AZƏrbaycanşÜnasliğin aktual problemləRİ Ümummilli Lider Heydər Əliyevin anadan olmasının 87-ci




Yüklə 7.97 Mb.
səhifə45/62
tarix22.02.2016
ölçüsü7.97 Mb.
1   ...   41   42   43   44   45   46   47   48   ...   62

SUMMARY

Given article is devoted to the words transferred from the Persian language into the Azerbaijani language. In this article, the phonetic features of Persian words used in our language are analyzed and the specific features of Persian-Arabian words used in modern Azerbaijani language, especially in our classic literary language are researched.



Miriyev Akif
QLOBALLAŞMA VƏ MİLLİ DİLƏ MÜNASİBƏT MƏSƏLƏSİ
Dilin insan cəmiyyətinin inkişafındakı rolunun əhəmiyyətindən geniş danışmağa lüzum görmürəm, əslində elə cəmiyyətin özü bu ilahi varlığın – dilin məhsuludur; insan şüuru yalnız dilin əsasında meydana gəlmiş, get-gedə təkmilləşmişdir. Dil təkcə fikir ifadəçisi, ünsiyyət vasitəsi deyil, milliliyin birinci əlamətidir. Ona görə də rus istilası başlayandan – XIX əsrin əvvəllərindən dil ümummilli məsələlərdə aparıcı mövqedə dayanmışdır. A.Bakıxanov, M.F.Axundzadə, H.Zərdabi kimi mütəfəkkir ziyalıların fəaliyyətində ana dili, onun tətbiqi milli özünəməxsusluğun, əxlaqi-mənəvi dəyərlərin, ictimai-sosial gerçəkliyin tənzimləyici qüvvəsi kimi dərk edilirdi.

Zaman keçdikcə insan təkcə bir dillə - ana dili ilə kifayətlənməyib, o, başqa

dilləri də öyrənmək məcburiyyətində qalıb. Dünyanın qloballaşmaya olan indiki ehtiyacı dilöyrənmə problemini çox ciddi şəkildə ortaya qoyub; müasir tələblərə cavab vermək istəyirsənsə, hamının (çoxluğun) ünsiyyət yaratdığı dil(lər)i də öyrənməyə məhkumsan (SSRİ adlanan imperiyada bizim məkanda rus dilini bilmək kifayət edirdi, indi daha geniş fəaliyət göstərmək üçün əlavə ingilis (əsas), fransız, alman, ərəb... dillərinə də yiyələnməliyik). Ana dilindən əlavə 1-2, hətta çox dili bilmək həvəs deyil, ehtiyacdır, özü də mütləq ehtiyac. İnformasiya texnologiyalarının inkişafının, internet şəbəkəsinin genişlənməsinin müasir şəxsiyyətin formalaşmasında aparıcı mövqeyə çıxması ilə yanaşı, o, həm də vətəndaşın texniki biliyinin də artmasını şərtləndirən amillərdəndir (Adicə bir mobil telefonu yetərincə işlətmək üçün nə qədər vərdişə yiyələnməli, nə qədər yaddaş “məşqi” etməlisən). Bütün bunların uğurlu həllində yenə çox dil bilmək, heç olmasa, onlarla müəyyən qədər tanış olmaq dayanır.

Beləliklə, dil yenə də əsasdır, vacibdir, labüddür və bu zaman artıq “ikinci dərəcəli” olmaq, necə deyərlər, “oyundan kənar” vəziyyətə düşmək qorxusu ilə üzləşən əzizimiz Ana dilimiz yada düşür. Məncə, dünyanın əksər dillərinin, o cümlədən, bizim doğma dilimizin taleyi indi həmişəkindən daha çox qayğıya ehtiyacı olan durumdadır; bu dil(lər)in coğrafiyası məhduddur, elmi, iqtisadi, dini, mədəni, mənəvi, siyasi... münasibətlər isə geniş meydan, çoxtərəfli əlaqələr tələb edir. Ona görə insanlar xarici dilləri öyrənməyə birinci dərəcəli iş kimi baxırlar. Müşahidələr göstərir ki, uşaqlarını bir vaxt rus məktəbindən çıxarıb Azərbaycan məktəbinə verən valideynlər indi nəvələrinin rus, bəzən də ingilis dilli məktəblərdə, ən yaxşı halda isə türk litseylərində oxumalarına üstünlük verirlər. Avropada geniş vüsət alan təhsildə kredit sisteminin ölkəmizdə də tətbiqinin sürətləndirilməsi də onu göstərir ki, bizim tələbələrimizin xarici universitetlərdə oxumaq imkanları getdikcə genişlənəcək, bunun üçün də həmin təhsil ocaqlarının dilini öyrənmək məqsəd kimi qarşıda durur. Bəs belə olanda biz öz milli dilimizi, onunla bərabər milli əxlaq, milli dəyər və milli təfəkkür tərzimizi necə qorumalıyıq?! (Mən “azərbaycançılıq” deyəndə yadıma birincı ana dilimiz düşür!). Əlbəttə, burda dövlət birinci dərəcəli rola malikdir. Ölkədə elə dil siyasəti yeridilməlidir ki, insanlar birinci dövlət dili olmaqla çoxdillilik vərdişlərinə yiyələnsinlər. Bunun üçün bizdə həm əməli, həm də nəzəri bünövrə var: 1) dilimizin 90 illik ikinci dil kimi tədrisi ənənələri (BDU-nun yaranmasından bəri); 2) mərhum ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin şəxsi nümunəsi və 2001-ci ildə imzaladığı sərəncam; 3) həmin sərəncama uyğun olaraq 2003-cü ildən qüvvədə olan “Dövlət dili” haqqında qanun. Burada həmin məlum sərəncamdan sonra yaradılmış çox hörmət və nüfuz sahibi olan şəxslərin daxil olduqları “Dil komissiyası”nın işini də yada salmaq lazım gəlir.

Deyilənlərdən belə çıxır ki, qeyd-şərtsiz olaraq indiki vəziyyətdə dövlət dilinin inkişafını və tətbiqini nəzarətsiz qoymaq olmaz. Bunu hələ 20 ili tamam olmamış milli müstəqilliyimiz dövründə müşahidə etdiyimiz “yeniliklər”lə də əsaslandırmaq olar; bu illər ərzində dilimiz, adət-ənənələrimiz... kimi özünəməxsusluğumuzu əks etdirən dəyərlərimizə laqeydlik, qayğısızlıq, bəzən kobud etinasızlığa aid nə qədər nümunələr gətirə bilərik: ədəbi dilimizə yerli-yersiz əcnəbi sözlər daxil edilir, şəhərimizin “dil” görkəmi gözümüz baxa-baxa “ingilisləşir”, “fransızlaşır”, “türkləşir”..., qəzetlərdə, özəl nəşriyyatların “məhsullar”ında, televiziyalarda dilimizə, sözün həqiqi mənasında, qəsd edilir, ən müqəddəs adətlərimiz gülünc vəziyyətə salındığı kimi, ən sabit ifadələrimizə “düzəlişlər” edilir (məs.: “hər vaxtınız xeyir” əvəzinə, “hər vaxtınız xeyirli (?) olsun (?)”). “Bank of Baku”, “Bank standart”, “Bank of Azərbaycan”, “Space”, “ANS”, “Monte Kristo”, “Oazis”, “Şəhri-Şuşa”... kimi özəl şirkət, şadlıq sarayı adlarına necə haqq qazandırmaq olar?! Ən təəssüf hissi doğuran “yenilik”lərdən biri də budur ki, əsrlərdən bəri işlətdiyimiz milli valyutamızın adı “manat” “AZN”ə çevrilib. (Bu, beynəlxalq əlaqələrə çıxmağımızın bizə etdiyi ən “balaca” təsirlərdən biridir).

Yeni yaranan banklara, assosiasiyalara, müxtəlif istiqamətli şirkətlərə, şadlıq evlərinə... əcnəbi adların verilməsinə, bəlkə də, hardasa haqq qazandırmaq olar, ancaq qayəsində azərbaycançılıq ideyalarının təbliği, vətəndaşlarımıza mənəvi zənginlik hisslərinin aşılanması və bunun üçün ana dilimizi, sözün həqiqi mənasında, təsir etmək silahına çevirmək duran televiziya şirkətinin özünə xarici dildə ad verməsinə heç cür haqq qazandıra bilmirəm (ANS, “Space”, “Lider”). Yaxud Azərbaycanda yüksək keyfiyyətlə istehsal olunduğu vurğulanan meyvə şirəsinin adının xaricə göndəriləndə əcnəbi dildə olmasına nə ad vermək olar? (“Zolotoy sad”). Bunu hansı vətənpərvər istehsalçı edər? (Yaxın qonşularımızdan niyə nümunə götürmürük?!). “Vətən hardan başlayır? sualını tez-tez eşidirik. Vətən elə bizə verilən və biz verdiyimiz addan, soyadımızın tərkibindəki dil vahidlərinin mənşəyindən başlamırmı?! Bu yaxınlarda özünü ictimai xadim adlandıran bir nəfər jurnalistlə söhbətində deyir ki, “mən soyadımı dəyişməyəcəyəm, qoy məni buna görə tutsunlar”. Məncə, bu adam soyadın sonluğunun hansı milli-etnik əhəmiyyət daşıdığını bilmir. (O, ümumiyyətlə, milli adlarımızla bağlı məlumata malik deyil). Soyad, çox hallarda, şəxsin milli mənsubiyyəti haqqında təxmini də olsa, ilkin təsəvvür yaradır. Müqayisə edin: Şahnəzərov – Şahnəzəryan – Şahnəzərli; Şirvanzadə - Şirvanski – Şirvanlı//Şirvansoy//Şirvanoğlu//qızı; Balayev – Balayan – Balasoy və s.

Bütün bunların qarşısını almaq, heç olmasa, azaltmaq üçün ulu öndərimizin imzaladığı sərəncama, Dövlət dili haqqında Qanuna əməl edilməlidir. (Bir az da azərbaycançılığımız olmalıdır). Keçən ilin noyabrında ölkə başçısı İlham Əliyev BDU-nun 90 illik yubileyindəki çıxışında milli dəyərlərimizin qorunması, inkişaf etdirilməsi məsələlərinə diqqət çəkmiş, çox vacib göstərişlər vermişdir. Həmin göstərişlərə uyğun olaraq prezident administrasiyasının rəhbəri akad. R.Mehdiyevin elm və təhsil işçiləri ilə apardığı müşavirə, onun məlum məruzəsi bizdə gələcəyə inam hissini gücləndirir. Bu işdə ziyalılar, dilçi alimlər də çox fəal mövqe tutmalıdırlar. Dediklərimizin yekunu olaraq hər sahədə “qərbləşmənin”, “avropalaşmanın”, əslində özünəməxsus beynəlminəlləşmənin (bunun acısını çox çəkmişik, çəkirik də...), indiki dildə desək, qloballaşmanın sərt təsirini mülayimləşdirmək üçün aşağıdakıların həyata keçirilməsini vacib sayırıq:


    1. Orta və ali məktəblərdə (həm milli, həm də qeyri bölmələrdə) Azərbaycan dilinin tədrisində kəmiyyət və keyfiyyətcə müsbət dəyişikliklər edilməlidir;

  1. Ali məktəblərə qəbul zamanı bütün ixtisas qruplarında ədəbiyyatdan da suallar salınmalıdır. (Dövlətə təkcə yüksək ixtisaslı şəxs yox, həm də yüksək səviyyəli vətəndaş – şəxsiyyət lazımdır);

  2. Senzura demirəm, ancaq yazmaq, danışmaq, nəşr etmək, yayımlamaq... işi ilə məşğul olanların filoloji təhsilli olmalarına ciddi nəzarət edilməlidir;

  3. Hər hansı ad verilməsi zamanı (onların çoxu Ədliyyə Nazirliyində qeydiyyatdan keçir) millilik nəzərə alınmalıdır;

  4. Ölkənin, xüsusən şəhərimizin “dil” mənzərəsi mütləq təshih edilməlidir...



ƏDƏBİYYAT

  1. Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərmanı. “Xalq qəzeti”, 19 iyun 2001-ci il.

  2. Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu. “Xalq qəzeti”, 4 yanvar 2003-cü il.



РЕЗЮМЕ

В докладе отмечается место национальных, в том числе азербайджанского, языков, которые не употребляются в широком масштабе, как, к примеру, английский или русский, на этапе глобализации, подчеркивается их общественное значение, указывается факторы которые обсловливает их употребления, бережного отношения к ним и создания условий для дальнейшего их развития.


RESUME

The report mentions six national languages, Azerbaijan among them that are not widely used at this stage of qlobalization like Engilish or Russian. The paper underlines public importance of these languages and points to specific factors that condition their usage, cautious approach towards these languages, and establishment of frameworks for their further development.




Muradova Mehriban
İNFORMASİYA AXINI DÖVRÜNDƏ AZƏRBAYCAN DİLİNDƏN İNGİLİS DİLİNƏ TƏRCÜMƏNİN ƏSAS PRİNSİPLƏRİ
XXI əsr bəşəriyyətin informasiya aləmi qarşısında yeni vəzifələr qoyur. Bu vəzifələrdən biri, heç şübhəsiz, kütləvi informasiyanın ötürülməsində tərcümənin rolunun artması ilə bağ­lıdır. Bu gün tərcümə əlaqələri demək olar ki, insan fəaliyyətinin bütün sahələrini əhatə edir.

İnformasiya axını qarşısında sərhəd acizdir, informasiya üçün nə vaxt, nə də meydan məhdudiyyəti yoxdur. Müasir dünyanın siması rəngarəng, nəhayətsiz, xəbərləri kütləvi informasiya vasitələri ilə yayılır və dünya xalqlarına bu və ya digər səviyyədə çatdırılır. Bu prosesdə çoxsaylı insanlar – jurnalistlər, şərhçilər, müxbirlər, tərcüməçilər, operatorlar və s. iştirak edirlər. Buna görə də tərcüməçilik fəaliyyətinin əhəmiyyəti günbəgün artır və bununla yanaşı, tərcümə problemləri də yaranır. Belə dil problemlərinin kəskinləşməsi onun həlli yollarını araşdırmaq zərurətini də meydana çıxarır. Əvvəllər tərcümə fəaliyyətinə müəyyən mənada bədii ədəbiyyatın tərcüməsi kimi yanaşırdılar, lakin indi, göründüyü kimi tərcümə fəaliyyəti daha geniş sahələri əhatə edir.

Tərcümənin həm sosial əhəmiyyəti, həm də həcmi artmaqdadır. Təsadüfi deyil ki, siyasi, iqtisadi, texniki, hüquqi və s. kimi elmərə aid olan mətnlərdə termin-söz və ifadələrin tərcüməsi onun sosial dəyərini bir qədər də artırır.

Bu günkü reallıqlar bizi dövri mətbuatda, reklam-informasiya materiallarında işlənən ingilis sözlərinin, terminlərin və ifadələrin tərcüməsinə daha diqqətlə və dəqiqliklə yanaşmağa məcbur edir.

İngilis mənşəli, ingilisdilli termin-sözlərin tərcüməsi zamanı tərcüməçi sözlərin mən­şəyini, məna yükünü, onun ingilis dilindəki sinonimlərini və işlənmə məqsədini dəqiqləş­dirdikdən sonra Azərbaycan dilində uyğun ekvivalentini verməlidir. Belə bir ümumi fikir mövcuddur ki, tərcümə zamanı tərcüməçi aşağıdakıları nəzərə almalıdır:

- sözün və ya ifadənin cümlədəki məqsədini;

- tələbatçının xüsusiyyətini;

- əslində (orijinalda) ifadə olunan sözün və yaxud ifadənin linqvistik xüsusiyyətini.

Bəs tərcümənin adekvat olmasını təmin etmək üçün hansı prinsiplər əsas götü­rül­mə­lidir? Ümumiyyətlə, tərcümə özü hansı tələbatı ödəyir? Yəni, tərcümə fəaliyyəti hansı tələ­bat­dan doğur? Tədqiqatda qoyulan məsələ, yəni – yeni termin-söz və ifadələrin tərcümə olunması lazımdırmı? Yeni alınmalarla neologizmlərin fərqi nədir? Bu barədə tərcüməçilər, tədqiqatçı-alimlər nə düşünürlər? Tərcüməşünaslıqda ekvivalenti olmayan leksikanın dildə verilməsinin hansı üsulları mövcuddur? Kalka nədir və onun tərcümə ilə oxşar və fərqli cəhətləri han­sılardır?

Yeni termin-sözlərin tərcüməsi prosesi üçün səciyyəvi hesab etdiyimz bu məsələlərə dilçilik ədəbiyyatlarında birmənalı münasibət yoxdur. Tədqiqatımızla birbaşa bağlı olduğu üçün qeyd etdiyimiz məsələlərə aydınlıq gətirmək yerinə düşər.

Nəzərə çatdıraq ki, öz fəaliyyəti zamanı hər hansı bir tərcüməçi öz fəaliyyəti ilə şəxsi motivlərə xidmət etmir, sosial sifarişin ondan tələb etdiyi, cəmiyyətin sifariş etdiyi motiv­lə hərəkət edir. Rus dilçi alimi A.F.Şiryayevin fikrincə, tərcüməçi öz fəaliyyəti zamanı şəxsi motivə söykənən tələbatdan çıxış etmir, əksinə onun fəaliyyəti sosial xarakterlidir.

Məlumdur ki, tərcümə insan fəaliyyətinin qədim bir növüdür. İnsan cəmiyyəti təşəkkül tapandan və insanlar arasında dil müxtəlifliyi yaranandan tərcümə və yaxud tərcüməçilik fəaliyyəti də meydana gəlmişdir.

Tərcümə xalqların və ölkələrin tarixi inkişafında, mədəniyyətlərin və dillərin tərəqqisində həmişə vacib rol oynamışdır. Bizim əsrdə də tərcümə xidmətlərindən istifadə olunur və bu gün tərcümə demək olar ki, insanları, onların mədəniy­yətlərini, iqtisadi və sosial həyatlarını yaxınlaşdıran dil ünsiyyəti vasitələrindən biri kimi daha önəmli olmuşdur. Tərcümə həm də ölkələr və dövlətlər arasında beynəlxalq əməkdaşlıq vasitəsi kimi çıxış edir.

Qeyd etdiyimiz kimi, tərcümə fəaliyyəti xüsusilə ötən əsrin sonlarında və iyirmi birinci əsrin əvvəllərində dünyada baş verən ictimai-siyasi dəyişikliklər­dən sonra daha da aktuallaşmış, ona qarşı tələbat çoxalmışdır. Elmi-texniki tərəqqinin həyatın müxtəlif sahələrinə güclü təsir etdiyi bir dövrdə elm, mədəniyyət, texnika sahəsində beynəlxalq əməkdaşlıq da güclənmişdir. Dünyada baş verən misilsiz dəyişikliklər ölkələr və yeni dövlətlər arasında görünməmiş əlaqələrin, müxtəlif dilli cəmiyyət və xalqların bir-biri ilə münasibətlərinin inkişafına güclü təkan vermişdir. Belə bir şəraitdə tərcümənin rolunun artmasını görməmək mümkün deyil. Məhz bu baxımdan tərcümə xalqların və dövlətlərin iqtisadi, siyasi-ictimai, elmi, mədəni-kütləvi və s. münasibətlərinin tərəqqisinə xidmət göstərən bir vasitəyə çevrilmişdir.

Məşhur tərcüməçi A.D.Şveytser tərcüməni dillər və mədəniyyətlər arasındakı kommunikasiyada bir istiqamətli və ikifazalı proses adlandırır və bu prosesdə tərcümə nəticəsində ilkin mətndən ikinci mətn doğulur. Həmin ikinci mətn birinci mətni və yaxud sözü əvəz edir. Belə bir ümumiləşdirici fikir vardır: tərcümə eyni dildə danışmayan insanlar arasında ünsiyyət yaratmaq tələbatından doğur. Deyilənləri ümumiləşdirsək, tərcümənin kompleks proses olması qənaətinə gəlmiş olarıq.

Bizim fikrimizcə, əsildə (orijinalda) olan fikrin düzgün və dəqiq verilməsi və ya ötürülməsi zamanı təkcə sözün və ya ifadənin qarşılıqlı variantını tapmaq kifayət deyildir. Burada tərcüməçi həm də həmin söz və ifadələrin qrammatik, orfoqrafik, fonetik, qrafik, leksik-semantik əlamətlərinə diqqət yetirməli, mənbə dilin üslubi xüsusiyyətlərini də nəzərə alınmalıdır. Tərcümə dəqiq və dolğun ifadəni sevir, bir dildən başqa dilə ötürülən fikri, ifadəni, sözü tərcümə edilən dilin bütün normalarına uyğunlaşdırmaq tərcümənin nə qədər çətin proses olduğunu göstərir.

Azərbaycan dilindən ingilis dilinə tərcümə hər iki xalqın və ölkələrin tarixi inkişafında, mədəniyyətlərin və dillərin tərəq­qi­sində həmişə vacib rol oynamışdır. Bizim əsrdə də tərcümə xidmətlərindən istifadə olu­nur və bu gün tərcümə demək olar ki, insanları, onların mədəniyyətlərini, iqtisadi və so­sial həyat­larını yaxın­laş­dı­ran dil ünsiyyəti vasitələrindən biri kimi daha önəmli olmuşdur. Tərcümə həm də ölkələr və dövlətlər arasında beynəlxalq əməkdaşlıq vasitəsi kimi çıxış edir.

Qeyd etdiyimz kimi, tərcümə fəaliyyəti xüsusilə ötən əsrin sonlarında və iyirmi birinci əsrin əvvəllərində dünyada baş verən ictimai-siyasi dəyişikliklərdən sonra daha da aktuallaş­mış, ona qarşı tələbat çoxalmışdır. Elmi-texniki tərəqqinin həyatın müxtəlif sahələrinə güclü təsir etdiyi bir dövrdə elm, mədəniyyət, texnika sahəsində beynəlxalq əməkdaşlıq da güclən­mişdir, dünyada baş verən misilsiz dəyişikliklər ölkələr və yeni dövlətlər arasında görünmə­miş əlaqələrin, müxtəlif dilli cəmiyyət və xalqların bir-biri ilə münasibətlərinin inkişafına güclü təkan vermişdir. Belə bir şəraitdə tərcümənin rolunun artmasını görməmək mümkün deyil. Məhz bu baxımdan tərcümə xalqların və dövlətlərin iqtisadi, siyasi-ictimai, elmi, mədəni-kütləvi və s. münasibətlərinin tərəqqisinə xidmət göstərən bir vasitəyə çevrilmişdir.

Dilşünas alim A.V.Fyodrovun fikrincə, tərcümənin məqsədi xarici dili bilməyən oxucuya, dinləyiciyə rast gəldiyi mətnlərdə, şifahi nitqdə başa düşmədiyi söz və ifadələri izah etmək, onları yaxından tanış etməkdir.

Digər dilşünas alim Y.İ.Reçket tərcüməyə aşağıdakı kimi tərif vermişdir: «Tərcümə məzmun və üslubu saxlamaqla əslində dəqiq və düzgün verilməsidir. Bununla da tərcümə ilə nəql bir-birindən fərqlənir. Məzmun və üslubun tərcümə olunan dilin əsasında qorunub saxlanması tərcümə üçün ən vacib amildir».

Məşhur tərcüməçi A.D.Şveytser tərcüməni dillər və mədəniyyətlər arasındakı kommuni­kasiyada bir istiqamətli və ikifazalı proses adlandırır və bu prosesdə tərcümə nəticəsində ilkin mətndən ikinci mətn doğulur. Həmin ikinci mətn birinci mətni və yaxud sözü əvəz edir. Belə ümumiləşdirici fikir vardır: tərcümə eyni dildə danışmayan insanlar arasında ünsiyyət yarat­maq tələbatından doğur. Deyilənləri ümumiləşdirsək, tərcümənin kompleks proses olması qənaətinə gəlmiş olarıq.

Bizim fikrimizcə, Azərbaycan dilindən ingilis dilinə tərcümə zamanı əsildə (ori­jinalda) olan fikrin düzgün və dəqiq verilməsi və ya ötürül­məsi zamanı təkcə sözün və ya ifadənin qarşılıqlı variantını tapmaq kifayət deyildir. Burada tərcüməçi həm də həmin söz və ifadələrin qrammatik, orfoqrafik, fonetik, qrafik, leksik-semantik əlamətlərinə diqqət yetirməli, mənbə dilin üslubi xüsusiyyətlərini də nəzərə almalıdır. Tərcümə dəqiq və dolğun ifadəni sevir, bir dildən başqa dilə ötürülən fikri, ifadəni, sözü tərcümə edilən dilin bütün normalarına uyğunlaşdırmaq tərcümənin nə qədər çətin proses olduğunu göstərir.

Azərbaycan dilinə tərcüməyə bu qəbildən yanaşsaq, son illər mətbuat dilində yer alan çoxsaylı yeni termin-söz və ifadələrin mənimsənilməsi və alınması prosesində, onların yeni məna çalarlarının meydana çıxmasında tərcümənin birbaşa rolu var və məhz buna görə də tədqiqat işində tərcüməyə üstünlük verilmişdir.

Azərbaycan dilinə tərcümənin xüsusi təbiətini və onun sosial tələbatı ödəmə qabiliyyətini nəzərə alsaq, deyə bilərik ki, tərcümə təkcə tərcüməçi vasitəsilə dil-etnik maneələrinə malik insanlar arasında ünsiyyət deyil. Çoxdilliliyi, müxtəlif dil maneələrini aradan qaldıran vasitələr də vardır. Tərcüməsiz müxtəlif ünsiyyət vasitələri mövcuddur. Məsələn: təbii işarələr və rəmzlər. İdman meydançalarında hakimlərin işarələri, beynəlxalq danışıq kodları, beynəlxalq yol nişanları, riyazi, kimyəvi və s. formullar, qəbul olunmuş bey­nəl­xalq rəmzlər (məsələn: no smiking – papiros çəkmək olmaz; entrance – giriş; exit – çıxış; metro –yeraltı qatar və s.) dil vasitəçisi tələb etmir və onların tətbiq sahəsi çox dardır. Bu rəmzlər ikitərəfli, canlı məlumat mübadiləsi üçün son dərəcə məhdud imkanlar yaradır.

Lakin tərcümənin ictimai təyinatı, obyektiv olaraq mövcuddur, yəni tərcüməçinin arzu və istəyindən asılı olmayaraq mövcuddur. O, sifarişçi və istehlakçı istəyindən asılı deyildir. Tərcümə ictimai şüurda elə bir formada «yurd» salmışdır ki, cəmiyyət onun necə olması, hansı səviyyədə olması barədə təsəvvürlər toplusuna malikdir.

Tərcümə təcrübəsi dəfələrlə sübut etmişdir ki, onun məzmunu və xarak­terin­dən asılı olmayaraq, istənilən elmi-texniki ədəbiyyatın bir dildən başqa dilə də­qiq­liklə tərcümə etmək mümkündür. Tam tərcümə dəqiqliyinə nail olmaq üçün tərcü­mə­çi qarşısında aşağıdakı tələbləri qoymalıdır:

- orjinal mətndə bəhs olunan fikir və mövzu ilə ətraflı tanışlıq;

- ana dili ilə müqayisədə orjinalın dilinə, onun leksik-qrammatik xüsusiy­yət­lə­ri­nə kifayət qədər yaxşı bələd olmaq;

- tərcümə nəzəriyyəsinin əsaslarına, tərcümə texnikasına yaxşı bələd olmaq və onlardan istifadə etmək bacarığına malik olmaq;


  • həm xarici, həm də ana dilində elmi-texniki funksional üslubun xarakter və əlaməti haqda tam təsəvvürə malik olmaq;

  • həm xarici, həm də ana dilində qəbul olunmuş şərti işarələrlə, ixtisarlarla, ölçü və çəki vahidləri ilə və s. yaxından tanış olmaq;

  • ana dilini yaxşı bilmək və terminlərdən düzgün istifadə etmək.



ƏDƏBİYYAT

  1. Левенталь В.И., Английский язык: Просто о сложном, М., Лайда, 1991, 228 с.

  2. Миньяр-Белоручев Н.Н. Теория перевода. М., 1984, 198 с.

  3. Швейцер А.Д. Теория перевода, Статус, проблемы, аспекты. М., Наука, 1988, 376 с.

  4. Wuster E. Bibliography of Monolingual Scientific and Technical Glossaries. Paris, UNESSO, 1959, 462 p.

  5. Bank və maliyyə terminləri izahlı lüğəti (Məmmədov N., Hüseynov Z.). Bakı, Azərbaycan Ensiklopediyası nəşriyyat-poliqrafiya birliyi, 1996, 360 c.



РЕЗЮМЕ

В данной статье анализируются проблемы перевода в информационной потоке с английского на азербайджанский язык в современном этапе языковые связи Азербайджана с другими западно-Европейскими станарми, в том числе с Англией.



SUMMARY

The given article analyses problems of translation in informational stream from English to Azerbaijani in modern phase the langual relations of Azerbaijani with other west-European countries also with England.



Мустафаева Егана
ВКЛАД ВИДНЫХ АЗЕРБАЙДЖАНСКИХ ПИАНИСТОВ

В РАЗВИТИЕ НАЦИОНАЛЬНОГО МУЗЫКАЛЬНОГО ИСКУССТВА
Социальные преобразования последних десятилетий ХХ – начала XXI века в Азербайджане повлекли серьёзные изменения в структуре и содержании культурно-образовательного пространства, не могли не отразиться на состоянии отечественного пианистического искусстве, её теории и практике. Современный этап духовного развития нашего общества характеризуется повышенным интересом к истории страны, её культуре, традициям, фольклору, имеющим неповторимое своеобразие.

Современная фортепианно-исполнительская культура Азербайджана представляет собой общенациональное достояние. Это особое явление, выросшее на основе интеграции западноевропейских и русских классических традиций, а также особенностей национального музыкального восприятия и мышления. История фортепианного обучения в Азербайджане берёт своё начало с широко распространенных в городском быту различных форм частного музицирования на рояле, которое обусловило социальную востребованность фортепианного исполнительства и обучения. Открытие первой частной музыкальной школы А.Н.Ермолаевой, а затем музыкального техникума и государственной консерватории стали важнейшими переломными этапами в процессе становления национальной пианистической школы.

Общеизвестно, что в истории развития азербайджанской фортепианной школы особую роль сыграли талантливые музыканты Г.Г.Шароев и М.Р.Бреннер, осуществившие преемственность традиций русского пианизма, одним из основных качеств которого была характерная певучесть. Всей своей исполнительской и педагогической деятельностью они способствовали созданию единого художественно-эстетического направления в истории отечественного фортепианного обучения. Сегодня лучших представителей азербайджанской пианистической культура мы определяем как учеников-последователей шароевской и бреннеровской школы. Эти два выдающихся музыканта смогли создать и воспитать целое поколение пианистов, которые не только впитали их традиции обучения, но и осуществили связь поколений, передав их новому, современному. Другими словами, они смогли развить лучшие традиции русской пианистической школы в условиях Азербайджана. В настоящее время, многие талантливые азербайджанские пианисты, ведущие концертно-исполнительскую и педагогическую деятельность у себя на родине и за рубежом, с гордостью считают себя их последователями.

В 1919 году Г.Г.Шароев был приглашён в Баку и начал интенсивную педагогическую, общественную и просветительскую деятельность. Георгий Георгиевич был выдающимся музыкантом, педагогом редкой эрудиции и большого таланта. Будучи удивительно тонким и глубоко профессиональным музыкантом, Г.Г.Шароев оказал большое влияние на формирование таких пианистов, как К.Сафаралиева, Э.Назирова, И.Плямм, Е.Перевертайло, Н.Южанин Ч.Садыхов, Г.Брейкин, Н.Цинамдзгваришвили, В.Разживин, Н.Дадашлы и многих других. Современники этого замечательного музыканта наряду с его вдохновенным исполнением фортепианных произведений различных стилей отмечают то особое внимание, которое Г.Г.Шароев уделял качеству звучания инструмента, глубокому певучему звуку. «Когда за рояль сел сам Георгий Георгиевич, полились божественные звуки…» (1,78). Большими, мягкими и в то же время сильными руками он извлекал из фортепиано особое по красоте звучание. Он показывал, каким именно приёмом надо добиваться глубокого певучего звука. Г.Г.Шароев внёс значительный вклад в азербайджанскую музыкальную педагогику, воспитывая у учеников артистизм, умение охватить масштабное произведение в целом, умение воплотить наиболее полно и точно замысел композитора, горячее, эмоциональное отношение к музыке, творческое горение и увлечённость.

Другим выдающимся представителем фортепианной школы Азербайджана был М.Р.Бреннер (1907-1973). Он закончил Ленинградскую консерваторию по классу Л.В.Николаева и приехал в Баку по специальному приглашению Уз.Гаджибекова. В 1935 году М.Р.Бреннер начал свою активную педагогическую деятельность, на многие десятилетия предопределившую историческое будущее азербайджанского профессионального фортепианно-исполнительского искусства. «Его историческая роль в развитии отечественного пианистического искусства осуществилась не только потому, что он был одним из первых, а главным образом потому, что он был подлинным Мастером в своей профессии», - пишет в своих воспоминаниях З.А.Адыгезалзаде (2,32). Одни из самых первых, ярких, видных педагогов и пианистов Р.И.Атакишиев, Н.И.Усубова, Ф.А.Кулиева, Э.Ю.Сафарова, выдающиеся музыканты А.Ф.Векилова, Т.Г.Касимова, С.М.Ибрагимова, О.Г.Абаскулиев, З.А.Адыгезалзаде, С.Ш.Ширинова-Магеррамзаде, Т.М.Сеидов, Ф.Ш.Бадалбейли. являлись воспитанниками его класса.

М.Р.Бреннер в работе с учениками считал основополагающим воспитание слухового самоконтроля. Велась кропотливая работа над звуком, ставящая основной целью стремление к ясности и выразительности. Неукоснительно следуя авторскому тексту, он организовывал процесс работы над произведением, двигаясь от частного к общему. Аналитический подход к частностям и выяснение причинно-следственных связей обеспечивали естественное формирование крупных планов и целостный охват произведения. Придерживаясь этих высокопрофессиональных принципов, М.Р.Бреннер создаёт целую школу пианизма.

Бреннеровскую школу отечественного пианизма сегодня достойно представляют на самых престижных сценах мира его лучшие ученики: Ф.Бадалбейли, З.Адыгезалзаде, В.Расулова-Сук и многие другие.

В развитие музыкальной культуры Азербайджана неоценимый вклад внесла Народная артистка республики, профессор К.К.Сафаралиева (1907-1985). Около 60-ти лет проработала она на музыкальном поприще, служа любимому делу. Для педагогической деятельности К.К.Сафаралиевой характерен комплексный подход в обучении пианиста, обеспечивающий воспитание личности музыканта. В первую очередь она ставила целью расширение музыкального кругозора. Большое место в работе с учеником уделялось заботе о развитии внутреннего слуха. По мнению К.К.Сафаралиевой, для создания убедительной исполнительской концепции необходима осознание его драматургии. Решительно выступая против механического исполнения, она постоянно требовала активизации слуха. Её видные ученики - Т.Махмудова, З.Алиева, А.Маилова и другие, продолжая её педагогические традиции, внесли свой вклад в развитие национальной фортепианной культуры.

В азербайджанской пианистической школе наиболее ярко принципы певучего исполнения на фортепиано были развиты в педагогической деятельности Народного артиста Азербайджана, профессора Р.И.Атакишиева (1925-1994). Талантливый музыкант и педагог, на профессиональное формирование которого наиболее сильное влияние оказали выдающиеся музыканты К.Н.Игумнов и Я.И.Флиер и А.В.Нежданова, впитав лучшие традиции русской вокальной и фортепианной школ, реализовал весь свой талант художника и оставил глубокий след в азербайджанском музыкальном искусстве.

На основе анализа научно-методической литературы выделим его основные педагогические принципы:

- глубокое проникновение в замысел композитора и неустанные поиски целесообразного метода их воплощения;

- развитие художественного воображения воспитанника;

- предостережение от механистического подхода в развитии техники;

- особые требования к звукоизвлечению, достижение bel canto на рояле.

Воспитав множество отличных пианистов и среди них целую плеяду музыкантов – лауреатов международных - В.Гасанов, Б.Гуслицер, Р.Касимов, С.Ашумова, Л.Мустафазаде и Закавказских конкурсов - У.Велиева и Г.Алиев, он по праву считается одним из создателей авторской пианистической школы, внесшим огромный вклад в развитие азербайджанской фортепианной культуры.

Другим ярким представителем школы М.Р.Бреннера являлась – Заслуженный деятель искусств республики, кандидат искусствоведения, профессор Н.И.Усубова (1914-1994). Переняв лучшие пианистические традиции сначала М.Р.Бреннера, а затем А.Б.Гольденвейзера, она воспитала различных по индивидуальности пианистов, создав свою авторскую школу пианизма, представители которой сегодня успешно осуществляют свою исполнительскую и педагогическую деятельность: З.Шафиева, Ф.Гаджиева, А.Магеррамова, Е.Ахундова, А.Салаев, С.Аскерова и другие. Анализируя опыт видных отечественных педагогов-пианистов, необходимо отметить, что традиции певучего исполнения были в той или иной степени переняты всеми яркими представителями азербайджанской фортепианной школы. Каждый из них, обладая индивидуальностью и самобытностью, отличаясь друг от друга типом музыкального мышления и различными методами и приёмами работы, в то же время представляли общее художественно-эстетическое направление в эволюции национального пианистического искусства и были музыкантами единых творческих и профессиональных взглядов и устремлений. Сутью исполнительского процесса и основой работы над художественным содержанием они считали бесконечный поиск объективной правды и предельной естественности в передаче мыслей и чувств автора. Основные ориентиры в методике преподавания:

- тщательное изучение и осмысление нотного текста;

- аналитический подход к вопросам интерпретации;

-особое внимание к развитию у учащегося линеарного мышления с осознанием протяжённости фразы, её тембровой индивидуализации, умением создать из отдельных построений непрерывный, логически взаимосвязанный текучий процесс;

-реализация важнейших педагогических установок: культура звука, ритмическая дисциплина, аппликатура, педализация.

- особо требовательное отношение к проблеме звукоизвлечения, яркое и красочное использование богатой звуковой палитры фортепиано;

-«вокализирование» инструментального фортепианного звука во фразе;

- гибкость, тонкость артикуляции;

- поиски тембровой красочности.

Опираясь на прогрессивные традиции передового фортепианно-исполнительского искусства, они понимали, что в первую очередь культура звука и знание закономерностей воссоздания звуковой материи, понимание законов исполнительского движения, интонации, динамики и артикуляции могут стать основой для формирования ясного замысла и его воплощения. Постижение образного строя основано не только на интуиции и внутреннем переживании, но и на аналитической и технической обоснованности каждого элемента. Они понимали, что в фортепианном исполнительстве образная содержательность, чистота и культура звуковедения, интонационная выразительность являются основой основ, и поэтому так важно опираться на эти незыблемые критерии. Ознакомление с исторической панорамой развития профессионального пианистического искусства в Азербайджане позволяет сделать вывод о том, что в исполнительстве и педагогике особого успеха добивались те деятели, которые высоко ценили и впитали достижения русской школы пианизма, как наиболее передовой и верно следовали её принципам, творчески развивали их.

В настоящее время многие талантливые отечественные пианисты продолжают активно пропагандировать своё искусство за рубежом: З.Адыгезалзаде, Н.Султанов, Р.Мустафабейли, Т.Касимова. А.Магеррамова и другие. К сожалению, анализ современной педагогической и исполнительской практики показывает, что, в основном, сегодня традиции «вокального» интонирования на рояле, заложенные основоположниками азербайджанской фортепианной школы, постепенно утрачиваются. Современные пианисты всё больше поражают слушателей скоростью исполнения, нежели качеством звука, мастерством звукоизвлечения. Поэтому так актуальным видится возможность возрождения этих традиций на новом витке исторического развития. Изучение педагогических принципов выдающихся представителей азербайджанской фортепианной школы для каждого нового поколения педагогов-пианистов является возможностью приобретения мастерства, они всегда будут помогать музыканту повышать нравственные и профессиональные критерии в его благородном труде.

1   ...   41   42   43   44   45   46   47   48   ...   62


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə