Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti adau-nun 80 illik yubileyinə həsr edilir adau-nun elmi ƏSƏRLƏRİ g əNCƏ 2009, №3




Yüklə 2.11 Mb.
səhifə2/22
tarix22.02.2016
ölçüsü2.11 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22

NƏTİCƏ


Təhlil nəticəsində məlum olmuşdur ki, Azərbaycanda Türkiyəni təmsil edən xarici və müştərək müəssisələrin əksəriyyəti xidmət sferasında və əsasən Abşeron yarımadasında cəmləşmişlər. Onların respublikanın iri şəhərlərində və kənd təsərrüfatı bölgələrində təşkili və inkişafına zəruri ehtiyac duyulur. Azərbaycanın iri şəhərlərində Türkiyəni təmsil edən ali, orta ixtisas və peşə yönümlü təhsil ocaqlarının yaradılması intellektual səviyyənin yüksəldilməsinə təminat yaratmış olardı. Azərbaycanda sosial infrastruktur obyektlərinin tikilməsi, yarımçıq qalmış tikililərin bərpası üçün Türkiyənin güzəştli kreditlərindən istifadə olunmasına ehtiyac duyulur. Xarici və müştərək müəssisələrdə əvvəllər itirilmiş iş yerlərinin bərpa olunması, yerli və əcnəbi vətəndaların orta aylıq əmək haqlarının arasındakı fərqin aradan qaldırılması istiqamətində önəmli tədbirlərin həyata keçirilməsinə ehtiyac duyulur.


ƏDƏBİYYAT


  1. Azərbaycanın Statsitik Göstəriciləri. Bakı, «Səda», 2009, s.375; 590; 591; 592.

  2. Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsinin 2005-2008-ci illərdə xarici və müştərək müəssisələrin işinin əsas göstəriciləri. İllik statistik məcmuələr. s.3; 11; 57; 75; 81; 92.

  3. Azərbaycanın xarici ticarəti, 1993-1997-ci illər. Bakı, «Səda», 1995, s.10; 13.

  4. Azərbaycanın xarici ticarəti. Bakı, «Səda», 2009, s.12; 13; 16; 18.


Evaluation of the current bilateral cooperation of

Azerbaijan – Turkish international enterprises

Doctor of Economics, professor Mirdamed Sadiqov Mirsadiq

Azerbaijan State Agrarian University

Candidate for PhD degree Tunchay Aktepe

Qafqaz University
SUMMARY
The article identifies discoveries about efficient ways of using capacity for foreign and bilateral enterprises that represent Turkey in Azerbaijan, including analysis of statistical information based on economic indicators characterizing construction firms.

Оценка состояния деятельности Азербайджанско-Турецких зарубежных и совместных предприятий

Доктор экономических наук, профессор

Мирдамад Мирсадыг оглы Садыгов

Азербайджанский Государственный Аграрный Университет

Аспирант Тунчай Актепе

Университет “Кавказ”

РЕЗЮМЕ
В статье на основании многолетних статистических данных были рассмотрены и проанализированы главные экономические показатели, характеризующие деятельность зарубежных и совместных предприятий, в том числе строительных фирм представляющих Турцию в Азербайджане; выявлены соответствующие ресурсовые возможности и эффективные способы их использования.

AQRONOMİYA VƏ EKOLOGİYA

UOT 634.51

QOZUN VEGETATİV ÇOXALDILMASI
Kənd təsərrüfatı elmləri namizədi Z.A.İbrahimov

Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti


Qoz üzərində müxtəlif calaq üsullarından geniş tət­biq olunanı yayda aparılan göz calağıdır [1]. Qozun bəzi xüsu­siy­yətləri adi “T” şəkilli göz calağının (peyvəndin) aparıl­­masına imkan vermir. Bunlardan qabığın qalınlığını, tumu­cuğun iriliyini, tu­mur­cuq altında güclü inkişaf etmiş ötürücü toxumaların olmasını, şirəsinin işığın təsirin­dən oksidləşərək kəsimlərdə toxumaları qaraltmasını göstərmək olar. Bu amil­lər nəzərə alınaraq qozun göz calağı xüsusi texno­logiya üzrə aparılır [2,3].

Azərbaycanda calaqaltı kimi əsasən cəvizin (yabanı) 2- illik toxma­car­­ları isti­fadə olunur. Lakin calaqaltı kimi qoz cinsinin digər növləri (qara qoz - J.nigra) və hib­rid formaları da (J. regia x J. nigra, J. nigra x J. hindsy) başqa öl­kə­lər­də geniş isti­fadə olunur. Azərbaycanda potensial calaqaltı kimi qoz ai­lə­sin­dən olan ya­lanqoz (Pterokarya pterokarpa) çıxış edir. Calaqaltının düzgün se­çil­mə­si bir neçə məqsədə xid­mət göstərir. Becərilən ağac daha dözümlü, qısa boylu olur. Lakin, bunun da öz çatış­mayan tərəfləri vardır – calqaltı və calaqüstü tam uy­ğun­­laşmır, az ömürlü olur. Məsələn, ABŞ-da adi qoz torpaqda olan ne­ma­tod­la­ra dözümlü ol­ma­dığı halda, yerli qara qoz və hibrid (J. regia x J. nigra) davam­lıdır. Fransada calaqaltı kimi qara qoz geniş istifadə olunur, lakin adi qozla müqayisədə ömrü iki dəfə az olur [4].

Calaq materialı kimi çoxaldılması nəzərdə tutulan sort və ya formanin cari ilin zoğ­larında əmələ gəlmiş tumur­cuq­­lardan (“göz”) istifadə olunur. Bu məqsədlə bərkimiş, yax­şı inkişaf etmiş, düz və hamar gövdəli, buğumarası həd­din­dən artıq qısa və ya uzun olmayan, yarpaq qoltuğunda yal­nız bir ədəd boy tumurcuğu yerləşən zoğlar yararlıdır. Tə­darük olunmuş zogların yarpqları ­kəsilərək 0,5-0,7(1,0) sm uzun­luğunda yarpaq saplağı saxlanılır. Həmin zoğların orta hissəsində yerləşən tumurcuq­lar okulirovka üçün istifadə olunur.

Göz calağı bir-birinə paralel cüt tiyəli (ara məsafəsi 3-4 sm) xüsusi bıçağın kö­mə­yi ilə aparılır. Calaq­altının kök boğa­zına yaxın hissəsində torpaqdan 10-15 sm-dək olmaq­la calaq yeri seçilir. Calaq yerinin calaq­altının gövdəsində tumurcuq yer­lə­şən hissədə təyin olun­masına riayət etdikdə calaqaltı və calaqüstünün lifli-borulu ötü­rücü to­xumalarının üst-üstə düşməsi calağın tutmasına müsbət tə­sir ğös­tə­rir. Calaq yerin­dəki tumurcuq qoltuğunda yerləşən yarpaq kəsilərək qısa saplağı saxlanır.

Xüsusi bıçaq tumurcuq tən ortada qalmaq şərti ilə calaq yerinə tiyələri gövdəyə perpendikulyar qoyulyr. Bıçaq üstdən basılaraq qabıq tam kəsilir, bıçaq basılı və­ziy­yət­də ğövdə ətrafında yarım fırlatma hərəkəti edərək calaqaltının gövdəsində kön­də­lə­ninə qabığın iki kəsiyi alınır. Həmin kəsimlərin uzunluğu gövdənin ½ hissəsindən az, 2/3 his­səsin­­dən çox olmamalıdır. Tiyələrin birinin ucu ilə qabıq yuxarıdan aşağı kəsilərək köndələninə kəsimlərin ucları birləşdirilir. Bu qayda ilə calaq üçün hazırlan­mış yer “aynacıq”, dördbucaq formada kəsilmiş qabıq par­çası “qalxanşıq”, qalxan­çığın kəsilib götürülməsi isə “aynaçığın açılması” adlanır. Aynacığın qabığı tiyənin ucu ilə, ya da yarpaq saplağı qalığından sol əlin baş barmağı ilə sağdan-sola fırlatma hərə­kəti nəticəsində qoparılaraq yerin­də saxlanılır. Calaq materialından gözlə birgə qalxancıq hazır­layıb calaqaltına köçürənə qədər “aynacıq tam açılmır”.

Calaq materialından xüsusi bıçağın köməyi ilə köçürmək üçün qalxancıq hazırlanır. Bu əməliyyat calaq altında “aynacığın aşılmasını” xatırladır. Zoğu sol əldə tutaraq sağ əl ilə bıçaq göz ortada qalmaqla zoğa perpendikulyar qoyulur. Üstündən basılı vəziyyətdə bıçağın zoğ ətrafında fırlatma hərəkəti nəticəsində qabıq köndələ­ninə kəsilərək, calaqaltıda olduğu kimi, ucları birləşdirilir. Sağ əlin baş barmağı ilə yarpaq saplağından sağ tərəfə basa­raq göz qabıqla birlikdə qoparılıb götürülür. Hazırlanmış qalxancıq sağ əldə olub, sol əllə calaqaltında “aynacıq açılaraq” qalxancıq oraya yerləşdirilir. Qalxan­cıq aynacıqda kip oturu­laraq (altda hava qalmamalıdı) polietilen pərdə ilə aşağıdan yuxarı istiqamətində sarğı aparılır. Sarğı daram olub calaq yerinə hava və rütubət buraxmamalıdır (şək.1.).

Acılmış aynacığın və köçürülən qalxancığın eyni ölçüdə olmasını təmin ətmək üçün calaqaltı və calaq mate­rialı (zoğ) eyni ölçüdə - yoğunluqda götürülür (çeşid­lənir). Açılan aynacıq və qalxancığın hündürlüyünü tiyələrin ara məsafəsi təyin edir, hər ikisinin eni isə çeşidlənmiş gövdə və zoğun cevrəsinin ½ -2/3 hissəsi qədər götürülür. Calaqüstü materialdan qalxancığı qopararkən gözün altda yeləşən lifli-borulu ötürücü toxuma zədələnərək gözün altda boşluq yaranır ki, bu da calağın bitişinə mənfi təcir göstərir. Odur ki, galxancığı qoparmazdan əvvəl calaq bıçağının tiyəsinin ucu ilə tumurcuğun altında yerləşən həmin ötürücü lifli-borulu toxumanın kəsilməsi vacibdir.





Şək. 1. Qozun göz calağı. Ümumi görüntüşü (solda) və bitiş vermiş göz (sağda)


Qabığın asan qopmasını təmin etmək üçün 3-4 gün əv­vəl calaqaltı və calaq mate­rialı (calaqüstü) tədarük olunan ağac (ana plantasiyası) suvarılır. Calaq isləri səhər çağı saat 10-11-ə kimi aparılır.

Calaq başa çatdıqdan sonra calaq yerindən aşağıdakı yar­­paq və tumurcuqlar kəsilir, yuxarıda isə 3-4 yarpaq sax­la­­­nılaraq calaqaltının baş hissəsi vurulub atılır. Calaq işi ba­şa catmış sahə suvarılır. Calaqlara qulluq torpağı yumşaq və nəm, alaq otlarından təmiz saxlayaraq bitkilərin gövdə­lərin­də əmələ gələn bic (cır) zoğların məhv edilməsin­dən ibarət­dir.

Üç həftədən sonra calaqlar reviziya (təftiş) edilir. Bitiş vermiş calaq vurulan gözün yarpaq saplağı qalığına barmaqla toxunduqda asan qoparaq düşməsi ilə təyin edilir. Tutmamış calaqda isə yarpaq saplağı qalığı quruyaraq qalxan­cığa bitişik qalır. Bitişmiş calaqlarda ehtiyac duyul­duqda sarğıları boşaldılır (zəiflədilir).

Azərbaycan şərairində qozu iki müddətdə peyvənd (göz calağı) etmək olur. Birinci müddətdə, bölgənin iqlin-torpaq şətaitindən asılı olaraq, iyun-iyul aylarında aparılır. Bu müddətdə aparılan calaqlarda tutmuş tumurcuqlar həmin il boy atır və vegetasiya müddətinin sonuna qədər inkişaf mərhələsini başa vurur. İkinci müddətdə göz calağı avqust-sentyabr aylarında aparılır. İknci müddətdə aparılan calaqlarda tutmuş göz boy atmır, tumurcuq tutmuş halda qışlayır (“yatmış tumurcuqla yay calağı”) və yazda boy atır.

Calağın aparılması müddətini (başlanğıc) calaqüstüdə tumurcuq­ların in­kisafı, formalaşması və “yetiş­məsi” müəyyən edir. Bir qayda olaraq tumurcuqların ca­laq üçün yetişməsi qozun meyvələrinin süd-mum yetişmə fazası və mürəbbə üçün tə­da­rü­kü başa catdıqdan sonra müşahidə olunur. Həmin müddəti yaşıl meyvələri bıçaqla or­tadan kəsdikdə toxum qabığının bərkiyərək oduncaq­laşması ilə müəyyən etmək olur.

Qozun göz calağının iki müddətdə aparılması birinci müddətdə tutmayan calaq­­ları ikinci müddətdə təkrar etməyə imkan verir.

Qələm calağı daha qədim üsul olsa da qozun çoxal­dıl­masında o qədər də geniş, kütləvi tətbiqini tapmayıb. Buna başlıca səbəb qələm calağı üçün calaqüstü materialın – çilik­lərin qış mövsümündə (dekabr-fevral) tədatrük olunaraq ca­laq müddətinə kimi (yaz mövsümünə kimi) xüsusi səraitdə saxlanması (stratifika­siyası), calaq materialı isra­fının çox olması (hər qələmdə 2-3 göz), bağ məlhəmi və di­gər materialların tələb olması, peyvəndə nisbətən daha çətin və mürəkkəb olub xüsusi hazırlıq və bacariq tələb etməsidir. Lakin, 3 yaşdan sonra göz calağı üçün yaralı olmayan calaq­altlara qələm calağı vurulur. Qələm calağı həm də daimi yerdə bitən tək-tək və bağda cavan ağaclarda aparılır.

Qələm calağı ücün ciliklər nəzərdə tutulmuş ağac­lardan vegetasiya tam başa çat­­dıqdan sonra və ilkin şaxtalar müşahidə olduqdan sonra tədarük olunur. Birillik zoğ­­lar hazırlanaraq dəstə-dəstə bağlanır və etiketlənir. Təda­rük olun­muş çiliklər 0-4° C şəraitndə saxlanılır. Bunun uçün soyuq zirzəmilərdəm və ya soyuducudan istifadə olunur. Zir­zə­midə saxladıqda dəstə bağlanmış çiliklər dik (şaqulu vəziyyətdə) qoyularaq aşağı-baş hissəsi nəmliyi yüksək olan substratda (torf, çay qumu, odun­caq kəpəyi və s.). yerləşdirilir Soyuducuda saxladıqda, çiliklər quruma­sın deyə poli­etilen kisələrə (perforasiya olunmuş) yerləşdirilərək baş hissələri suda isla­dıl­mış yaş dəsmalla və ya su hopduran yaş kağızla bükülür.

Yazda açıq sahədə qələm calağı bir qayda olaraq inten­siv şirə axımının pik mər­hələsi ərəfəsində aparılır. İntensiv şirə axımının calaq komponentlərinin tut­ma­sı­na təsirini azaltmaq məqsədilə calaq yerindən aşağı hissədə calaq­altıda bağ bıçağı və ya misarla qabıq kambi qatına kimi bir neçə yerdən kəsilərək yaralanır ki, həmin kəsimlər də şirə axımının intensivliyini tənzimləyir.

Müxtəlif qələm calağı üsulundan qoz üzərində kopu­lirovka (yaxşılasdırıl­mış), dilli qondarma calağı və çəp qabıqaltı calaq tətbiq olunur.



Yaxşılaşdırılmış kopulirovka calağı. Kopulirovka calağı 1-illik zoğlarda aparılır. Bunun üçün calaqaltını bir ve­qe­tasiya müddəti öncə ya kötüyə “oturdurlar”(3-5 yaşda), ya da skelet budaqları stamba yaxın yerdən kəsib atırlar (5 yaşdan yuxari). Calaqaltı kimi nəzərdə tutulan zoğ və calq­üstü - strarifiksiya olunmuş çilik, kalibrobka edilərək (çeşidlənərək) eyni ölçüdə (yoğunluqda) götürülür. Calaq­altı və üzərində 2-3 göz olan qələm cəpinə kəsildikdən sonra onların biri-birinə möhkəm oturması üçün hər ikisinin çəpinə kəsiminin ortasında köndələninə (çəp kəsimə perpen­dikulyar) kəsim aparılır. Həmin kön­də­ləninə kəsim nəticəsində həm calaqaltının, həm də qələmin çəpinə kəsimlərində dilə oxşar çıxıntılar yaranır. Qələm yuxarıdan aşağı istiqamətində calaqaltına oturdularaq həmin dilli-çıxıntili kəsimlər bir-birinə geydirilir və qələmin calaqaltına möhkəm bitişməsi təmin olunur. Calaq yeri sarınaraq üzəri, həm də qələmin ucu bağ məl­həmi ilə örtülür.

Dilli qondarma calağı. Calaqaltı və calaqüstü müx­təlif ölçüdə olanda aparılır. Calaqaltının calaq nəzərdə tutu­lan yerdən yuxarı hissəsı kəsilib atılır. Calaqaltının yan tərə­fində kəsim yerindən 3-5 sm asağıdan başlayıb yuxarı isti­qamətində çəpinə kəsim alırlar bə həmin kəsimin orta hissəsində yaxşılaşdırılmış kopulirovka calağında olduğu kimi dil acılır. Eyni qayda ilə hazırlanmış qələmdəki və calaqaltıdakı dilləri bir-birinə geydirib möhkəm bitişdir­dik­dən sonra sarinir, sarğının və kəsimlərin üzəri bağ məl­həmi ilə örtülür (şək. 2., solda).

Çəp qabıqaltı calağı. Calaqaltının diametri çiliyə nis­bətən daha çox olduqda, calaqalti kotüyə oturdularaq 1-illik zoğlar formalaşdırılmadıqda aparılır. Calaqaltı mişarla kəsilərək kəsim yeri bıcaqla hamarlaşdırılır, kəsimin dia­metrindən asılı olaraq bu qayada ilə hazırlanmış kötükcüyə 2-5 qələm yerdəşdirilir. Qələm üzərində 2-3 tumurcuq olmaqla sadə kopulirobka calağındakı kimi çəpinə kəsilir. Kötükcüyün kəsimində qələmlərin yeləri müəy­yənləşdirilir və hər bir qələm üçün yer açılır.




Şək. 2. Dilli qondarma calağı (solda) və) çəp qabıqaltı calağı (sağda).


Bunun ücün nəzərdə tutulmuş yerdə calaqaltının qabığı iki paralel üstdən aşağı qələmin çəpinə kəsimnin eni və uzunu müqabilində kəsilir. Kəsilmiş qabıq calaq bıçağınını ucu ilə oduncaqdan aralanır və ½ hissəsi kəsilib atılır (şək. 2., sağda). Bu qaydada hazırlanmış yerə qələm yerləsdiriliərək sarğı apa­rılır və üstü məlhəmlə örtülür.


ƏDƏBİYYAT


  1. Кулиев А. И. Прививка грецкого ореха. //. Труды Азерб­НИИЛХА. Барда. 1964. Том V. С. 153-158.

  2. Ибрагимов З. А. Способ окулировки ореха грецкого. Изоб­ре­тение. Ав­тор­ское свидетельство № 1349720. М., 1987.

  3. Ибрагимов З. А. Оптимальные сроки окулировки ореха грец­ко­го //Лес­ное хозяйство и лесная промышленность. Киев, 1990, № 4 – с. 20-21.

  4. Wilbur O.Reil, Charles A.Leslie and et. Propagation//Walnut production manual. University of California, Davis, 1998, p.71-89.


УДК 634.51

Вегетативное размножение ореха грецкого
Кандидат сельскохозяйственных наук

З.А.Ибрагимов
РЕЗЮМЕ
Наиболее распространенным и доступным способов вегетативного раз­мно­жения ореха грецкого в Азербайджане является летняя окулировка глазком. Также рассматриваются способы копулировки: улучшенная, в приклад и за кору черенком.
Vegetative propagations of the Persian walnut
Candidate of aqricultural sciences

Z.A. Ibrahimov
SUMMARY
In this paper’s are examined the results of vegetative propagations Persian walnut. In Azerbaijan are very possible the summer budding and grafting.

UOT 235.31
BƏZİ QULANÇAR SORT NÜMUNƏLƏRİNİN BİOLOJİ-TƏSƏRRÜFAT XÜSUSİYYƏTLƏRİ
Kənd təsərrüfatı elmləri doktoru Ş.A.Əliyev

Kənd təsərrüfatı elmləri namizədi M.M.Məmmədova

Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti


Tərəvəz insan qidasının ayrılmaz hissəsidir. Bu onun tərkibinin müxtəlif maddələrlə (sulu karbonlar, zülallar, yağlar, vitaminlər, mineral duzlar, üzvü turşular və s.) zənginliyindən irəli gəlir. Belə ki, kartofda 13-20 % nişasta, yeralmasında 12 % inulin, qarpız, yemiş, kök, çuğundur kimi tərəvəzdə 8-12 %, qalan əksər tərəvəz növlərində 2-7 % şəkər vardır. Tərəvəzin tərkibi sulu karbonlarla zəngin olduğu halda, zülal və yağ cəhətdən kasıbdır 1,2.

Azərbaycanda 40-dan artıq tərəvəz növü becərilir. Bu qədər növlər daxilində tərkibində 0,2-0,3 %-dən artıq yağ olanı yoxdur. Tərəvəzdə olan bu yağlar da yeməli yağ yox, ətirli, uçucu efir yağlarından (mentol, evqanol, anetol, linnelool və s.) ibarət olub vacib əhəmiyyət kəsb etsələr də kalori mənbəi deyillər3.

Züllallı tərəvəz kimi göy lobya, göy noxud, göy paxla (4-6 %), göbələklər (4 %), qulançar (3,5-4 %-ə qədər) nəzərdə tutulur. İspanaqda 2,5 %, kartofda 2 %-ə qədər, daş kələm, savoy kələm və brüssel kələmində 2,5-4,6 %-ə qədər zülal vardır. Digər tərəvəzdə zülallar daha az miqdardadır 4,5.

Respublikada əsas zülallı tərəvəz göy lobya sayılır. Bu isə olduqca azdır. Digər tərəfdən lobya istiyə tələbkar bitkidir. Ona görə yazda imkan olan kimi (havada 8-10oC istilik olduqda) səpilsə, ən tezi iyun ayında yetişir və məhsulu tez qurtarır. Onu bir də yayda səpib payızda yığmaq olur. Lakin iki becərmə ərzində uzun müddət qulluq tələb etməsi, hektara çox - 70-150 kq toxum norması ilə səpilməsi (əslində qida kimi istifadə olunacaq ərzaq), məhsuldarlığının az, çoxaltma əmsalının (8-10) kiçik olması lobyanın iqtisadi cəhətdən effektini azaldır. Sarmaşan sortları bir qədər artıq məhsul verirsə də hər hektara 20-30 min dayaq (paya) tələb edir. Beləliklə, il boyu göy lobya istehsalı çətin problemdir. Lakin lobyanın imkanlarından maksimum istifadə etməklə onu tamamlamaq üçün, olmadığı müddətdə əhalini zülallı tərəvəzlə təmin edə bilən başqa bitkilər axtarılmalıdır.

Belə bitkilərdən biri də daha soyuğa davamlı, çoxillik bitki olan qulançardır. Belə ki, qərb ölkələrində (İtaliya, Almaniya və s.) tərəvəzdə zülal problemini yüngülləşdirmək üçün qulançar istehsalını artırırlar. ABŞ-da 260 min ha-dan çox qulançar plantasiyası var.

Qulançar qiymətli zülallı tərəvəzdir və yazda lobyadan 2 ay əvvəl yığılmağa başlayır. Beləliklə, 1 vegetasiyada qulançardan və 2 dəfə lobya səpinindən istifadə edərək yazdan payıza qədər əhalini zülallı tərəvəzlə təmin etmək olar. Lakin qulançar istehsalının da öz problemləri var. Bu bitki də az məhsuldardır (10-24 t/ha) və bizim şəraitdə iyun ayında məhsulu qurtarır. Digər tərəfdən məhsul çox baha başa gəlir. Bu da onun bioloji-təsərrüfat xüsusiyyətlərindən irəli gələn çətin becərilməsi, gec artırılması və çox üzvü gübrə (ildə 20-30 t peyin) tələb etməsi ilə əlaqədardır.

Qulançarın növləri çox olsa da bir mədəni növündən (Asparagus officinalis L.) istifadə olunur ki, o, da az zoğ məhsulu verir, ikievlidir (bitkilərin 30 % dişi çiçək, meyvə və toxum, əksər bitkilər təkcə erkək tipli çiçək verir). Hektardan az toxum məhsulu (50-100 kq) alınır. əsas toxumla artdığından çox gec inkişaf edir. Toxum səpiləndən 4-5 il becərmə gedir və ancaq tam məhsula başlayır (15-20 il bir yerdə qalsa da), məhsul baha başa gəlir və iqtisadi cəhətcə özünü doğrultmur. Öna görə xalq onun becərilməsinə meyl etmir yalnız yabanı floradan yığıb satırlar.

Deyilənləri nəzərə alaraq biz, qulançar istehaslının səmərəsini artırmaq üçün 1996-2009-cu illərdə 3 istiqamətdə tədqiqat aparmışıq.

1. Seleksiya seçmələri ilə dərman qulançarının daha məhsuldar (çox zoğ verən) və sürətlə artan sortlarının yaradılması.

2. Qulançarın becərmə texnologiyasının yerli şəraitə uyğun təkmilləşdirilməsi.

3. Becərməyə yabanı floradan daha məhsuldar növ daxil edib onun artırılma və becərmə qaydalarını öyrənmək.

1-ci istiqamət üzrə apardığımız tədqiqat nəticəsində Arjanteyl sortundan yeni Q2 sort nümunəsi əldə etmişik ki, bunun bir hər bitkisi bir vegetasiyada orta hesabla 5 ədəd zoğ verə bilir. Başlanğıc sort olan Arjanteyldən 1,5-2 dəfə çox məhsul verməklə, həm də tezyetişəndir. 1 vegetasiya ərzində tez böyüyür, çiçəkləyir, daha çox toxum verir. Bu tədqiqatın gələcəyi var.

2-ci istiqamət üzrə yeni sorta uyğun olaraq həm cərgə arasını kiçildib 70 sm qəbul etmişik, həm də şitilləri (şkolkanı) 2 ilə yox, yanvarın əvvəlində toxumu polietilen örtüklərə səpməklə 3-4 aya hazırlayırıq və aprel-may ərzində daimi yerinə əkib, dibini çəkilmiş alaqlarla mulçalayırıq. Bu texnologiya imkan verir ki, toxum səpiləndən 2-3-cü vegetasiyada məhsul yığımı başlansın, yəni məhsulverməyə qədər olan becərmə dövrü 2 dəfəyə qədər qısaldılsın.

3-cü istiqamət üzrə ilk tədqiqatlar göstərdi ki, topayarpaq qulançarın (Asparagus verticillatus L.) 5 yaşlı biktisi mart-aprel ərzində 70-ə qədər uzun (30 sm) zoğ verə bilir ki, onlardan da 50-60 zoğ yığmaq, 10-12 ədədini isə tam böyümə üçün saxlamaq olar. Müəyyən etdik ki, bu növün bitkiləri özübarlıdır, yəni eyni bitkidə həm dişi, həm erkək çiçəklər əmələ gəlir və çarpaz tozlanır. Yaşlı bitkiləri Arjanteyl sortunun yaşlı bitkilərindən 2,5-2,7 dəfə artıq məhsul verir. Beləliklə, qulançar bitkisi üzrə apardığımız tədqiqatların ilkin mərhələsi bu bitkinin məhsuldarlığını kəskin artırmağa imkan verir (Cədvəl 1).




Cədvəl 1
Yeni qulançar sort və formalarinin məhsuldarliği (əkinin 3-cü ili)


Sort nümunələri

Orta hesabla 1 bitkidə

Hektardan məhsuldarlıq

Yığılan zoğların sayı, ədəd

Məhsul, kq

t/ha

%

I-Arjanteyl-nəzarət

3,0

0,06

2,4

100

II-Q2

6,2

0,093

3,72

155

III-Q4 (A.verticillatus L.)

8,0

0,24

4,8

200




1-ci cədvəldən götündüyü kimi, məhsulvermənin başlandığı il standart Arjanteyl sortuna nisbətən Q2 sort nümunəsi 55 % artıq, topayarpaq qulançar isə 2 dəfə artıq məhsul verir. Bunlar tam məhsul olmasa da elə başlanğıcdan yeni sort nümunələrin daha effektli olacağını göstərir.


NƏTİCƏLƏR


1. Azərbaycan Respublikasında əhalini il boyu zülallı tərəvəzlə təmin etmək üçün tərkibində zülal çox olan növlərin çeşidini genişləndirmək, becərmə texnologiyasını təkmilləşdirməyə böyük ehtiyac vardır.

2. Tərəvəzdə zülal problemini həll etmək üçün qulançar istehaslını artırmaq əsas istiqamətlərdən biri olmaqla məhsuldar, tezyetişən sortlar yaratmaq, yabanı floradan götürülən sort nümunələrinin becərmə qaydasını öyrənmək, habelə qulançarbecərmə texnologiyasını şəraitə uyğun təkmilləşdirmək ümümdvericidir və bu qiymətli məhsulun 55 %-dən 2 dəfəyə qədər artırılmasına imkan verə bulər.




1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə