AZƏrbaycanşÜnasliğin aktual problemləRİ Ümummilli Lider Heydər Əliyevin anadan olmasının 87-ci




Yüklə 7.97 Mb.
səhifə26/62
tarix22.02.2016
ölçüsü7.97 Mb.
1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   ...   62

SUMMARY

This article provides information about history, etymology and the traditional folk of the talysh people , the ethnic group living in Azerbaijan. And, about traditional talysh folk genre is being part of the genre music called "xalay" , which is combination of a circle dancing and chorus singing. Also, the article reveals the tonal-pitch characteristics of these traditional folkdance and singing, examining their musical and poetical content, and some of their similar and distinctive features with "ashug" music and "yalli" dance.


Герайзаде Малахат
ИГРА С РОМАНТИЧНОСТЬЮ И СО СЛОВОМ В РОМАНЕ САБИРА АХМЕДЛИ «ЗАПРЕЩЕННАЯ ИГРА» (“YASAQ EDILMIŞ OYUN”)
В романе «Запрещенная игра», обыкновенный «текст», регулиру­ющий нашу жизнь, отходит на задний план, а настоящий «метатекст», составляющий генетическое ядро нашего сознания, выступает на первый план.

Подтекст, составляющий первооснову художественного текста, завоевывает первенство. На протяжении всего романа именно этот метатекст доказывает свое бессмертие, и здесь обнаруживается не только официальная сторона понятия «власти», но и ее скрытые смыслы.

Исследуя проблему в рамках художественного текста, С.Ахмедли тем самым значительно расширил границы реализма. И даже продемонстрировал, насколько подсознание может соответствовать обычному миру сознания.

В самый разгар карающей силы советской власти – «игра в падишаха», выйдя за пределы деревушки, стремительно распространялась во всей округе. Коллегия судей вечерами, просматривая условия игры, судила виноватых: «Язык не поворачивается говорить - игра. Игра, что за игра? Посмотри, кто связался с ними, кто был подкуплен и введен в ряды. Меж горами и низиной сколько сел и деревень подверглись соблазну, приохотились. Для правильного продолжения игры везде были поставлены дополнительные условия, разосланы гонцы, чтобы на местах донести до народа» [1,43].

Третья ступень игры называется «Повихать-свихать». Писатель, приступая к этой ступени, дает объяснение: «Бог знает, кем поставлена игра, которая к концу затрудняется, усложняется. Вначале кажущееся нормальным «Молчание», затем присущее многим «Виляние», позднее демонстрируемая «Повихать-свихать». Первая часть цепочки выполнима и малыми детьми. Видимо, будучи вначале легкой, она вводит людей в соблазн, чтобы привлечь многих, чтобы не спугнуть, не упустить. Путаница-помеха приходит потом. Первые заигрывания нужны для вовлечения в сети» [1,45]. В итоге, участники игры перед падишахом начинают быстро поднимать-отпускать руки. Когда те же движения в очередной раз развязно проделывает оболтус Рагиб, «падишах» морщится и приказывает: «сукин сын, батрак, убирайся с глаз, – выйди вон», т.е. игра далее принимает классовый характер.

Как и во всех частях произведения и здесь бросается в глаза параллелизм – с одной стороны, товарищ Камыев, предпринимавший определенные действия против Кор Авдыллы, с другой стороны игра в «падишаха» Гяр Халила, унизившая батрака Рагиба. Оказавшись меж двух огней, Камыев думает, в каком лагере находится настоящий враг.

Если в реальном мире враг Кор Авдылла, то хозяин игры Гяр Халил нисколько не отстает от него. Камыев приговорил к наказанию разбойников, Халил же определил наказание батраку Рагибу - 30 ударов дубиной. Вся деревня, от мала до велика, увидев Гяр Халила, размахивая перед ним руками, исполняют игру «Повихать-свихать». Иди, пойми сейчас, кто в этих краях затеял игру – Советы или Гяр Халил?

Если говорить языком С.Ахмедли, в ответ на действия «социализма» деревенские фокусники затеяли свою игру. Тем более, что в этой игре нет никакой логики, но она ни чем не уступает полной логике игры коммунизма, являющейся результатом больших умов… То есть в продолжение всего произведения писатель задает нам один вопрос – какая разница между логикой и фиглярством? А народ является участником обоих игр и ни одну не хочет предавать.

В маленькой деревушке логика и абсурд беспощадно воюют друг с другом. Читая произведение, человек ощущает потерю реальности, победу абсурда над логикой.

Использование автором метода магического реализма на протяжении всего произведения стирает грань между «игрой» и реальностью и придает произведению особую драматургию, делает интересным его прочтение. Еще одна важная особенность – выдвинутое в литературе французским структуралистом Ж.Кристевой понятие «паратекстуализм» (двойственный текст) придает роману диалектически развитую драматургию. Эстетика параллельного текста привнесла в произведение параллельную галерею человеческих образов; здесь у каждого персонажа присутствует двойник из сказки. Примеры: 1. Гяр Халил – падишах. 2. Джумшуд – визирь. 3. Мюршюд – вождь. 4. Чархчыоглу – охранник. 5. Рагиб – плешивый. 6. Камыев – паша. 7. Назлыханум – Нигяр Кероглу и т.д. Однозначно можно сказать, что в произведении пользовались моделью «трикстера» мифологического мышления. То есть в каждом герое мы видим его комический трикстер. Например, трикстер советской власти – батрак Рагиб. В 8-е Марта, в женский праздник он встал за трибуну и говорил что взбредет в голову – «Женщина - наша душа, без нее не может быть ни дня, ни ночи!? Мы женщин со всей силой должны обнять и к сердцу прижать!» [1,33].

Эта болтовня Рагибу дорого обошлась - советские прислужники его сгоняют с трибуны. В результате, группа, «падишахствующая в деревне», издевается над ним. Рагиб в этот раз хочет перейти на их сторону. В конечном итоге герой под кодом «батрак» действительно превращается в слугу двух господ. Именно беря за основу жалкую психологию этого героя, писатель подтекстом выносит приговор: изменить коды «Батрак, падишах, слуга, хан, охранник, палач - трудная задача». Чтобы изменить «социализм» в деревне, необходимо изменить находящуюся в подсознании народа игру «падишах - падишах».

Начавшаяся в деревне старинная игра против абсурда Советов все разгоралась. Батрак Рагиб уже будто в символическом значении был приговорен к наказанию (40 ударов дубинкой!), остается ждать, когда это наказание приведут в исполнение, но по мнению Гяр Халила с этим можно и повременить. То есть после развала советской власти: «– Уведите, - сказал Гяр Халил. Джумшуд схватил за одну руку, Мюршюд за запястье. Рагиба повели вниз к спуску» [1,55]. Повар Имамали, наблюдающий за происходящим из окна харчевни, догадывается об установлении в деревне виртуального господства падишаха, совершает перед Гяр Халилом абсурдный жест «повихать-свихать».

Накрыв стол, пригласил «власть» к обеду. Отмечая разгар игры, писатель дополняет: «Гялдиев, Вердиев и даже Камыев и его вороной конь танцевали под мелодию этой игры» [1,56].

Гяр Халил, навязавший деревне свою игру, увидев такое положение, превышает дозволенное, арестовывает батрака Рагиба, приказывает своим приближенным распять его на кресте. В это время Рагиб взвыл: «Раба без вины, господина без милости не бывает!».

Но хозяева игры его стенания пропустили мимо ушей. Батрака на некоторое время продержали подвешенным на каменном дереве.

И здесь С.Ахмедли снова обращается к паратекстуализму – изображает как входит в деревню Камыев с плененными в горах разбойниками. Один из пленников, увидев на вершине холма отряд Гяр Халила, исполняет ритуал «повихать-свихать». Этим он подтверждает, что считает Халила падишахом.

Таким образом, два отряда карателей виртуально встречаются лицом к лицу – милиционеры Камыева и охранники Халила. В это время вокруг раздаются голоса: «Камыев! Давариш Камыев! Ай, караул! Батрака линчуют!!! Э-гей!» [1,62].

Пятая глава романа называется «Алмавер» («Подай яблоко»). Оказывается, во время исполнения этого действия игры каждый житель деревни должен преподнести падишаху Халилу красное яблоко и исполнить мелодию, связанную с данной тематикой. Но, из-за того, что в деревне идет коллективизация, базаров нет, леса во власти беглецов-разбойников, - яблоки исчезли. Вот здесь, как говорят «коса игры нашла на камень»…

Читая описания С.Ахмедли в этой главе, можно придти к такому выводу: «Азербайджанский фольклор, на самом деле, является остатком той самой игры «сорока чарующих». В прежние времена вот таким образом весь наш фольклор служил народным играм. После установления власти Советов в деревне эти самые фольклорные игры столкнулись с опасностью – невозможностью разыграть в реальности этот старинный народный карнавал. Но даже в этой тяжелой ситуации писатель настаивает на том, что, несмотря на все трудности, «игра» не заканчивается и, перешагнув через тысячу запретов, она все же продолжается.

«Алмавер» («подай яблоко») несет дух экономической борьбы против коллективизации – в самой деревне нет яблок, а чтобы сорвать его, нужно идти в лес. Леса же во власти разбойников. Вся деревня будто начинает проживать сказку о Меликмамеде – надо идти в лес, чтобы принести падишаху Гяр Халилу красное яблоко.

Внезапный выход на поверхность таких подсознательных мотивов у народа, столкновение с их политическими реалиями – это в высшей степени интересное событие. Для осознания сказки «Меликмамед», крепко вошедшей в наше подсознание, значение этой главы особо важно. Магический реализм в этой главе превращается в настоящий жизненный реализм.

Начинается взаимодействие мифа и реальности.

5. В деревню пришло известие, что выдающийся религиозный деятель Алы Челеби арестован и посажен в тюрьму: «Все в тревоге, встречают утро, не сомкнув глаз. Ожидают, что аллах ввергнет всю округу в тяжелое бедствие. Кто поднимет руки на Челеби, у того руки отсохнут, и сам, и ружье его окаменеют» [1,76].

«Наутро приближенные падишаха в тяжелых доспехах взобрались на вершину холма. Начинается новая пора игры - «Отяжеление», каждая вещь должна казаться тяжелее, чем есть» [1,78]. Эта одна народная магия – в связи с ухудшением обстановки, все в ответ должны увеличить свой вес и ткнуть это в глаза Камыеву. Семью Аташа, не подчинившуюся этому условию, ждет наказание, по приказу шаха шапочник армянин Левон должен сесть ему на спину. Аташ в таком виде должен трижды обойти площадь.

В средние века такие законы расправы устанавливались правителями деревни.

В это время в центре деревни появился верблюд, груженный коконом. Из-за бесхозности шелководческого ремесла, не нашелся ни один мужчина, предъявивший свои права на этот груз. Гяр Халил решает, «в тот день, когда падишах сойдет с трона, лучшего подарка для Исфандияр бека не найти». Интересно таперича кто такой этот Исфандияр бек?

Скрытым хозяином игры оказывается именно этот пожилой мужчина. «Очень немногие знали, что на самом деле в игре падишах он. Даже члены руководства и визирь, охранники не знали другого падишаха, кроме Халила. Однако эти трое знали.

Исфандияр бек оказал им высокое доверие, сам отошел в сторону, а судьбу края, ход игры и все права вверил им. Если собьются, запутаются, если возникнет двойственность, тогда Исфандияр бек вмешается. В ответ на доверие, по истечению срока падишаха персонал должен вспомнить его, сделав ему какой-нибудь подарок» [1, 85].

Здесь мы сталкиваемся с закадровым героем событий. Становится ясно, что эта игра есть серьезный политический ход…

Подгонявший верблюда к дверям Исфандияра визирь Джумшуд внезапно воскликнул: «Вот так! Ковер Исфандияр бека у нас!» [1,87].

В то тяжелое время, когда Алы Челеби сидел в тюрьме, шла поимка разбойников в лесах Исфандияр бек, опять как скрытая, невидимая сила, в ходе всего произведения распространяет свою власть в деревне.

Писатель так описывает политические убийства того периода: «Невестка, трое братьев бывшей его жены и еще один тот самый тихий, безвинный мясник исчезли бесследно в течение одной ночи так, что после о них не было никаких вестей. Ушли с концами. Может и недалеко-то ушли – арестованного далеко не посылали. Здесь же, в родном краю прятали концы в воду. В мельничном овраге, в саду Ханкиши пускали пулю им в темя. Дом ханкишинцев находился на другой стороне оврага. Они разводили скот, держали лошадей, ослов. Поляна на склоне оврага, густой сад тоже принадлежала им; они еще не вступили в колхоз, у них еще не отняли сад. Его жена и дети за полночь впадали в панику от свистов пуль, хлопков маузера» [1,77].

Ночами, в момент, когда расстреливали классовых врагов, Исфандияр бек закулисно, игрой управлял своей деревней. Этот скрытый герой, по-нашему, в отличие от других образов беков-ханов в нашей литературе, отличается своей зловещей таинственностью.


ЛИТЕРАТУРА


  1. Sabir Əhmədli. Yasaq edilmiş oyun. B.: Yazıçı, 1988.


XÜLASƏ

Məqalədə görkəmli Azərbaycan nasiri Sabir Əhmədlinin “Yasaq edilmiş

oyun” romanında “Magik realizm” elementləri araşdırılır, mətnlər üzərində təhlil aparılmaqla qeyd edilən elementlərin xarakterik xüsusiyyətləri qeyd olunur.
SUMMARY

The prominent Azeri written Sabir Akhmadly in his novel “Prohibited play” reveals the elements of the magic realism. The research gives the characteristic of the elements mentioned above.



Hacıyev Asif

ETNİK COĞRAFİ TƏSƏVVÜRLƏRİN AZƏRBAYCANŞÜNASLIQ ARAŞDIRMALARINDA ROLU
Doğma yurdun coğrafiyası xalqın etnik simasını və milli xarakterini müəy­yənləşdirən əsas şərtlər­dən­dir. Təbii şəraitin rolu milli mədə­niy­yətin maddi qatında aşkardır: iqlim - ev, geyim, nəqliyyat, əkin-biçinlə; flora və fau­na - tikinti, məişət, qidalanmayla; coğ­rafi relyef - məskənlər və təsərrüfat növləriylə; təbii həd­lər - etnik sınırlarla əlaqəlidir.

Coğrafi yurd həm də milli özünüdərklə, xal­qın mənəvi aləmi, etnik dünya mənzərəsi ilə bağlı anlayışdır. Bir çox mənəvi dəyərləri xeyli dərəcədə coğ­rafi şərait, təbiət, iqlim təyin edir, coğrafi mə­kan haqqında təsəvvürlər milli psixologiyanın də­rin qatlarıyla çulğaşır.



Qədim türk təfəkküründə zaman və məkan qavrayışı

Qədim köçərilikdə geniş məkanda daimi hərəkət türk təfəkkürünə özünəməxsus dialektika aşılayır – məkandakı daimi dəyişiklik zamandakı durğunluqla kompensasiya olunur. Tarix keçmişin təkrarı sayılır. Fövqəlzamanlıq türk təfəkkürünün gerçək tarixiliyini qismən zəiflədir. Real xronologiyanı çox vaxt ideal keçmiş, sakral əcdadlar, mifik törəniş haqqında mücərrəd xatirələr əvəz edir. Türk insanı indini və gələcəyi xeyli dərəcədə keçmişə, əcdadların nümunəsinə əsasən qiymətləndirir və hadisələrin gerçək axarını retrospektiv tərzdə, keçmişə nəzərən qavrayır.



Retrospektiv qavrayış və mədəniyyət

Retrospektiv şüur türk-islam mədəniyyətinin bir çox örnəklərində izlənir. Etnik təfəkkür daim sakral başlanğıcın məhvərində hərlənir – əcdad, ata, ana, ağsaqqal, ocaq, yurd, ev, yol kultları xüsusi siqlət qazanır.

Sakral başlanğıcın poetik imperativi şifahi epik mətnlərimiz və yazılı ədəbiyyatımıza da xasdır. Türk eposunda kompozisiya başlanğıcı dəqiq təsbitləşir və əsərin ümumi axarını təyin edir. Bütün hadisələr sakral qaynaqlarla bağlanır. Kökü, əvvəli, zatı olmayanlar ötəri, keçici, naqis varlıq kimi verilir. Hər bir fakt öz mənşəyinə görə səciyyələnir.

Məkan və insan

Türk şüu­runda özünəməxsus məkan kateqoriyası insan konsepsiyasına da təsir etmişdir: məkan insandan ayrılmazdır - fərd özünü təbiətdə görür və qavrayır. Coğrafi mənzərə ilə insan arasında eyniyyət, psixoloji parallelizm yaranır və bu vəhdət adi bədii metafora deyil, magik şüurla bağlı sintetik anlamdır.

Coğ­rafi qavrayışa sirayət edən ilkin arxetiplər və simvollar qapalı və açıq, iç və çöl məkan anlamlarıdır. Qapalı məkan ev, ocaq, torpaq, yurd, ana, qadın simvolları ilə ifadə olunur və qoruyuculuq, törəniş, özgürlük, doğmalıq, durğunluq, mühafizəkarlıq mə­nalarını bildirir. Açıq məkan isə yol, çöl, su, ata, kişi, səma, külək simvolları və törədici, özgə, yad, hərəkət, ye­nilik məfhumlarıyla bağlanır.

Şaman mifologiyasında insanın üç növdən ibarət həyati qüvvəsi və bununla bağlı süjetlər (ana qut, yer qutu, səmavi qut), adlarından da göründüyü kimi, dünyanın məkani quruluşu ilə bağlıdır.



Məkanda hərəkət: yol obrazı

Etnik təfəkkürdə yol sakral obrazdır, insanın yol getməsi türk təfəkküründə adi məkani hərəkət deyil, mənəvi yoldur. Yola çıxmaq - yüksəlişə, qurtuluşa, ucalığa doğru gedişdir («çıx» sözünün «qalxmaq» çaları). Mifoloji məkan modelinə uy­ğun olaraq, yol simvolu şaqu­li səmtli, ucalığa - paklığa, azadlığa, ədalətə yönümlüdür.



Dünyanın tərəfləri, sağ və sol, şərq və qərb

Avrasiya mifoloji sistemlərində günbatan – qərb – sol tə­rəf yad, mübhəm, məchul, qorxulu yer, dünyanın qurta­racağı, ölülər dünyası hesab edilmişdir. Cəhənnəm qərbdə, cənnət şərqdə yerləşdirilmişdir. Ambivalent obraz olan qərib dünyanın bu dualist təbiəti ilə bağlı qədim süjetlərə nəşət edir. Qərib (qərbdən - günbatandan gələn adam: qərb – məqrib – qürub – qəribə - qəraib – qürbət bağlılığı) – sol tərəfin, qürub çağının və qürbət məkanın, qəribə, qorxulu aləmin nümayəndəsidir; yerindən qopmuş, ictimai mövqeyini itirmiş, nakam insandır, yəni ikili sakral personajdır.



Azərbaycanlıların müasir coğrafi təsəvvürlərinin özünəməxsusluğu

Azərbaycanın ərazisi bir çox digər tarixi-etnik məkanlardan fərqli olaraq, olduqca rəngarəngdir: dağlar, düzənlər, me­şə­lər, qumluqlar, dəniz, çaylar zəngin bir mənzərə və təsərrüfat tipləri yaradır. Buna görə azərbaycanlıların mentalitetində yarımköçəri, oturaq, dağlı, dənizçi həyatı keçirən xalqlara xas özəlliklər qovuşur. Bununla da mədəniyyətimiz yurdun coğrafi əlvanlı­ğın­dan gələn, şüurumuzun kökündə, substrat mahiyyətində izlənən polietnoqrafiklik qazanır.

Məkanımızın fərqli mədəniyyətlər - Qərb və Şərq, islam və xristianlıq, Qafqaz və Anadolu, İran və Turan arasında qov­şaq ərazi olması. Fikrimizcə, mədəniyyətimizi dörd əsas kontekstdə qavramaq olar: Avrasiya, Qafqaz, Şərq-islam, Avropa mədəniyyətləri fonunda. Belə kontekst genişliyi mədəniyyətimizin üst qatını, superstrat keyfiy­yə­tini də əlvanlaşdırır və müəyyən polikulturluq aşılayır.

Xalqımızın milli yurd duyğusu amorf-xə­yali bir anlayış deyil və regionda tarixi-etnik hegemonluq, məmləkətçilik hissi ilə bağlıdır. Məhz məmləkətçilik hissi milli təfəkkürə müəyyən pozitiv mənada əyalətçilik, bölgəçilik duyğusu aşılamış (döv­lətçiliyi olmayan xalq ruhən qapanır və insanları yalnız özününkülərə və başqalarına bölür) və ictimai şüurda müəy­yən ictimai-siyasi polisentrizm yaratmışdır.



Etnik-coğrafi təsəvvür­lərin psixolojii-estetik mahiyyəti, Vətən obrazı

Azərbaycanlıların etnik-coğrafi təsəvvürlərində yurd mənəvi an­lam, siması, ruhu olan canlı varlıq sayılır, təbiət insa­ni­ləş­dirilir, tərəf-müqabilinə, müsahibə çevrilir. İnsan yurdla, təbiətlə bir ümumiləşmiş şəxs kimi mükaliməyə girir. Bəzən eyni coğ­rafi obyektlər azərbaycanlıların və digər xalqların anla­mın­da sanki ayrı-ayrı məkanlar kimi qavranılır: bizim Dəli Kür və Tiflisdən keçən məhzun Kür, Puşkin Qafqazı və bi­zim Qaf dağı, Borçalı və Marneuli, Bakı - Baku, Gəncə - Kirovabad.



Etnik-coğrafi simvollar: dağ, su, nəbatat, məskənlər

-Yüksəklik, dağ: Türk təfəkküründə ucalıq, dağ, səma mənəvi saflıq, tanrı mücəssəməsidir: Çənlibel, Vaqifin göylərdə qanad çalan dur­naları, Səməd Vur­ğunun «yurdu-yuva»sı, yəni insanın yüksəklikdən quş tək qanadlanıb pərvazlandığı Azərbaycanı.

-Su motivi: çay qırağı, bulaq başı da milli təfəkkürdə insanları qovuşduran, görüşdürən, saflaşdıran ülvi obrazdır. Yurd mənzərəsinə daxil olan belə sakral suların etnik mənliyin simvollarına, ayrılıq rəmzinə çevrilməsi (Araz, Anaxatır, İsa bulağı).

-Nəbatat. Yurd duyğu­sunda nəbati sim­vollar: Təbriz gülbağçaları, Ərdəbil meyvacatı, Qubanın ağ alması, Cıdır düzünün ot-çiçəyi, Şuşanın Xarı bülbülü, Naxçıvan narbəndi, Göyçayın xan çinarı, Qarayızı meşələri, Qazağın «nar çiçəyi-gül ləçəyi», Gəncənin «dədə palıdı», Salyanın salxım söyüdü.

-Sosial-kulturoloji obyektlər. Məs­kənlər, ev, tikili, səmt, istiqamət kimi anlayışlara islamın təsiri. Ev, qəbir daşları, tikililərin, məkan konsepsiyasının Mək­kə­yə səmtli sferik səciyyəsi, ağsaqqalların xas “yuxarı yer”, ənənəvi evlərdə qadin – kişi hissələri.

İctimai-tarixi proseslər və vətən anlayışı

Milli qavrayışda ictimai-tarixi proseslərlə bağlı «kənd-şəhər», «şimal-cənub», «qərb-şərq» kimi cütlər də formalaşıb Şimal-cənub, şərq-qərb anlamları Azər­bay­ca­nın parçalanması ilə bağlanaraq, ümumi geopolitoloji prosesləri əks etdirir. Etnik təsəvvürlərdə ənənəvi coğrafi-mədəni regionlar - Şirvan, Qarabağ, Aran, Naxçıvan, Şəki-Zaqatala, Abşeron və s. də əhəmiyyətli yer tutur.


Nəticə

Azərbaycan türklərinin etnocoğrafi təsəvvürləri etnik psixologiya, mədəniyyətlə, etnik dünya mənzərəsi ilə yanaşı, yurdumuzda avtoxtonluğumuzu və tarixi sınırlarımızı aşkarlamağa kömək edir: milli duyumda Azərbaycan ərazisi Şimal və Cənubu əhatə edən vahid məmləkətdir. Bədii toponimikamız Dərbənd, Təbriz, Sa­va­lan, İrəvan, Sarvan, Nax­çıvan, Lənkəran, Quba, Gəncə və bir çox başqa məkan­ları əhatə edir. Yur­dun zirvələri, meşələri, çəmənləri, çayları, daşı-kəsəyi, tikililəri, eyvanları, küçələri ümumiləşərək rəmzi bir surət, vətən obrazı yaradır. Azər­baycanlı Azərbaycanı adi məkan kimi deyil, daxilən qavrayır, qarşı­sında məsuliyyət duyduğu, sevdiyi, süslədiyi, qınadığı, acı­la­dığı, fərəhləndiyi, halına yandığı ümumiləşmiş bir şəxs, ali müsahib, canlı surət kimi duyur.



Hacıyeva Kifayət
TƏKRARLARIN MÜRƏKKƏB SINTAKTIK

BÜTÖVÜN YARAN­MASINDA ROLU

(Azərbaycan və ingilis dillərinin materiallari əsasinda)
Dil öz kommunikativ funksiyası baxımından yalnız fikirlərin ifadəsi üçün deyil, həmçinin hiss və arzuların ifadəsi üçündür. Dildə ekspressivlik müxtəlif üsul və vasitələrlə ifadə oluna bilər. Onlara əzizləyici formalar, müxtəlif tonlar, pauzalar, qoşa işlənən sinonimlər, antonim sözlər, təkrarlar və bir çox digər vasitələr aid edilə bilər. Belə vasitələrdən biri də təkrarlardır. Dünyanın heç bir dilini təkrarlarsız təsəvvür etmək mümkün deyildir.

Elə bu səbəbdən də, Azərbaycan və İngilis dillərinin materialları əsasında təkrarların qarşılıqlı öyrənilməsi məsələsi çox aktualdır. Belə ki, kontrastiv şə­kildə bu problem ümumiyyətlə tədqiq edilməmişdir. Halbuki təkrarların, xüsusilə də, leksik təkrarların müxtəlif dillərdə mətnyaratma xüsusiyyətlərində və mətndə təzahür formalarında olan oxşar və fərqli cəhətlərin müəyyənləşdirilməsi dillərin tipoloji inventarının tamamlanması üçün çox əhəmiyyətlidir.

Mətnin struktur-semantik təşkilində təkrarların və onların növlərinin, xüsusilə də, leksik, morfoloji, sintaktik, distant və kontakt, fonetik, morfonoloji növlərinin rolu çox mühüm və əhəmiyyətlidir.4

Azərbaycan dilində mətnin komponentlərinin struktur əlaqəsinin ən güclü ifadə vasitələrindən biri hesab olunan təkrarların mətnyaradıcı amil kimi rolu böyükdür. Bir-birinə bağlı iki və daha çox cümlədə mənanın daha da aydın çatdırılmasında üçün ən yaxşı vasitə təkrardır. Kommunikativ məqsəddən asılı olaraq mətn daxilində bütöv bir cümlə, söz birləşməsi, yaxud da ayrıca söz təkrarlana bilər.

Təkrar mətn yaradıcılığının çox güclü bir amilidir. K.Abdullayevin xüsusi olaraq vurğuladığı kimi, özünün struktur mürəkkəbliyindən və ya sadəliyindən asılı olmayaraq təkrar prinsip etibarilə mətn bütövlüyünə xidmət edən çox möhkəm sementvari bir üsul kimi üzə çıxır. Mətndə elə məqamlar olur ki, onun özünəməxsus düyünlü nöqtələrində məhz cümlənin təkrarı daha effektiv rol oynayır.5 Bu fikir bu və ya digər şəkildə başqa tədqiqatçıların əsərlərində də qeyd olunur: “Mətnin yaranmasında təkrarlar mühüm rol oynayır. Təkrar olunan ünsür mətn komponentlərini elə qapayır ki, bunu ancaq dairə... ilə müqayisə etmək olar”.6

Azərbaycan dilində təkrarlanan bağlayıcılar və hətta inkar əvəzliklərinə də təsadüf etmək olar. Bəzən təkrarlar yalnız bir cümlə daxilində olan tərkiblərdə deyil, həmçinin yanaşı gələn iki cümlədə özünü göstərə bilir.7 Əlavə edək ki, bu halda əvvəlki cümlənin son üzvü sonrakı cümlənin ilk sözü kimi işlədilə bilər. Məsələn:



Həmişə də eyni sözləri deyərdi. Deyərdi ki, dədənə oxşayırsan, lap çox oxşayırsan, elə bil ki, bir almanı iki bölüblər… (Əylisli)

İngilis dilində belə təkrarlanma xüsusilə isimlər üçün xarakterikdir.

Actors are rotten, not parts. You’ve got a wonderful voice, the voice that can wring an audience’s heart... (Maugham) Pis rol yoxdur, pis aktyor vardır. Sizin çox gözəl səsiniz var, elə səsiniz vardır ki, dinləyicilərin qəlbinə sirayət edə bilir.

Azərbaycan dilində:

Murtuz dayının hər tərəfində iki adam dayanırdı. Bunlardan bircəsi arvad idi – Zöhrə xala. Zöhrə xala tərpənmədən, qımıldanmadan dübbədüz dayanıb, gözünü zalın divarından asılmış “Alman faşistlərinə ölüm!” adlı plakata zilləyirdi. (Əylisli)

Azərbaycan dilində əvvəlki cümlənin bütöv bir söz birləşməsi şəklində olan üzvü də sonrakı cümlənin ilk üzvü kimi təkrarlana bilər:



Bu lap Aşqabadın o istisinə oxşayırdı, Aşqabadın o istisinə ki, Zübeydə gəmiyə minib, Xəzəri üzüb gedib düşmüşdü o istiyə; qaragül xəzi almağa getmişdi ki, gətirib Bakıda satsın. (Elçin)

M.Adilov ədatların da təkrarlanaraq mətnyaradan vasitə kimi çıxış etdiyini bildirir və yazılı ədəbiyyata şifahi nitqdən gəlmiş təkrar növü kimi əsasən inkar formalı fellərlə işlənən ki ədatının təkrarını misal göstərir.8 Məsələn: Yox ki, yox! Yazmır ki, yazmır! Gəlmir ki, gəlmir!

Azərbaycan dilində işlənən təkrar növlərindən biri də əlavəli təkrardır. Belə təkrarların əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, təkrar komponentlər arasına cümlənin mənasını daha da konkretləşdirən bir, iki və ya daha artıq söz daxil ola bilir. Bu təkrar növü əsasən cümlənin xəbərini dəqiqləşdirmək məqsədilə işlədilir. Əlavəli təkrarlar eyni bir cümlə daxilində yalnız bir, yaxud iki dəfə deyil, daha çox işlənə bilir. Belə təkrarlar xüsusi intonasiya ilə müşayiət olunur. Məsələn:

Elə bil yerimək, oturmaq, yaşamaq icazəsini də böyük çətinlik və yalvar-yaxardan sonra almışdı, həm də müvəqqəti almışdı. (Anar)

Burada əlavəli təkrar rolunda çıxış edən hissə(həm də müvəqqəti almışdı) cümlənin xəbərinin mənasını daha da konkretləşdirmiş və dəqiqləşdirmişdir.

Təkrarlar həmişə dilin sintaktik strukturu ilə əlaqədar olur, yəni onların işlənməsində həmişə bir qanunauyğunluq vardır.

Bəzi tədqiqatçılar şifahi xalq ədəbiyyatında təkrarlardan əsasən nitqi bəzəmək, onu cəlbedici etmək məqsədilə istifadə olunduğunu qeyd edirlər. Hesab edirik ki, təkrarların həm şifahi nitqdə, həm də dialekt nitqində geniş şəkildə işlənməsi onların cümlələr arasında zəncirvari sintaktik əlaqənin ən güclü bir ifadə vasitəsi olduğundan xəbər verir.

Təkrarların bizim üçün daha mühüm olan xüsusiyyəti onların mətnin yaranma və formalaşmasında rol oynamasıdır. Onlar mətnin əsas daxili vahidi kimi fəaliyyət göstərir.

K.Abdullayev qeyd edir ki, “mətnin quruluşunda özünü göstərən təkrarlılıq hadisəsi struktur kompozisyon funksiya daşıyır. Bu onda özünü göstərir ki, təkrar komponentlərlə çərçivələndikləri zaman əlaqəli cümlələr toplusu bitkin frazafövqü birliyə çevrilir. Tekst qapanır və onun tərkibini bitmiş hesab etmək olar. Təkrar mətnin sərhədlərini göstərən ən vacib sintaktik məqam kimi özünü göstərir”.9

Qeyd etmək lazımdır ki, mətndə məna bütövlüyünü daha güclü hiss etdirmək üçün yalnız bir cümlədəki müəyyən komponentin digər cümlədə təkrarından deyil, həm də bir cümlənin daxilində bu və ya digər sözün dəfələrlə təkrarından istifadə edilir:

There were photographs of Julia when she was a child, and photographs of her as a young girl, and photographs of her in her first parts, photographs of her as a young married woman, with Michael, and then with Roger, her son, as a baby. There was one photograph of the three of them... (.Maugham)

İki cümlədən ibarət bu sadə MSB-nin başlanğıc mərhələsində photographs (şəkillər) sözü eyni cümlə daxilində dəfələrlə təkrarlanaraq onun məna bütövlüyün təmin edir.

İngilis dilində bir cümlə daxilində söz birləşməsi də dəfələrlə təkrarlanır: Dick didn”t want to talk..., he wanted to be alone so that his thoughts about work and the future would overpower his thoughts of love and today. (Fitzgerald)

Eyni hal Azərbaycan dilində də müşahidə olunur:



1) Gündüzlər göyün rəngi boz olurdu və bu bozluq sanki yerə də çökmüşdü. Hər şey boza çalırdı; evlər, ağaclar, hətta adamlar da. Xəlil yerlə göyü birləşdirən bozluğa baxır və deyəsən, seçmirdi bu rəngi. İndi havanın necə olmasına onunçün dəxli yox idi. Bu dəqiqə Xəlil bu soyuqdan da, bozluqdan da, hamamın gurultulu, fışıltılı ocaqxanasından da çox uzaqda idi. (Məlikzadə)

Gətirilmiş misallar göstərir ki, bu hal hər iki dildə həm ikikomponentli, həm də çoxkomponentli MSB-lər üçün səciyyəvidir.

Eyni bir sözün yalnız eyni cümlə daxilində deyil, həm də həmin cümlənin daxil olduğu mətnin digər hissələrində dəfələrlə təkrarlanması hallarına da tez-tez təsadüf etmək olar. Bu, Azərbaycan dili üçün daha xarakterikdir:

İnanan inansın, inanmayan inanmasın!...” ..., xəstə bu cümləni haradasa, kiminsə ağzından eşitdiyi bu bir neçə sözü özlüyündə bir də təkrar elədi. Harda eşitmişdi bunu, kimdən eşitmişdieşitmişdisə də, niyə məhz indi yadına düşdü: inanan inansın, inanmayan inanmasın! (Səmədoğlu)

Təkrarlar mətndə sadəcə obrazlılıq üçün, ekspressivlik yaratmaq üçün işlədilmir, onlar həmişə mətnin ümumi mənası ilə bağlı olur. Z.Y.Turayeva haqlı olaraq təkrarların heç vaxt mexaniki olmadığını, həmişə mətnin ən dərin mənası ilə bağlı olduğunu göstərir.10

Əlbəttə ki, bir-birinin ardınca gələn cümlələrdə eyni bir sözün dəfələrlə təkrar olunması onu bu mətnin mərkəzinə çevirməsə də, vacib tərkib hissəsinə çevirir və bununla oxucu və ya dinləyicinin diqqətini cəlb edir. Belə cümlələr təkcə bütövlükdə mətnə deyil, həmçinin öz aralarında sıx bağlanmış olur. Əslində təkrarların işlənməsində müəyyən paradoksallıq olduğunu desək, yanılmarıq: biz bir tərəfdən onlardan qaçmağa cəhd etdiyimiz halda, digər tərəfdən onlardan ornamental vasitə kimi istifadə etməyə çalışırıq.Əlbəttə, təkrar olunan sözlər heç də həmişə eyni şəkildə işlənmir, mətndə o, müəyyən dəyişikliklərə məruz qala, məsələn, şəkilçilər qəbul edə, əvəzliklərlə, yaxud öz sinonimləri ilə əvəzlənə bilər. Lakin onlar bütün hallarda mətnin komponentlərini əlaqələndirən vasitə funksiyasını saxlayır.

Təkrarlara daha çox poetik mətnlərdə təsadüf edilir.Şeirlərdə “zəncirvari” əlaqə vasitəsi kimi çıxış edən təkrarlar şeirin başlanğıcığın orta hissəsi ilə, orta hissəsini isə son hissəsi ilə əlaqələndirir. Bunu Azərbaycan dilindən gətirdiyimiz aşağıdakı nümunədə də görmək olar:

Qonur atın vergil mana!

Altmış tutam kondərini vergil mana!

Ap-alaca qalxanını vergil mana! (Kitabi Dədə-Qorqud)

Şeirdə təkrar bədii vasitə kimi əsas deyildir, o, obrazların ifadəsi üçün, ritm yaratmaq üçün köməkçi vasitədir, çünki şeirdə dərin məzmun və obrazlı fikir daha mühümdür. M.Adilovun fikrincə, Azərbaycan klassik şeiri bədii ifadə vasitələri ilə o qədər zəngindir ki, onları sadalamaq üçün poetika kitabı yazmaq lazım gələrdi.11

Təkrarlardan klassik ingilis poeziyasında da geniş istifadə olunur.

It is the hour when from the boughs.

The nightingale’s high note is heard;

It is the hour when lover’s vows

Seem sweet in every whispered word;

And gentle winds and waters near,… (Byron)

Təkrarlarla bağlı, M.L.Zakojurnikova fikri maraq doğurur: təkrarlar formalaşan uşaq nitqinin ən xarakterik xüsusiyyətidir.12 Təkrarları araşdıran tədqiqatçılar həmişə onların kökünü emosionallıqla, ekspressivliklə əlaqələndirmişlər. Bu fikir, hesab edirik ki, bütün dillər üçün məqbuldur.

Ümumiləşdirsək, təkrarlar əsasən bu məqsədlərlə işlənir:

1) mətndə sözlərin bir-birilə əlaqələndirilməsi məqsədilə,

2) emosional halları nəzərə çarpdırmaq məqsədilə ,

3) şeirdə ümumi təəssüratın tamlığına əsaslanan müəyyən bir xarakteri daha qabarıq şəkildə təsvir etmək məqsədilə.

Deməli, təkrarlı tərkiblər aşağıdakı əsas xüsusiyyətlərə malikdir:

-tam və ya natamam paralellizmlər yaradır,

-tək halda işlənə bilmir,

-paralel tərkiblər bir-birinə münasibətdə ya qarşılaşdırma, fərqləndirmə, ya da sadalama mənasında işlənir.

Belə tərkiblər üzvlənməyən tərkiblər hesab olunur, onlarda hər hansı şəkildə ixtisar aparıla bilməz.

1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   ...   62


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə