nitqi hamıda yüksək iftixar, gələcəyə böyük inamla baxmaq hissləri aşılamaqla yanaşı, dövlətimizin qüdrətli olması üçün hər bir azərbaycanlının öz fəaliyyətində bütün səy və bacarığını əsirgəməyəcəyinə, dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi ideyasının həyata keçirilməsi üçün öz qüvvəsini birləşdirəcəyinə, Azərbaycan dövlətinin milli maraqlarını ləyaqətlə müdafiə edəcəyi əminliyi yaradırdı.

Bu gün özünün bütün imkanlarından istifadə edərək Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev ümummilli liderimiz tərəfindən müəyyənləşdirilmiş siyasi xəttə sadiq qalaraq, milli həmrəyliyin möhkəmlənməsi, güclü Azərbaycan diasporunun və lobbisinin yaradılması məsələlərinə böyük diqqət yetirir. Bu gün hamı azərbaycançılıq ideyasının uğurla davam etdirildiyini və uğurla həyata keçirildiyini təsdiq edir. Bəli, indi dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyinin və mütəşəkkilliyinin güclənməsi, onların ümummilli ideyalar ətrafında sıx birləşməsi üçün daha geniş imkanlar yaranmışdır. Azərbaycan Respublikası beynəlxalq münasibətlər sistemində layiqli yer tutur, dünya birliyinə qəti şəkildə inteqrasiya olunur, həyatın bütün sahələrində dünya meyarlarına uyğunlaşır.

Bu gün azad, müstəqil Azərbaycan Respublikası 50 milyonluq bir millətin müqəddəs pənah yeri, doğma vətənidir. Harada yaşamasından asılı olmayaraq, hər bir azərbaycanlı öz güc və qüvvəsini tarixi haqqımız və milli nemətimiz olan Azərbaycan dövlətçiliyi uğrunda səfərbər etməlidir. Bunu bizdən vətəndaşlıq borcumuz, yaşadığımız zaman və milli taleyimiz tələb edir.




SUMMARY

In this paper the attention is paid to solidarity problem which takes an important role and place in political views of national and general leader of Azerbaican people Heydar Aliyev, its role and place in investigation as a bilateral dialectic process.




Rzayev Məmmədtağı
XIX ƏSRİN SONU VƏ XX ƏSRİN ƏVVƏLLƏRİNDƏ AZƏRBAYCANDA İCTİMAİ-SİYASI FİKRİN FORMALAŞMASINA TƏSİR EDƏN ƏSAS AMİLLƏR
Şərq və Qərb mədəniyyət sistemlərində ictimai fikrin formalaşmasına təsir edən amillər öz müxtəlifliyi ilə seçilir. Bu cür müxtəlifliklər həmin cəmiyyətlərdə formalaşan insan özünütəsdiqinə də böyük təsir göstərir. Şərq və Qərb mədəniyyət sistemlərində formalaşmış insana baxışda Şərq mistisizmi və Qərb proqmatizmi əsas rol oynayır. Klassik Şərq insanının formalaşmasında hardasa bir fərdilik özünü biruzə verir. Sanki bu insan fikirləşir: “mən dəyişsəm deməli cəmiyyət dəyişəcək”. Qərb insanı isə öz rasionallığı ilə seçilir. Qərb, cəmiyyəti qanunlar vasitəsilə dəyişməyə çalışır.

Şərqin və Qərbin qovşağında yerləşən Azərbaycanda isə insan özünütəs­diqi müxtəlif dövrlərdə fərqli olsa da hal-hazırda Şərq və Qərb dəyərlərinin sintezi formasında gedir. Ümumiyyətlə götürdükdə, insan özünütəsdiqinə, ictimai fikrin formalaşmasına,ictimai şüura təsir edən bir çox amillər vardır. İctimai fikrin dəyişmə məsələlərinə düzgün yanaşmaq üçün, ictimai şüurun dəyişmə dövrlərini dəqiq müəyyənləşdirmək əsas şərtlərdən biridir. Azərbaycanda ictimai fikir tarixinin dövrlərə bölünməsi zamanı ictimai fikirdə dəyişkənlik meyillərinin artması əsas kimi götürüldükdə,fikirimizcə,aşağıdakı bölgü alınar:



  1. 1.Azərbaycanda islama qədərki dövrdə ictimai fikir.

  2. VII-XII əsrlərdə Azərbaycanda ictimai-siyasi fikir.

  3. XII-XVI əsrlərdə Azərbaycanda ictimai-siyasi fikir.

  4. XVII-XVIII əsrlərdə Azərbaycanda ictimai-siyasi fikir.

  5. XIX əsrdə Azərbaycanda ictimai-siyasi fikir.

  6. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda ictimai-siyasi fikir.

  7. Sovet hakimiyyəti illərində Azərbaycanda ictimai-siyasi fikir (1920-1991-ci illər).

  8. Müasir Azərbaycanda ictima-siyasi fikir (XX əsrin 90-cı illərindən bu günə qədər).

Müasir Azerbaycan insanına “Ox nəzəriyyəsi” prizmasından baxdıqda isə bütün yuxarıda qeyd olunan dövrlərin müsbət tərəfləri günümüzə kimi gəlib çıxmış,həm ictimai fikrin, həm də insanın formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. İctimai fikrin formalaşmasına tarixi hadisələrlə yanaşı,din, dini cərəyanlar,ictimai və dövlət xadimləri,dahi filosoflar,ədəbiyyatçılar və ictimaiyyətin digər üzvləri böyük təsir göstərir.

XIX əsrin əvvəllərində, Gülüstan və Türkmənçay sülh müqavilərindən sonra Şimalda və Cənubda yaşayan Azərbaycanlıların ictimai fikirlərində get-gedə fərqliliklər meydana gəlməyə başladı. Bu dövr Azərbaycan ictimai fikir tarixinin qırılma nöqtələrindən biridir. Şimalda yaşayan azərbaycanlılar şərqliliklərini qorumaqla, Rusiya vasitəsi ilə yavaş-yavaş Qərb mədəniyyəti, Qərb həyat tərzi ilə də tanış olurdular. Dövrü ictima fikirdə yeniləşmə dövrü kimi də adlandırmaq olar. Marifçilik hərəkatını, elm və təhsil sahəsindəki yenilikləri – ilk Rus- tatar məktəblərinin yaranmasını, ictimai motivli lirikanın inkişafını, dini fanatizmə və geriliyə qarşı mübarizəni və s. dövrün ictimai fikrinə təsir edən əsas amillərdən hesab etmək olar. Bu dövrdə yaranmış milli teatr və milli mətbuat ictimai fikri formalaşdıran güzgü rolunu oynayırdı.

XX əsrin əvvələrində dünyada gedən ictimai, siyasi və iqtisadi proseslər Azərbaycanda ictimai- siyasi fikrin əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirdi. Fikrimcə, həmin istiqamətlər aşağıdakılardir: maarifçi demokratlar; islamçılar; türkçülər; qərbçilər; islamçılığı, türkçülüyü və qərbçiliyi birləşdirib müasirləşmək və demokratik yolla inkişaf etmək tərəfdaşları; marksizm-leninizmi təbliğ edənlər.

Maarifçi demokratların çoxu C.Məmmədqulqzadənin rəhbərliyi altında 1906-cı ildən nəşr edilməyə başlayan “Molla Nəsrəddin” jurnalı ətrafinda birləşərək sosial zülmə, ədalətsizliyə, milli əsarətə qarşı çıxış edir, xalqın maariflənməsinə çalışırdılar. (M.Ə.Sabir, Ö.F.Nemanzadə, Ə.B.Haqverdiyev, Ə.Nəzmi, Ə.Qəmküsar və s.).

Maarifçi demokratların içərisində C. Məmmədquluzadəni xüsusi qeyd etmək lazımdır. O, bütün insanların təbiətən bərabər olduqlarını göstərirdi. Onun fikrincə insanlarin müxtəlifliyi birinci növbədə həyatdan aldıqları tərbiyə ilə izah edilməlidir:

“Yer üzündə bəni-noi-bəşər bir cür yaranıb İnsan dünyaya gələndən sonra başlayır tərbiyə almağa və nə cür ki, tərbiyə tapır, arxada da elə olur”. [1.176]

Ədib xalqın azadlığını uğrunda, ədalət uğrunda mübarizəni özünün ən böyuk məqsədi hesab edirdi. O öz ideya istiqamətinin müəyyən edərək yazırdı: “Molla Nəsrəddin köhnə sayaq ilə hürriyət və azadlıq bayrağı altında çalışacaqdır” [1.224]

Dini mövhumatı, cəhaləti ruhaniləri kəskin tənqid edən C.Məmmədquluzadə bu işdə maarifin rolunu əsas götururdü. O, “Molla Nəsrəddin” jurnalının 1913-cü il 13-cü sayında yazırdı: “tarix bizə bunu göstərir ki, maarif artdiqca ruhanilik hörmətdən düşür... elm və fənn meydana gələn kimi ruhanilər aradan çıxır”. Ədib hesab edir ki, dini fanatizm və bundan istifadə edən bəzi ruhanilər fırıldaqçiya çevrilir və bu da xalqın tərəqqisinə mane olur.

Qeyd etmək lazımdir ki, XX əsrin əvvələrində Azərbaycan ictimai fikrinə təsir edən müxtəflik, həmçinin bəzi Şərq ölkələrində də özunu biruzə verirdi. Azərbaycanda olduğu kimi bir çox ölkələrin fəlsəfi və ictimai fikrinə, ümumilikdə götürdükdə, üç əsas cərəyan-Ənənəçilik (Tradisionalizm), Qərbçilik və Eklektizm (yəni ənənəçiliyi və qərbçiliyi birləşdirən) böyük təsir göstərirdi. Azərbaycanda yuxarıda qeyd olunan üçüncü istiqamətin, yəni İslamçılığı, türkçülüyü və qərbçiliyi birləşdirib müasirləşmək və demokratik yolla inkişaf etmək tərəfdarlarının ən görkəmli nümayəndəsi Əli bəy Hüseynzadə idi. “O, müsəlman türk xalqları üçün bir təməl olaraq” “Türkləşmək, islamlaşmaq, avropalaşmaq” şüarını irəli sürmüşdür. Pantürkizmin əsas ideoloqu Ziya Gökalp həmin şüarı sonralar elmi-sosioloji cəhətdən daha dərindən əsaslandirmişdır”. [4.286]

Əli bəy Hüseynzadə öz əsas fikirlərini “Həyat” və “Fuyuzat” qəzetləri və yazdığı bir çox məqalələr və əsərlər vasitəsi ilə çatdırırdı. O, xalqlarin müxtəlif siniflərə bölunməsini inkar edir, dini və milli birliyi ön plana çəkir, bütün müsəlmanların, o cümlədən türk xalqlarının öz sinfi mənsubiyyətindən asılı olmayaraq birləşməsi ideyasını geniş təbliğ edirdi. İnsanlar arasında məhəbbətin azalmasını Ə.Hüseynzadə islama olan məhəbbətin azalması ilə izah edirdi. Ona görə əsasən məhz bu səbəbdən cəmiyyətdə çəkişmələr qızışır.

Ə.Hüseynzadə inqilabı mərəz (xəstəlik ) adlandırır, inqilaba cəmiyyətdə bir böhran kimi baxır, onu yetkinləşmiş və inkişaf etmiş xalqlar üçün nöqsan hesab edirdi. Dünyada baş verən sosial-siyasi qarşılığın səbəblərini O “üç mühüm cərəyanda, yəni imperializm, nasionalizm və sosializm” cərəyanlarinda görürdü. [2.138]

Macar Şərqşünası Vanberinin sözlərini təsdiq edərək Ə.Hüseynzadəyə yazırdı: ”Türk tatar gövmü tarixin səhifələrində iki dəfə parlamışdır: birinci dəfə qılıncın gücü ilə bu qəhrəmanlıq dövri idi. İkinci dəfə imanın qüdrəti ilə- bu da din dövri idi. Bir dəfə də onun parlaması qarşıda durur ki bu da elm biliyin gücü ilə baş verəcəkdir. Bu canlı, yaşamaq qabiliyyətinə malik və möhkəm bir xalqın ağıl dövrü olacaqdır”. [4.289]

İctimai fikrə həsr edən və sonralar uzum müddət əsas ideoloji axına çevrilən cərəyanlardan biri də marksizm-leninizmi təbliğ edənlər idi. O dövrdə Bakıda özlərini marksist hesab edənlər çox olsalar da onlar arasında birlik yox idi. Amma onlar xüsusi qəddarlıq və üsyankarlıqları ilə seçilirdilər. Azərbaycanın Qızıl Ordu tərəfindən işğalından sonra yuxarıda qeyd olunan ictimai fikrin formalaşmasına təsir edən amillərin əksəriyyətinə demək olar ki, son verildi. İslamçıların, türkçülərin, marifçi-demokratların, qərbçilərin və digər fikir cərəyanlarının nümayəndələrinin demək olar ki, əksəriyyəti, ya susduruldu, ya ölkədən çıxıb getməyə məcbur edildi, ya da güllələndi. Bolşevik ideologiyasını daşıyanlar “məqsədyönlü” olaraq “yeni insan” tipinin formalaşdirılmasına başladılar. Bu ideologiyanin təbliği ilə məşğul olan mətbuat, ədəbi cərəyanlar və orqanlar (“Qızıl qələmlər ittifaqı”, “Proletkult” və s.) geniş vüsət aldı. Ölkədə plüralist fikirdən tək fikirliliyə keçid baş verdi.

XX əsrin əvvələrində Azərbaycanda genuş vüsət tapmış ictimai fikir cərəyanları XX əsrin sonlarına yaxın yenidən canlanmağa başladı. Əvvəlcə bu cərəyanların məşhur nümayəndələrinin fikirləri işıqlandırıldı, sonra isə özlərini bu cərəyanlara aid edənlər Azərbaycan siyasət səhnəsində görünməyə başladılar. 90-cı illərin əvvəllərində ifrat plüralizm və haradasa anarxizm yaransa da Ümummilli lider H.Əliyevin hakimiyyətə qayıdışından sonra anarxiyaya son qoyuldu, balanslaşdırılmış siyasət yürüdülməyə başlandı. Dövrə uyğun olaraq müəyyən dəyişikliyə uğrasa da bu siyasət milliləşmək (Azərbaycançılıq), müasirləşmək, islamlaşmaq (milli, mədəni və dini dəyərlərə önəm vermə) prinsipinə uyğun gəlir.


1   ...   49   50   51   52   53   54   55   56   ...   62


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə