Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti




Yüklə 0.76 Mb.
səhifə1/10
tarix27.02.2016
ölçüsü0.76 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi

Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi
Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti

( ADAU )


Fakultə: Mühəndislik.
Kafedra: “Maşın mühəndisliyi və standartlaşdırma”
Fənn: Xətti bucaq və mexaniki ölçmələr
Mühazirəçi : t.e.n. dos. Əmiraslanov İnayət Aslan oğlu

ЯДЯБИЙЙАТ
1. Асланов З.И. Юлчмя просесляри вя юлчц техникасы. Дярс вясаити. Бакы,Тящсил НПМ. 2003. -230 с.

2. Фарзане Н Г. и др. Технологические измерения и приборы. «Высшаяшкола» -М. 1989

3. Эюзялов С.М. вя б.Метролоэийанын вя квалиметрийанын ясаслары. Дярс

Vəsaiti. Gəncə, 2008., - 210 s.

4. Гафаров А.М. Гаршылыглы явязолунма, стандартлашдырма və texniki юлчмя. Дярслик. Бакы. Чашыоьлу, 2003-

5. Гафаров А.М. Ölçmə prosesləri və onların avtomatlaşdırılması Çaşoğlu. Bakı. 2003, -204 s.

6. Иванов А.И. Технические измерение. –М. Колос. 1970, -480 c.

7. Иванов А.И Основы взаимозаменяемости и технические измерение. Учебное пособие для студентов вузов, -М,:Колос, 1987. -496 с.

Gəncə -2012

Mühazirə 1.

Mövzu: Giriş.Fənnin öyrənilməsində məqsəd.Əsas termin və

anlayışlar.
Ədəbiyyat:
1. Асланов З.И. Юлчмя просесляри вя юлчц техникасы. Дярс вясаити. Бакы, Тящсил НПМ. 2003. -230 с.

2. Фарзане Н Г. и др. Технологические измерения и приборы. «Высшая школа» -М. 1989

3. Эюзялов С.М. вя б. Метролоэийанын вя квалиметрийанын ясаслары., Дярс vəsaiti. Gəncə, 2008., - 210 s.

4. Гафаров А.М. Гаршылыглы явязолунма, стандартлашдырма və texniki юлчмя. Дярслик. Бакы. Чашыоьлу, 2003s.

5. Гафаров А.М. Ölçmə prosesləri və onların avtomatlaşdırılması Çaşoğlu. Bakı. 2003, -204s.

6. Иванов А.И. Технические измерение. –М. Колос. 1970, -480 c.

Plan:

1. Ölçmələrin insan cəmiyyətinin iinkişafında rolu.

2. Texniki (mexaniki) öıçmələrin əsas anlayışları
Maşınların, avadanlıqların və cihazların keyfiyyətinin və istismar müddətinin artırılması, dünya elmi qarşısında qoyulan ən vacib problemlərdən olub, onun həlli üsularında biri standartlaşma və texniki ölçmənin elmi cəhətdən öyrənilməsi və tətbiqi ilə əlaqədardır.

Elmin inkişafı həmişə təbiət hadisələrinin tətqiqi, təhlili və tətbiqi ilə əlaqə­dar­dır ki, bu da təmamilə ölçmə vasitələrindən asılıdır.

Müasir istehsalın əasını seriyalı və külli istehsal növlərini təşkil edir. Bu isə qarşılıqlı əvəz olunan hadisələrin yüksək dəqiqliklə ölçülməsinə əsaslanır. Ölçü dəqiqliyindən əlavə, forma və həndəsi ünsürlərin bir-birinə nəzərən yerləşmə dəqiqiliyi, cihazların, maşın və mexanizmlərin istismar göstəricilərinin dəqiqliyi,

tətbiq olunan materialın xassələrinin gözlənilmə dəqiqliyi və o9nların iş şəraitində (temperatur, rütubət, radiasiya) dəqiqliyini bilmək və təmin etmək lazımdır. Bir çox hallarda bəzi məhsulların külli istehsalını ölçmə vasitələrinin avtomatlaş­dır­ıl­ması səviyyəsi məhdudlaşdırılır.

Insanlar ən əvvəl vaxtı, sahəni, məsafəni, həcmi və kütləni ölçməyi öyrənmışlər. Zaman keçdikcə tikintinin inkişafı ilə əlaqədar olaraq müxtəlif bu­caq­ların həndəsi ölçmə üsullarını, müxtəlif mürəkkəb müstəvi, həmçinin həcmi fiqur­la­rın sahəsini və həcmlərini ölçməyi öyrənmişlər.

Cəmiyyətinin inkişafının ibtidai dövründə ölçmə sadəcə olaraq müqaisədən iba­rət olub. Növbəti mərhələ ölçülən kəmiyyətlərin birini o birindən neçə dəfə az və ya çox olmasının təyin edilməsindən ibarət olub.

Ölçmə, daha doğrusu müqayisə üçün insanlar öz əzalarının ölçüsündən istifa­də etmişlər (dirsək, pəncə, müxtəlif oynaq və s).

Uzaq məsafələri müqaisə üçün, məsələn oxun uçma yolu, gün ərzində gedilən yolun uzunluğu və s. Getdikcə ölçü vahidləri daha dəqiq ölçülərlə əvəz olun­muş­dur.

Ölçü vahidləri və ölçmə üsulları qədim mədəniyyətə malik Çin, Vavilon, Misir kimi ölkələrdə geniş yayılmışdır. Məsələn, hələ 2000 il bizim eradan əvvəl Vavilinda gecə-gündüz 24 saata, saatı 60 dəqiqəyə, dəqiqəni 60 saniyəyə böl­

müşlər. Vavilon ölçü vahidləri Yunanıstana, Romaya və sonra Avropanın digər ölkələrinə keçmişlər. Zaman keçdikcə ölçülər təkmilləşdirilib, qanunlaşdırılıb və müəyyən şəhər, xanlıqlar üçün eyniləşdirilib. Sənətlərin, ticarətin və xüsusilə elmin inkişafı ilə əlaqədar olaraq müxtəlif ölkələrdə eyni ölçü vahidlərinə, nümunələrə ehtiyac artır.

Orta əsrlərdə ölçü vahidlərini ölkənin başçısı müəyyən edirdi.

Bunu ölçü vahidlərinin adlarında da görmək olar, məsələn, “ruletka” ingiliscə “ruler”–hökmdar deməkdir. Ingiltərənin kralı I Henrix yard ölçüsünü burnunun ucun­dan əlinin baş barmağına qədər olan məsafəyə bərabər müyyyən etmişdir.

Artıq XVII əsrdə havanın təzyıqını ölçmək üçün barometrlər, rütubəi ölçmək üşün hiqrometrlər, istiliyi ölçmək üçün termomertlər və suyun təzyıqını ölçmək üçün manometrlər mövcud idi.

XVIII əsrdə dinamometr, kalorimetrlər və işıq vahidlərini öl­­ç­ən bir çox cihazlar yaranmışdır. Buxar maşınının və mexaniki mühərriklərin ixtirası ilə əlaqədar iş və güc məfhumları yaranır.

XIX əsrin ortalarında elektrik kəmiyətlərini ölçə bilirdilər.

XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvələrində bir çox fiziki hadisələrin aşkar olunması ilə əlaqədar yeni ölçmə sahələri yaranır, məsələn rentgen, rentgen şüalanması və radioaktivlik molekultar və atom fizikası və s. Bunlarla yanaşı, mövcud ölçmə üsulları da təkmilləşdirildi. Uzunluq ölçməsinin dəqiqliyini artırmaq üçün işığın interferensiyasından və lazer texnikasından istifadə edirlər.

1790-cı ildə ölçü vahidləri eyniləşdirmək məqsədi ilə Fransa Milli məclisinə təklif olunur ki, təbiətdə timsalı olan uzunluq vahidi qəbul olunsun.

1791-ci ildə belə bir vahid kimi Parisdən keçən meridianın dörddə birinin 10 milionda bir hissəsi qəbul olunur və metr adlandırılır.

1792-ci ildə xüsusi komissiya Dyunker və Barselona arasında Paris meridianının bir hissəsəni trianqulyasiya üsulu ilə ölçməyə başlayıb. 1799-cu il üçün bu işlər tamamlanıb, platındən (ağ qızıl) nünunəvi hədli metr və nümunəvi kiloqram hazırlanıb.

Bir kiloqram vahidi kimi 40S-də 1 dm3 təmiz suyun kütləsi qəbul olunmuşdur.

1875-ci ildə mayın 20-də on yeddi ölkə metrik sistemə keçmək konvensiyasını imzalamışdır. Beləliklə, metr və kiloqramın təyinində nəzəri axtarışlardan əl çəkib ilkin nümunə kimi saxlanılan metr və kiloqramın qəbul olunur.

1889-cu il üçün (34 ədəd) nümunəvi uzunluq və (43 ədəd) kütlə vahidinin silindr şəklində nümunələri hazırlanır.

1889-cu il uzunluq və çəki vahidlərinə həsr olunmuş I Ali konfransda Rusiyanın payına püşk qaydası ilə 28 və II № li metr, 12 və 26 № li kiloqram

vahidlərinin nümunələri düşür. Hazırda metrik sistem konvensiyasını 38 ölkə imzalamışdır. 1960-cı ildəki ölçü və çəkiyə həsr olunmuş XI Ali konfransda beynəlxalq Sİ (sistema internaüionalğnaə) olçü sistemi qəbul olunur və yeni

beynəlxalq metr etalonu təyin olunur. Sİ sistemi üzrə altı əsas vahid qəbul olunub– uzunluq, kütlə, zaman, elektrik cərəyanının şiddəti, termodinamik temperatur və işığın (surəti). Şiddəti 1971-ci ildə XIV ölçü və çəkiyə həsr olunmuş Ali konfransda Sİ sisteminin yeddinci əsas vahidi kimi maddənin miqdarı vahidi qəbul olunmuşdur.

Aşağıdakı cədvəldə Sİ sisteminin əsas vahidləri və onların işarələri kirill və latın əlifbası ilə göstərilmişdir.


Cədvəl 1

Kəmiyyət

Ölçmə vahidi

Vahidin qısa işarəsi

Kirill

Latın

Uzunluq

metr

m

m

Kütlə

kiloqram

kq

Kq

Zaman

saniyə

s

s

Cərəyan şiddəti

amper

A

A

Termodinamik temperatur

kelvin

K

K

İşığın şiddəti

kandela

kd

cd

Maddənin miqdarı

mol

mol

mol


Texniki (mexaniki) ölçmənin əsas anlayışları.

Texniki ölçmə və metrologiya fiziki kəmiyyətlər, onların vahidliyini təmin edən vasitələr və tələb edilən dəqiqliyi təmin edən metodlar haqqında elmdir.

Fiziki kəmiyyətlərin ölçülməsi texniki vasitələrin köməyi ilə təcrübi yolla yerinə yetirilir.Ölçmə vasitələrində fiziki kəmiyyətin qiyməti müəyyənləşdirilir.

Q = qu,

Burada q – fiziki kəmiyyətin qəbul edilmiş vahidlərdə ədədi qiyməti; u – fiziki kəmiyyətin qəbul edilmiş vahididir. Fiziki kəmiyyətin ölçmə nəticəsində müəyyən edilmiş qiyməti Q, onun həqiqi qiyməti adlandırılır.

Nəzarət zamanı fiziki kəmiyyətin həqiqi qiymətinin təyin edilmiş qiymətə uyğunluğu müəyyənləşdirilir.

Fiziki kəmiyyətlərin əsas vahidləri kimi aşağıdakılar qəbul edilmişdir: uzunluq metr (m), vaxt – saniyə (s), elektrik cərəyanının gücü­­­ – amper (A), termodinamik temperatur – Kelvin (K), işığın gücü – kandela (kd), maddənin miqdarı – mol (mol). Ölçmə sisteminin əsas vahidləri: radian (rad) və steradian (sr) uyğun olaraq müstəvi və fəza bucaqlarını ölçmək üçün istifadə edilir.

Ölçmə sisteminin törəmə vahidləri əsas kəmiyyətlər arasındakı asılılıq tənliklərindən alınır. Qüvvə vahidi nyuton, 1N=1kq∙m∙S-2, təzyiq vahidi – paskal, 1 Pa = 1kq ∙m-1∙S-2 və s.

Ölçmə sistemində 10 müsbət və 10 mənfi dərəcəyə qaldırmanı işarə etmək üçün aşağıdakı önlüklər qəbul edilmişdir: eska (E)–1018, peta (P)–105, pera (P)–1012, qiqa (Q)–109, meqa (M)–106, kilo (k)–103, qekto (q)–102, deka (da)–101, detsi (d)–10-1, santi (c)–10-2, milli (m) 10-3, mikro (mk)–10-6, nano (n)–10-9, piko (p)–10-12, femto (f)–10-15, atto (a)–10-18. ölçmə sisteminə uyğun olaraq millimetrin mində biri (mikr0metr) 0,001 mm = 1mkm.



Ölçmə üsulları.

Ölçmələrdə müxtəlif fiziki prinsiplərdən və vasitələrdən istifadə etməklə ayrı-ayrı metodlar tətbiq edilir. Birbaşa ölçmədə fiziki kəmiyyətin qiyməti təcrübə

nəticəsində alınmış məmulatlardan, dolayısı yolla ölçmədə isə məlum asılılıqdan istifadə etməklə birbaşa ölçmə zamanı müəyyən edilmiş kəmiyyətdən tapılır.

Mütləq ölçmə – əsas kəmiyyətlərin birbaşa ölçülməsinə və fiziki sabitlərin qiymətlərindən istifadəyə əsaslanmışdır.

Nisbi ölçmə – nisbi ölçmədə ölçülən kəmiyyəti eyni adlı, kəmiyət vahidi rolunu oynayan və yaxud sonuncu kimi qəbul edilən kəmiyyətlə müqayisə edirlər.

Bilavasitə qiymətləndirmə metodunda fiziki kəmiyyətin qiymətinin birbaşa, təsir cihazının hesablama qurğusu vasitəsi ilə müəyyən edirlər.

Ölgü və müqayisə mütodunda ölçülən kəmiyyəti ülgü ilə müqayisə edirlər. Müqayisə metodunun bir növü qarşı-qarşıya qoyma metodudur.

Qarşı-qarşıya qoyma metodunda ölçülən və ülgünü təmsil edən kəmiyyərlər, bu kəmiyyətlər arasındakı nisbəti müəyyən etməyə imkan verən müqayisə cihazınz eyni vaxtda təsir edirlər.

Diferensiallama metodunda ölçülən kəmiyyət, ölçü tərəfindən yaradılmış məlum kəmiyyətlə müqayisə edilir.

Sıfır metodu ölçü ilə müqayisə metodunun bir növüdür. Bu metodda kəmiyyətlərin müqayisə cihazına təsirinin cəmini sıfra çatdırırlar.

Üst-üstə düşmə metodunda ölçülən kəmiyyətlıə ölçünün yaratdığı kəmiyyət arasındakı fərq, şkalaların qiyməti və dövrü siqnallarının üst-üstə düşməsi ilə müəyyənləşdirilir.

Elementlər metodu məmulun hər bir parametrinin ayrılıqda ölçülməsi ilə xarakterizə olunur.

Komplekslik metodu keyfiyyət göstəricisinin yekun qiymətinin ölçülməsi iolə xarakterizə olunur.

Ölçmə vasitələrinin əsas parametrləri aşağıdakılardır:

şkalanın bölgü uzunluğu – şkalanın ən yaxın işarələrinin ortasınfdan keçən, təsəvvür edilən ox boyu ölçülən iki qonşuişarəsinin oxları arasındakı məsafəyə deyilir. Şkalanın bölgü qiyməti – şkalanın iki qonşu işarələrinə uyğun gələn kəmiyyətin qiymətləri fərqidir;

dərəcələrə bölünmə xrakteristikası – ölçmə vasitələrinin giriş və çıxışında kəmiyyətlərin qiymətləri arasındakı asılılığa deyilir. Dərəcələrə bölünmə xarakteris­tikası ölçmənin nəticələrini dəqiqləşdirmək üçün istifadə edilir.

göstərmə diapazonu – şkalanın sonuncu və başlanğıc qiymətləri ilə məhdud­laşmış qiymətlərinə deyilir;

ölçmə diapazonu – ölçülən kəmiyyətin ölçmə vasitələrinin normallaşdırılmış müsaidə və xətaları ilə birlikdə sərhəd qiymətlərinə deyilir;

təsir edici fiziki kəmiyyət – ölçülən kəmiyyətin nəticələrinə təsir edən, lakin verilən vasitə ilə ölçülməyən fiziki kəmiyyətə deyilir.

ölçmə tətbiq edilməsinin normal şəraiti – elə şəraitə deyilir ki, burada təsiredici kəmiyyətlər normal qiymətə malikdir və yaxud qiymətlərin normal sər­həd­di daxilində yerləşirlər;

ölçü cihazının həssaslığı – ölçü cihazının çıxışında siqnalın dəyişməsinə səbəb olan ölçülən kəmiyyətin dəyişməsi nisbətinə deyilir.

ölçmə vasitələrinin sabitliyi – onların metroloji xaraktristikalarının verilmiş vaxt müddətində dəyişməzliyi ilə ifadə olunur;

ölçmə qüvvəsi – ölçmə ucluğunun yoxlnılan məhsulun səthinə toxunduğu yerdə yaranır və ölçmə xəttinə istiqamətlənir;

nəzarətin həndəsi obyekti – bir və ya bir neçə nəzarər nöqtələrinə malik olur.

nəzarət zonası – nəzarət vasitəsi ilə nəzarət obyektinin qarşılıqlı təsir sahəsinə deyilir;

nəzarət edilən səth – üzərinə bir və ya bir neçə nəzarət nöqtəsi yerləşdirilmiş nəzarət obyektinin səthinə deyilir;

nəzarət xətti – nəzarət edilən ölçüdən keçən düz xəttə deyilir;

nəzarət müstəvisi – nəzarət xəttindən və nəzarət nöqtələrinin yerləşdiyi seçilmiş xəttdən keçən müstəviyə deyilir;



- ölçmə ucluğu – nəzarət nöqtəsində ölçülən kəmiyyətin birbaşa təsiri altında olan ölçü zəncirinin elementlərinə deyilir;

  • baza ucluğu – ölçü xəttinin uzunluğunu təyin etmək üçün nəzərdə tutulmuş və ölçmə müstəvisində yerləşmiş ölçü zəncirini elementinə deyilir;

dayaq ucluğu – ölçmə müstəvisində ölçü xəttinin vəziyyətini təhlil edən elementə deyilir;

əlaqələndirmə ucluğu – nəzarət obyektində ölçmə müstəvisinin vəziyyətini təyin edən elementə deyilir;

ölçmə xətası – ölçmənin nəticəsinin ölçülən kəmiyyətin həqiiqi qiymətindən sapmasına deyilir;

ölçmə dəqiqliyi – ölçmənin nəticəsinin ölçülən kəmiyyətin həqiiqi qiymətlə­rinə yaxınlığını əks etdirən ölçmə keyfiyyətinə deyilir;

ölçmənin nisbi xətası – ölçmənin nisbi xətasının ölçülən kəmiyyətin həqiqi qiymətinə nisbətinə deyilir.

ölçmənin sistematik xətsaı – ölçmə xətasının eyni kəmiyyətin təkrar ölçülməsi zamanı sabit qalan, yaxud müəyyən qanunauyğunluqla dəyişən tərkib hissəsinə deyilir;

ölçmənin təsadüfi xətası – ölçmə xətasının eyni kəmiyyətin təkrar ölçülməsi zamanı təsadüfi dəyişən tərkib hissəsinə deyilir;

ölçmənin kobud xətası – gözlənilən xətanın həddindən çox artmasına deyilir;

alət xətası – ölçmə xətasının istifadə edilən vasitələrin xətalarından asılı olan tərkib hissələrinə deyilir;

ölçmə metodunun xətası – ölçmə xətasının ölçmə metodunun qeyri təkmilliyindən yaranan tərkib hissəsinə deyilir.

sazlama xətası – ölçmə xətasının dəzgahın sazlanması prosesinin yerinə yetirilməsinin qeyri təkmilliyindən yaranan tərkib hissəsinə deyilir;

hesablama xətası – ölçmə xətasının ölçmə vasitələrinin göstəricilərinin kifayət qədər dəqiq hesablanmamasından yaranan tərkib hissəsinə deyilir;

yoxlama xətası – ölçmə vasitələrinin müqayisəsi zamanı yaranan xətaya deyilir;

düzəliş – sistematik xətanı ləğv etmək məqsədi ilə kəmiyyəti ölçərkən onun qiymətinə, eyni adlı kəmiyyətin əlavə olunmuş qiymətinə deyilir;

uyğunluq – eyni şəraitdə yerinə yetirilmiş ölçmənin nəticələrinin yaxınlığını əks etdirən ölçmə keyfiyyətinə deyilir;

əks etmə – müxtəlif şəraitdə yerinə yetirilmiş ölçmənin nəticələrinin yaxın­lığını əks etdirən ölçmə keyfiyyətinə deyilir;

dəqiqlik – ölçmə vasitələrinin təsadüfi və sistematik, xətalarının sıfra yaxın­lığını əks etdirir;

düzgünlük – sistematik, uyğunluq təsadüfi xətaları xarakterizə edir;

statik xəta – ölçü vasitələrinin çıxışında ölçülən kəmiyyətin daimi qiymətlərinin onun dayanaqlıq vəziyyətindəki həqiqi qiymətlərindən sapmasına deyilir;

dinamik xəta – ölçmə vasitələrinin dinamik rejimindəki xətaları ilə onun hazırki vaxt müddətindəki statik xətaları əsasındakı fərqə deyilir;

ölçmə vasitələrinin əsas xətası – onlardan normal şəraitdə və onlara təsir edən kəmiyyətlərin normal hədləri daxilində olduqları halda istifadə edərkən yaranan xətalara dryilir;

əlavə xəta – təsir edən kəmiyyətlərin qiymətlərinin normal hədddən kənara çıxması nəticəsində yaranan xətalara deyilir;

müşahidənin nəticəsi – kəmiyyətin ayrıca müşahidədən asılılığı qiymətidir;

ölçmənin nəticəsi – kəmiyyətin ölçmə yolu ilə müəyyənləşdirilmiş qiymətidir;



Mühazirə -2
Mövzu : Ölçmə cihazlarının metroloji göstəriciləri.

Ölçmə siqnalları və cihazların dəqiqliyi.

Ədəbiyyat:

1. Асланов З.И. Юлчмя просесляри вя юлчц техникасы. Дярс вясаити. Бакы, Тящсил НПМ. 2003. -230 с.

2. Фарзане Н Г. и др. Технологические измерения и приборы. «Высшая школа» -М. 1989

3. Эюзялов С.М. вя б. Метролоэийанын вя квалиметрийанын ясаслары., Дярс vəsaiti. Gəncə, 2008., - 210 s.

4. Гафаров А.М. Гаршылыглы явязолунма, стандартлашдырма və texniki юлчмя. Дярслик. Бакы. Чашыоьлу, 2003s.

5. Гафаров А.М. Ölçmə prosesləri və onların avtomatlaşdırılması Çaşoğlu. Bakı. 2003, -204s.

6. Иванов А.И. Технические измерение. –М. Колос. 1970, -480 c.

Plan:

  1. Fiziki kəmyyətlər və onların metroloji göstəriciləri.

  2. Ölçü vahidləri və onların təsnifatı.

  3. Ölçmə siqnalları və onların xarakteristikaları.

  4. Nonius sistemi.

Fiziki kəmiyyətlər elə bir obyektin xüsusiyyətlərini əks etdirir ki, onların miqdarını qəbul edilmiş vahidlərlə ifadə etmək mümkün olsun. Hər hansı bir fiziki kəmiyyətin hər hansı bir xüsusiyyətini “böyük və ya kiçik” olmasına görə müqayisə olunur. Müqayisə nəticəsində ölçüləcək hər kəmiyyətin ölçüsü müsbət həqiqi rəqəmlər X = q kimi yazılır.

Burada q- kəmiyyətin say qiyməti; - kəmiyyətin vahidi adlanır.

Kəmiyyətin vahidi onun say qiymətinin bir hissəsi adlanır və vahidə bərabər götürülür. Say qiyməti q- ni q= ifadəsindən tapılır və o qəbul edilmiş ölçü vahidindən aslıdır.

Fərz edək ki, eyni fiziki kəmiyyətə iki ölçü vahidi götürülmüşdür: . Onda, iki ədəd üçün əlaqə koeffisienti kimidir və başqa sistem üçün kəmiyyətin say qiyməti kimidir.

Əgər ölçməni hər- hansı bir intervalda qəbul etsək X = olar.

- intervalı başlanğıc say sistemi kimi götürülərsə, onda verilmiş kəmiyyə-tin şkalası məvhumu ilə qarşılaşmış olunur.

Verilmiş kəmiyyətin şkalası - verilmiş intervalda onun yekun sayının qiyməti adlanır. Şkala başlanğıc nöqtəsindən tutmuş vahidinə qədər hamısını təyin edir. Təcrübədə - in iki qiymətini seçməklə şkalanı təyin edirlər. Buna Reper şkalası deyilir.

- - intervalı əsas interval adlanır. Reper şkalasının nöqtələrinə uyğun rəqəmlər qoymaqla müxtəlif ballı şkalalar tərtib olunur. Məs., zəlzələnin intensivliyi 12 ballı seysmik Rixter şkalası üzrə ölçülür. Reper şkalasına görə fotoplenkanın həssaslığı, mineralların bərkliyi, dənizin coşma gücü və digər kəmiyyətbr ölçülür. Reper şkalasının mənfi cəhəti odur ki, reper nöqtələri arasındakı intervallar məlum devil.

Beynəlxalq vahidlər sistemində qəbul edilmiş 7 əsas fıziki kəmiyyətlər nəzərdə tutulur.

Uzunluq vahidi - metr(m)

Kütlə vahidi - kiloqram (кц)

Zaman vahidi - saniya (san.)

Işıq şiddəti vahidi - kandella (KD)

Maddənin miqdar vahidi - molİ(mol)

Elektrik cərəyanı şiddəti vahidi - amper (A)

Termodinamiki trmperatur vahidi - kelvin (К)

Bundan başqa iki əlavə vahid: səthi bucaq vahidi - radian (rad) və fəza bucaq vahidi -steredian. Bu əlavə vahidlərə törəmə vahidlər deyildir.

Törəmə vahidlər qrupuna ölçü sistemində aşağıdakıları göstərmək olar:

mexaniki;


  • istilik;

  • elektrik;

  • akustik;

  • optiki;

işıq və enerji; ionlaşma.

Ölçü vahidləri müstəqil, törəmə, əlavə, tam və hissə vahidlərinə ауrılıг. Müstəqil ölçii vahidləri - metr, saniyə, amper və s.



Törəmə ölçii vahidlnri riyazi ifadələr vasitəsilə müstəqil ölçü vahidlərindən alınır. Məs., sahə həст vahidləri.

Törəmə ölçü vahidlərinin alınmasını asanlaşdırmaq üçün əlavə ölçü vahidlə-rindən istiiadə edilir.



Tam ölçiı vahidləri - müstəqil \ә törəmə ölçü vahidlərinin tam hissəsinə deyilir.

Hissə ölçü vahidləri - müstəqil və törəmə ölçü vahidlərinin müəyyən hissəsinə bərabərdir.

Dövlət sistemlərinin vahid ölçü sistemlərində təminatı dövlət standartıdır. Standartlar bazası əsasında xalq təsərrüfatının ауп -ауп sahələrində ölçmələr aparmaq üçün ölçü sahəsi və ölçmə üsulları əsasında normativ texniki sənədlər yaradılır.

Metrologiya və standartlaşdırma bir dövlət xidmətində birləşərək - Dövlət standartlar komitəsini təşkil edir ( Azərdövlətstandart ). Bütün sahələrdə ölçmələr elmi- tədqiqat orqanları və ölçmə texnikasında dövlət nəzarəti laboratoriyalarında dövlət standatlarının metroloji xidmətləri tərəfındən həyata keçirilir. Onların əsas vəzitələri xalq təsərrüfatının bütün sahələrində qanunverici metrologiyanın qaydalarına uyğun olaraq vahid ölçü sistemləri həyata keçirən ölçü texnikası ləvazimatı və üsullarını planlı surətdə tətbiq etməkdir. Bütün bunlar isə, xalq təsərrüfatının əsas tələbatlarına cavab verən müasir texniki qurğuların avtomatlaşdır-ılmasını tımin edə bilən dövlət cihaz və avtomatlaşdırma sistemləri çərçivəsində həyata keçirilir.

Ölçmə siqnalları, onların növləri və xarukteristikaları
Signal modellərinin əsas növləri - Siqnal fıziki proses olub, bir çox sistemlərin vəziyyətini əks etdirir. Ölçmə texnikasmda iki tip siqnallardan istifadə olunur: nümunəvi və ölçüləcək.

Nümunəvi siqnallar xarakteristikası əvvəlcədən məlum olan siqnallara deyilir Nümunəvi siqnallar ölçülərin köməyilə yaradılır. Nümunəvi siqnallar öyrəniləcək ölçü sisteminin xarakteristikası haqqında məlumat almağa imkan verir.

Belə ki, əvvəlcədən girişə təsir edərək çıxışda ölçüləcək siqnalların xüsusiyyətlərini əks etdirən siqnalları alıb ölçüləcək siqnalla müqayisə edirlər.


Ölçü siqnalları - nümunəvi siqnallardan bəzi parametrlərinin qiymətlərinin naməlum olması ilə fərqlənir. Əgər siqnalın parametrləri ilə obyektin vəziyyət və xüsusiyyətini xarakterizə edən ölçüləcək kəmiyyətlər arasında məlum funksional əlaqə varsa, onda, bu parametr məlumatlı (informasiyalı) parametr adlanır. Əks halda bu parametrlər məlumatsız sayılır. Hansı fıziki kəmiyyətin ölçülməsindən aslı olaraq siqnalın eyni parametri həm məlumatlı, həm də məlumatsız ola bilər. Çıxış siqnallarının məlumat parametrləri, girişdə ölçüləcək siqnalların məlumat parametrlərindən funksional aslıdır.

Siqnalları təsnifata böləndə əsasən hansı fıziki proseslərə aid olduğunu nəzərə alırlar: mexaniki, elektrik, akustik və s.

Fəzada yerbşməsindən və zamana görə dəyişməsindən aslı olaraq siqnallar sabit dəyişən siqnallara bölünürlər.

Fiziki prosesləri göstərən ölçü siqnallarının fəzada yerdəyişməsi və zamana
görə dəyişməsi
ardıcıl diskret götürülür. Müxtəlif fıziki proseslərin mahiyyəti-
ni itadə etmək üçün nəzərdə tutulan ümumi riyazi modeldən istifadə etməklə
aşağıdakı kimi yaza bilərik:
X = F (г, z, w, ... А. В. С)

Burada, X -siqnal məlumat parametri;

t. z. w - aslı olmayan arqument ( zaman, fəzada koordinasiya nöqtələri, tezlik);

А. В, С - siqnalların parametrləridir.

Bu və ya digər modelin seçilməsi konkrekt fıziki sistemin qoyuluşundan aslıdır. Siqnalın modeli mümkün qədər sadə olmalı, әn az siqnalın azad arqumentlərinin sayının təsvirinə uyğunluğunu minimum səviyyədə saxlamalıdır.

Həqiqi ölçülən siqnallar maneələr şəraitində müşahidə olunur, yəni özünü təsadüfi proseslərin yayılması kimi aparır. Çox hallarda ölçü siqnallarının modellə-rində öyrənilən fiziki proseslər təsadüfi komponentləri əks etdirmir. Belə məlumat-larla qiymətləndirilən siqnal modelləri - determinə olunmuş sayılır. Determinə olunmuş siqnallar nümunəvi siqnalları təsfır etmək üçün istifadə olunur.

Kvazideterminə olunmuş siqnallarda bir və ya bir neçə parametr naməlumdur.

Kvazideterminə olunmuş modellərdən ıstifadə məlum tezlikli və naməlum am-plitudalı hormonik rəqslər şəklindəki ölçü siqnalları təsvir oluna bilər.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə