AZƏrbaycanin arxeolojiABtDƏLƏRtNDƏn tapilmiş QİYMƏTLt daşlarhaqqinda




Yüklə 33.41 Kb.
tarix10.04.2016
ölçüsü33.41 Kb.
Azərbaycan Arxeologiyası 72 Azerbaijan Archeology
200i Vol.: 3 Num.: 1-4

AZƏRBAYCANIN ARXEOLOJİABtDƏLƏRtNDƏN TAPILMIŞ QİYMƏTLt

DAŞLARHAQQINDA

Badisəba Rəcəbova

(Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya Institutu)

Insan dünyaya gəldiyi gündən başlayaraq həyat üçün vacib amillərdən olan su, bitki aləmi və torpaqla yanaşı daşlardan da 6z gündəlik həyatmda istifadə | etmişdir. Yaşayış məskəni kimi mağaralar insanlarm ilk sığınacaq yeri olmuşdur. I Daha sonralar isə onlar daşlardan əmək alətləri hazırlamışlar. Arxeoloji qazmtılar nəticəsində tapılan bazalt, obsidian, çaxmaq daşmdan hazırlanmış əl çapacağı, qaşov, | balta, bıçaq, toxa, oraq dişləri, həvəngdəstə, dən daşları insanm hazırladığı və istifadə etdiyi ilk əmək alətləri olmuşdur. Kilikdağ, Mingəçevir, Üzərliktəpə, Kültəpə, Baba-Dərviş kimi arxeoloji abidələrin müxtəlif növ daşlarla zənginliyi | qədimdə həmin ərazilərdə daşlardan geniş istifadə olunmasma dəlalət edir [1].

Məlumdur ki, daşlara bir dini sitayiş obyekti kimi də baxmışlar. Heç təsadüfı | deyil ki, Allah tərəfmdən yer üzərinə göndərilmiş ilk daş indi də milyonlarla zəvvarın ibadət etdikləri müqəddəs «Qara Daş» və ya «Həcri-Əsvəd» Kəbənin şərq küncündə qoyulmuşdur. Bəzi rəvayətlərə görə, bu daş yer üzünün ilk sakini olan Adəm tərəfındən buraya gətirilib qoyulmuşdur.

Daşlardan bir bəzək kimi istifadə edilməsi hələ paleolit, yəni daş dövründən başlayır. Təkcə insana xas olan gözəlliyi duymaq qabiliyyəti ona imkan vermişdir ki, çay və dəniz sahillərindəki rəngbərəng xırda daşları toplayıb ondan özləri üçün bir muncuq kimi istifadə etsinlər.

Ilk orta əsrlərdə bu ənənə daha da təkmilləşir. Adi çay daşlarmdan hazırlanmış j asma medalyonlara müxtəlif arxeoloji abidələrdə də rast gəlirik. Bunlardan| Qəbələdən tünd qırmızı rəngdə, Torpaqqaladan isə qara rəngli çay daşlarındanj hazırlanmış asmalan gostərmək olar (tablo, ş.1,2). Şərgahdan tapılmış digər asma isə qara rəngli çay daşmdan hazırlanaraq, üzərində gül ləçəkləri və romb rəsmləri ] oyma üsulu ilə çəkilmişdir (tablo, ş.3,4). Bunlarm dövrü V-VIII əsrlərə aiddir.

Qobustanm Firuztəpə yaşayış məskənindən e.ə. VII-V minilliyə aid xrrda daşlardan hazırlanmış muncuqlar tapılmışdır. Ilk orta əsrlər dövründə muncuq[ istehsalı özünün demək olar ki, ən yüksək mərhələsinə çatmış və orta əsrlərdə bu| ənənə davam etdirilmişdir. Mingəçevir, Qəbələ, Beyləqan, §abran şəhərlərində | aparılmış qazmtılar nəticəsində çoxlu miqdarda muncuq aşkar edilmişdir ki, onlar| müxtəlif formalı olub, əqiq, obsidian, şəvə və müxtəlif bəzək daşlarmdan hazırlanmışdır (tablo, ş.5,6,7). Muncuqlarla yanaşı arxeoloji qazmtılar nəticəsində) müxtəlif qiymətli və yanmqiymətli daşlardan hazırlanmış digər bəzək əşyaları da| tapılmışdır. Bütün bunlar göstərir ki, Azərbaycanda sənətkarlar əqiq, dəvəgözü,| yəşəm, dağ bülluru, fıruzə, yaqut kimi daşlardan yüksək zövqlə zərgərlik məmulatı hazırlamışlar. Bunları hazıılamaq üçün ölkə daxilində zəngin xammal mənbələri olmuşdur.

Geoloji ədəbiyyatda Gədəbəy, Kəlbəcər, Qazax, Naxçıvanda əqiq, Daşkəsən və Keçəldağda dəvəgözü, Qazax, Laçın, Kəlbəcər, Qubadlıda yəşəm yataqlarmın olması haqqında məlumat vardır [2].

Azərbaycan Arxeologiyası 2001

73

Azerbaijan Archeology Vol.: 3 Num.: 1-4



Geoloqlarımız yaxm vaxtlarda Gədəbəy bölgəsində yeni firuzə yataqları da aşkar etmişlər. Rəngli daşlarm gözəlliyi insanları özünə hələ qədim zamanlardan cəlb etmiş və müasir dövrümüzdə də bu daşlar insanların geyiminə gözəllik verir. Hətta ilin hər ayınm öz daşı olmuşdur. Belə ki, yanvar - yaqut, fevral - ametist, mart - yəşəm, aprel - dağ bülluru, may - zümrüd,iyun - mirvari, iyul - əqiq, avqust -xrizolit, sentyabr -sapflr, oktyabr - opal, noyabr - topaz, dekabr -firuzə.

Yanvar ayının daşı sayılan yaqut haqqmda yazılı mənbələrdən Həmdullah Qəzvinin Azərbaycanm cənub vilayətlərində tünd rəngli yaqut yataqlarınm olması haqqmda məlumat verir [3].

Əl-Biruni «Mineralogiya» əsərində yaqut haqqmda yazır ki, qiymətli daşların içərisində ən yaraşıqlı və dəyərli olan yaqut daşıdır [4]. O, yaqutun ağ, göy, sarı və qırmızı rəngli növlərini sadalayaraq, ayrı-ayrılıqda onlarm xüsusiyyətləri haqqmda məlumat verir.

Orta əsr Azərbaycan şairlərindən Əfzələddin Xaqani, Nizami Gəncəvi, Məhəmməd Füzuli kimi şairlərin əsərlərində qiymətli daşların adı dəfələrlə çəkilir. Bunlardan Nizami Gəncəvinin «Xosrov və Şirin» poemasmda oxuyuruq: «Dodağı yaqutdur, dişi mirvari» [5]. Yenə orada yazılır: «Dünyanm cürbəcür hillələri var. Gah yaqum əzər, gah dürr oğurlar» [6].

Göründüyü kimi, o dövrün şairlərinin əsərlərində qiymətli daşlarm təsviri bir daha sübut edir ki, insanlar öz geyimlərində bu daşlardan hazırlanmış bəzəklərdən geniş istifadə etmişlər.

Azərbaycanm arxeoloji abidələrindən tapılan qaşları fıruzə, əqiq, yaqut kimi daşlarla bəzədilmiş qızıl və gümüşdən hazırlanmış sırğa, üzük, kəmər, qolbaq kimi zinət əşyaları buna əyani sübutdur.

Ismayılh bölgəsinin Qalagah kəndindəki küp qəbirindən tapılmış təbərzin formalı sırğanın üzərinə dairəvi, üçbucaq, kvadrat formalı yaqutdan hazırlanmış qaşlar bərkidilmişdir. Sırğalarm aşağı hissəsinə üzəri dənəciklərlə bəzədilmiş borucuq bərkidilmişdir. Borucuğa üç tərəfdən hərəsində üç kiçik dənəcik olmaqla üzüm salxımını xatırladan bəzək bərkidilmişdir. Bu sırğalar istər üz, istərsə də \^ət\ tərəfdən çox incəliklə və zövqlə hazırlanmışdır (tablo, ş. 8). Sırğaların dövrü I-III əsrlərə aiddir [7].

Həmin əsrlərə aid digər qızıl sırğa 1949-cu ildə Mingəçevirin Salsahil yaşayış məskənindən 4,2 m dərinlikdən tapılmış nal formalı sırğalardır. Yüksək əyarlı qızıldan olan bu sırğalar zərgərlik baxımından çox incə və zövqlə işlənmişdir. Onların hər iki üzünə qızıl lövhələr bərkidilmişdir. Yan tərəfləri isə kiçik ölçülü lentvari bəzəklə dövrələnərək lehimlənmişdir. Sırğalara müxtəlif forma və ölçülü üç qırmızı yaqut qaşı bərkidilmişdir. Qaş yerlərinin ətrafı kiçik ölçulü dənəciklərlə bəzədilmişdir (tablo, ş.9).

Bakıdan Şirvanşahlar saraymın həyətindəki qəbirdən tapılan XV əsrə aid qızıl sancağm üzərində də yaqut qaşlardan istifadə olunmuşdur. Altıləçəkli gül formasında olan bu sancağın üzəri cilalanmış yaqut daşlarla bəzədilmiş, mərkəzə isə fıruzə qaş bərkidilmişdir (tablo, ş.10) [8]. .


Azərbaycan Arxeologiyası 74 Azerbaijan Archeology

2001 Vol.:3Num.: 1-4'

Azərbaycanda hələ tunc dövründən başlayaraq dingə adlanan baş bəzəyindənfl istifadə edilmişdir. Onlar müxtəlif metallardan, xüsusilə tuncdan hazırlanırdı. OrtÄ əsr abidələrində baş bəzəklərinə çox nadir hallarda rast gəlmək olur [9]. Belə ba» bəzəyi olan diadema 1967-ci ildə Xmıslıda 70 JN2Iİ daş qutu qəbirdən aşkarl edilmişdir [10]. Bu diadema üç hissədən ibarətdir. Əsası tuncdan düzəldilmiş vəl üzərinə nazik qızıl təbəqə düzəldilmişdir. Yan hissələrin biri digərinə nisbətən birl qədər enlidir. Orta hissə isə dörd bucaqlı şəklindədir. Bu hissənin yuxarısmda birl növ üçləçəkli gülü xatırladan çıxıq vardır. Hər üç tərəf və üçləçəkli çıxıq yaqufl qaşlarla bərkidilmişdir. Belə ki, yarımdairəvi, romb və üçkünc formalı qaşlardanl istifadə edilmişdir. Yan lövhədə 67, o birinə isə 72 qaş bərkidilmişdir. Qaşları bərkitmək üçün zərgər nazik təbəqədə lehimləmə yolu ilə qaşların ölçüsünə uyğun yerlər düzəldib, qaşları bərkitmişdir. Orta lövhədə də bu üsulla 56 ədəd qaş yerləşdirilib ki, bunlardan 54-ü yaqut, ikisi isə şüşədəndir. V-VI əsrlər hun tayfaları Azərbaycana hərəkət etmişlər. Ola bilər ki, bu diadema əsilzadə hun qadınlarmdan birinin baş bəzəyi olmuşdur.

Azərbaycanın arxeoloji abidələrindən yaqut daşından hazırlanmış bəzəkl əşyaları ilə yanaşı firuzə daşı ilə bəzədilmiş üzük, kəmər, qolbağ kimi zərgərlik nümunələri də tapılmışdır.

Bu baxımdan Şəkinin Daşüz kəndi yaxınlığında arxeoloq T.U.Axundovl tərəfındən tapılmış firuzə qaşlı gümüş sırğa, həm hazırlanma üsuluna, həm də ki, qaşmm fıruzədən olmasına görə maraqlıdır. Bu sırğa dairəvi halqadan ibarət olub, üç yan tərəflərə və aşağı hissəyə gümüş kürəcik lehimlənmişdir. Kürəciyin yuxarı tərəfmdən sırğanm bəndəm hissəsi başlanır ki, o nazik gümüş məftildən ibarət olub üç_ hissəsi kənara doğru qatlanmışdır. Sırğanın orta hissəsi isə ayparanı xatırladır. Ayparanın mərkəzinə firuzə qaş bərkidilmişdir (tablo, ş.l 1).

Mingəçevirin ilk orta əsrlər dövrünə aid olan abidəsindən bir fıruzə medalyon aşkar olunub. Nal formasmda olan bu medalyon VII-VIII əsrlərə aiddir [11]. Eyni oxşar firuzə medalyon Şabrandan da aşkar olunmuşdur. Heç təsadüfı deyil ki, g6yi| rəngli fıruzə daşı bütün əsrlərdə qoruyucu rolunu oynayaraq, müasir dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır.

Qədim Iranm müdrikləri onu məhəbbət macəraları nəticəsində həlak olan sevgililərin sümüklərindən yarandığmı hesab edirdilər.

Mərkəzi Amerikada astek tayfalarına görə firuzə göylər ilahəsinin daşa | çevrilmiş göz yaşlarıdır. Burada iranlılar bir qədər həqiqətə uyğun fikir söyləyirlər. I Belə ki, firuzə daşının tərkibi insan sümüklərinin tərkibinə oxşar olub, hər iki maddə ' fosfordan ibarətdir. Mis oksidi isə firuzəyə göy rəng verir. Müxtəlif təsirlərə məruz | qalan firuzə öz rəngini dəyişə bilir. Otuz il keçdikdən sonra göy rəng yaşımtıl rəngə I çevrilir. Buna baxmayaraq, firuzə xalq arasında ən geniş yayılmış bəzək növü kimi I istifadə olunmuşdur. Xüsusilə islamm qəbulundan sonra üzərində Qurandanı kəlamlar yazılmış firuzə qaşlı üzüklər geniş yayılmışdır.

Müsəlman Şərqində xüsusilə orta əsrlərdə sənətkarlar qızıl və gümüş bəzəkl əşyalarmm, müxtəlif məişət qablarınm, silahların, paltarlarm üzərini, digər qiymətli I daşlarla yanaşı fıruzə ilə daha çox bəzəyirdilər. Belə əşyalardan XVI əsrə aid vəl Moskvamn Dövlət Silah Palatasmda saxlanılan, Şah Ismayıl Təhmasibə məxsus olan I

Azərbaycan Arxeologiyası 75 Azerbaijan Archeology

2001 Vol.: 3 Num.: 1-4

polad dəbilqə [12] və Istambul Topqapı saray muzeyindəki üzərində yırtıcı heyvan təsvirli kəməri göstərmək olar [13].

Usta sənətkar Məhəmməd Möminin əl işi olan bu təsviri sənət əsərlərinin üzəri çox yüksək zövqlə fıruzə və yaqut daşlarla bəzədilmişdir.

Firuzə qaşının qoruyucu xarakterə malik olduğunu nəzərə alaraq, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, silahlarm üzərini sənətkarlar bu daşlarla daha çox bəzəyirdilər.

Iran, türk, ərəb dillərində "fıruzə" sözü qalib gələn, xoşbəxtlik gətirən məna-sındadır. Ona görə də şərq ölkələrində hərbçilər öz qalxan, qılınc, dəbilqələrini və hətta atların yəhərlərini də bu daşla bəzəyirdilər.

Firuzə daşı insanı bir çox xəstəliklərdən və bəlalardan qoruduğu kimi, xəbərdarlıq etmək xüsusiyyətinə də malikdir.

ƏDƏBlYYAT



  1. İsmayılov Q.S. Baba-Dərvişin qədim əhalisinin daşdan əmək alətləri. AMM, VII cild. Bakı, 1973, s.131.

  2. Yenəoradas.131-145.

  3. Bəktaşi S.A., Mütəllibov Ə.M. Azərbaycanm rəngli daşları. Bakı, 1981, s.44.

  4.  ..      XIII-XVII . , 1982, .219.

  5. -.      //.  .., , 1963, .34.

  6. Nizami Gəncəvi. Xosrov və Şirin. Bakı, 1962, s.65.

  7. Yenəorada, s.118.

  8.  ..,  ..,  ..         . , 1966, . 16.




  1. Yenə orada tablo IV, ş.7.

  2.  ..    .   , . № 49.

  3. Vahidov R.M. Mingəçevir III-VIII əsrlərdə. Bakı, 1961, s.132.

  4.  ,  .   . , 1983, . 17.

  5. Yenə orada, s. 17.


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə