Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti adau-nun 80 illik yubileyinə həsr edilir adau-nun elmi ƏSƏRLƏRİ g əNCƏ 2009, №3




Yüklə 2.11 Mb.
səhifə17/22
tarix22.02.2016
ölçüsü2.11 Mb.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   22

УДК 631.363:636.087.72
Разработка модели кормового рациона для птиц
Кандидат технических наук С.Н.Мамедов

Азербайджанский Государственный Аграрный Университет

Инженер-механик К.Ф.Аллахвердиева

Аз.НИИ «Агромеханика»
РЕЗЮМЕ
Излагается методика планирования кормовых рационов для птиц. Построена графическая зависимость потерь от дисбаланса питательных компонентов. На основе анализа полученной зависимости определены условия оптимизации рациона. Представлены математические модели кормового рациона, учитывающие минимизации потерь и максимальной прибыли.


Development of the model of fodder diet for the birds
Candidate for agricultural sciences S.N.Mamedov

Azerbaijan State Agrarian University

Engineer K.F.Allachverdiyeva
SUMMARY
The technique of planning of fodder diets for birds is stated. Graphic dependence of losses from the disbalance of the nutritious components is constructed. On the basis of the analysis of the received dependence conditions of optimization of a diet are defined. The mathematical models of the fodder diet considering minimization of losses and the maximum profit are presented.

UOT 631.82
ELEKTRİK TƏHLÜKƏSİZLİYİ TƏDBİRLƏRİ

Texnika elmləri namizədi R.İ.Əfəndiyev, O.R.Əliyev

Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti



Statistik məlumatların araşdırılması göstərir ki, elektrik cərəyanı ilə zədələnmələrin əksəriyyəti, təsadüfən elektrik gərginliyi altına düşən avadanlıqların metal hissələrinə toxunma nəticəsində baş verir.

Cərəyandaşıyan hissələrə toxunmağın səbəbləri müxtəlifdir. Lakin bunlardan ən başlıcası işçilərin təhlükəsizlik qaydalarını kifayət qədər bilməmək və ona düzgün riayət etməməkdən ibarətdir. Bədbəxt hadisələrin çoxu alçaq gərginlik qurğularında baş verir. Elektrik təhlükəsinin başqa təhlükələrdən fərqi ondadır ki, insan xüsusi cihazların köməyi olmadan müəyyən məsafədən gərginliyi aşkar edə bilmir. Bununla əlaqədar olaraq xidmətçi öz vəzifəsini düzgün icra etməklə yanaşı, elektrik təhlükəsizlik qaydalarını da bilməli və ona əməl etməlidir.

Gündəlik həyatda elektrik cərəyanının təhlükəsizliyi haqqında gərginliyə görə mühakimə yürüdürlər. Lakin bu belə deyildir, çünki eyni bir gərginlik həddi müxtəlif orqanizmlərə müxtəlif tərzdə təsir göstərir, burada cərəyan və onun təsir müddəti həll - edici rol oynayır. Cərəyanın təsir müddəti artdıqca, zədənin dərəcəsi də artır. Cərəyanla onun təsir müddəti arasında müəyyən asılılıq vardır [1]:
;
burada: İin - insan bədənindən keçən cərəyan, mA;

t - təsir müddətidir, san.

Aparılan tədqiqatlar göstərmişdir ki, 15-25mA dəyişən cərəyan insan orqanizmi üçün təhlükəsizdir. Lakin cərəyanın bu hədlərində tənəffüsün, əllərin qıc olması, toxunma yerinin şiddətli qızışması və s. baş verir.

Cərəyanın 90-100mA həddində tənəffüs orqanlarına, təsir müddəti 3 san-yə qədər uzandıqda ürəyin iflici başlayır. Deməli, cərəyanın 100mA və ondan yüksək qiyməti öldürücüdür.

İnsan bədəninə şərti olaraq müəyyən müqavimət kimi baxılarsa,ondan keçən cərəyanı Om qanunu ilə təyin etmək olar [2]:


;
Göründüyü kimi, insandan keçən cərəyan iki amildən-xətt gərginlikdən (Ux) və insan bədəninin müqavimətindən (Rin) asılıdır, Uf – faz gərginliyidir. Insan bədəninin müqaviməti bir çox amillərdən asılı olub geniş həddə (1000-100000 Om) dəyişir. Orqanizmin müqaviməti dərinin üstbuynuz qatının müqaviməti ilə təyin edilir.

burada: Rd – dərinin müqaviməti, Om; ∆- dərinin üstbuynuz qatının qalınlığı – 0,01-0,02 sm; Rd dərinin xüsusi müqavimətidir, 104-106 Om.sm. İnsan bədəninin xarici örtüyünün böyük müqavimətə malik olmasına baxmayaraq, onu hər hansı dərəcədə etibarlı mühafizə vasitəsi saymaq olmaz. Dəri ən kiçik müddətdə (bir neçə saniyədə) elektrik cərəyanının təsirinə dözür, bundan əlavə, dərinin xarici örtüyünün müqaviməti müxtəlif amillərdən - nəmlik, zədələnmə, çirklənmə və xəstələnmə təsirindən kəskin sürətdə azalır. Sənaye tezlikli (50Hs) dəyişən cərəyan daha təhlükəlidir, sabit cərəyan bir qədər zəif təsir göstərir.

Bir fazalı qapanmada, neytralı yerləbirləşdirilmiş şəbəkədə insana faza gərginliyi və cərəyanı təsir edir:



burada: U - xətt gərginlik, υ; Rt - yerləbirləşdiricinin müqaviməti, Om; Rin insan müqavimətidir. Om. Əgər insan neytralı izoləedilmiş şəbəkədə fazalardan birinə toxunarsa, o, zaman cərəyan ondan torpağa, torpaqdan isə naqillərin izolyasiyası pozulmuş yerindən digər fazalara keçər. Əgər fazaların müqaviməti R1, R2, R3- dirsə, U xətti gərginliyin təsiri altında insan bədənindən axan cərəyan:



ifadəsi ilə təyin edilir.

Əgər R1= R2= R3- ə bərabərdirsə, onda



olar. Burada Rizizolyasiyanın müqavimətidir, Om. İki fazalıya nisbətən bir fazalı qapanmaya tez-tez rast gəlinir; lakin o, iki fazalı qapanmaya nisbətən az təhlükəlidir. Deməli, fazaların izolyasiya müqavimətini artırmaqla, ondan elektrik zədələnməsinə qarşı mühafizə vasitəsi kimi istifadə etmək olur.

Elektrik təhlükəsizliyi şəraiti texnoloji avadanlığa xidmət göstərən işçilərə və köməkçi işçilərə aiddir.

Görüləcək elektrik təhlükəsizliyi tədbirlərinin əsas şərtlərindən biri bu sahədə işləyən işçilərə elektrik avadanlıq və cihazlarını, naqillərini müstəqil olaraq təmir etmək, sazlamaq və sökmək və yoxlamaq kimi işləri qadağan etməkdir. Bu sahədə işləyən bütün işçilər elektrik təhlükəsizliyi üzrə təlimat keçməlidirlər. Hər bir işçi ona tapşırılmış elektrik avadanlıqları ilə işləmək qaydalarını bacarmalı, işdə bu və ya digər nasazlıq olduqda təcili tədbir görməli, təhlükəli zonanı ayırmalı və məsul işçilərə xəbər verməlidir.

Gərginlik altındakı cərəyandaşıyan hissələrə toxunmamaq üçün onlara uyğun təlimat verilməsi vacib şərtdir. Bütün cərəyandaşıyan hissələr, idarə pultları, paylayıcı quruluşlar, elektrik cihazları, naqillər və s. etibarlı çəpərlənməyə və izolyasiyaya malik olmalıdır. Cərəyan elektrik avadanlıqlarına metal borular daxilində yerləşdirilmiş və yaxşı izolyasiya edilmiş naqillər vasitəsilə verilməlidir. Naqillər elə quraşdırılır ki, biri qırıldıqda xüsusi cihazlar gərginliyi dərhal kəsir. Bu cəhətdən elektrik və elektromaqnit bloklaması mexaniki və elektriki təhlükədən yaxşı mühafizə vasitəsidir.

Bloklama zamanı həm işçilər mühafizə edilir, həm də avadanlıqlar nasaz olduqda onları işə qoşmağa imkan vermir.

Gərginlik təsadüfən mexaniki avadanlığın cərəyan daşımıyan hissələrinə keçdikdə qabaqcadan quraşdırılmiş yerləbirləşdirilmə sistemi mühafizə edir. Cərəyandaşıyan hissələrə toxunduqda yaranan təhlükə və onun nəticəsi çox ağır olur. Buna görə də elektrikləşdirilmiş avadanlığa xidmət edən hər bir işçi mühafizə yerləbirləşdirilməsinin quruluşunu və ona xidmət qaydalarını yaxşı bilməlidir.

Əgər insan gərginlik altında olan avadanlığın gövdəsinə toxunarsa, o zaman o mühafizə yerləbirləşdirməsinə paralel olaraq cərəyan dövrəsinə qoşulur və onun bədənindən cərəyan keçir, lakin yerləbirləşdirici saz olduqda bu cərəyan az olur və orqanizm üçün təhlükə törətmir. Alçaq gərginlik qurğuları üçün mühafizə yerləbirləşdiricinin müqaviməti 4 Om-dan artıq olmamalıdır [3]:

burada: Ru - yerləbirləşdiricinin müqaviməti;

İq - elektrik qurğusunun yerləbirləşdirmə cərəyanının ən böyük qiymətidir.

Tədqiqatlar göstərir ki, bu cərəyan 10A-dən çox olmur. Deməli yerləbirləşdirici saz olduqda insan ona toxunarsa, cərəyanın əsas hissəsi yerləbirləşdiricidən axır. Bununla əlaqədar olaraq qurğunun əsas dövrəsində qoyulmuş qoruyucunun əriyən teli yanır və zədələnmiş hissə dövrədən açılmış olur.

Buradan da elektrik təhlükəsizliyi tədbirlərinin təmin edilməsində mühafizə yerləbirləşdirməsinin rolunun nə qədər böyük olduğu aydınlaşır.


ƏDƏBİYYAT


  1. Şıxəliyev F.Ə. Əmək mühafizəsi. Bakı: Maarif, 1981, 320s.

  2. Конарев Ф.М. и др. Охрана труда. М., 1988, 350 c.

  3. Əfəndiyev R.İ., Orucov Ü.C. Heyvandarlıqda əmək mühafizəsi. Gəncə, 2000, 56 s.


Мероприятия по электробезопасности
Р.И.Афандиев О.Р.Алиев

РЕЗЮМЕ
В статье рассматриваются обеспечения электробезопасности при работе с электрообородованием.

Приводятся рекомендации по безопасности труде при выполнении электроработ а также необходимость проведения своевременных инструк­ташей.



Electric safety measures
R.İ.Afandiyev, O.R.Aliyev
SUMMARY
The article deals with the problems how to ensure electric safety while working with electric equipments.

Taking into consideration all of these, it is advised to carry out periodic instructions about the protection of labour in electric work.



UOT 621.01
MAŞIN VƏ MEXANİZMLƏR NƏZƏRİYYƏSİ FƏNNİNDƏN KİNEMATİKİ VƏ DİNAMİKİ HESABATLARIN YERİNƏ YETİRİLMƏSİNDƏ EHM-dən İSTİFADƏ
Texnika elmləri namizədləri: H.Y.Hacıyev,M.H.Cəfərov,V.İ.Məmmədov

Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti


Uzun müddət mexanizmlərin sintezi və analizini aparmaq üçün qrafiki üsullardan istifadə olunmasına üstünlük verilirdi.Axır zamanlarda bir çox məsələlərin həlli üçün daha dəqiq olan analitiki üsullardan istifadə olunmağa başlanmışdır. Qrafiki üsullardan istifadə edən zaman mürəkkəb olan məsələlər asanlıqla və əyani şəkildə öz həllini tapa bilir, ancaq alınan nəticələr çox da dəqiq olmur. Bundan başqa, axtarılan optimal variantın seçilməsi çətinlik yaradır. Düzdür, analitik üsulda məsələlərin həllinin əyaniliyinə nəzarət etmək çətin olur, ancaq yüksək səviyyədə dəqiqlik əldə etmək mümkündür. Bunları nəzərə alaraq tələbələr hesablama qrafiki işlərin yerinə yetirilməsində həm qrafiki, həm də analitiki üsullardan istifadə etsələr daha yaxşı olar.

Qrafiki üsulla istənilən məsələyə əyani olaraq yaxınlaşma mümkün olsa da, dəqiq nəticə əldə etmək və optimal variant seçmək üçün EHM-dən istifadə edərək analitiki hesabat aparmaq tələb olunur. Maşın və mexanizmlər nəzəriyyəsi fənnindən hesablama qrafiki işlərin yerinə yetirilməsi üçün EHM-dən istifadə edərək çox vaxt aparılan analitiki üsulu asanlaşdırmaq mümkündür. Bu şərtlə ki, tələbələr EHM-dən müəyyən qədər xəbardar olsunlar.

Maşın və mexanizmlər nəzəriyyəsi fənninin tədrisi zamanı tələbələr mexanizmlərin müasir sintez və analiz üsulları ilə tanış olurlar, ona görə EHM-in köməyi ilə hesabat aparmaq üçün analitik üsullara üstünlük veriliir. Bu məsələnin həllində müəyyən çətinliklər mövcuddur. Belə ki,maşın və mexanizmlər nəzəriyyəsi fənninin tədrisi II kursda aparılır, bu kursda da tələbələr EHM-lə tanış olurlar. Deməli, mükəmməl proqram tərtib etmək üçün tələbələr EHM haqqında lazımı biliklər əldə etməmiş olurlar. Bundan başqa, maşın və mexanizmlər nəzəriyyəsi birinci tədris olunan fənndir ki, tələbələr fərdi olaraq mühəndis məsələləri həll etməli olurlar. Onu da bilmək lazımdır ki, müasir yüksək məhsuldar maşınlar üçün optimal üsul və variantın seçilməsi EHM-in istifadəsi olmadan mümkün deyil. EHM-də optimal-laşdırma məsələlərini mümkün qədər sadələşdirilsə də, bu maşınlarda proqramların tərtibindən xəbəri olmayan tələbələr üçün müəyyən çətinliklər yaradır.

Mexanizmlərin sintezi zamanı tələbələr analitik üsulları yaxşı bilməklə yanaşı blok-sxemin tərtibini, proqramların hazırlanmasını təcrübəli proqramistlərdən öyrənməlidirlər. Yaxşı olar ki, optimallaşdırmanın analitiki üsullarını tətbiq etməmişdən öncə tələbələr istiqamətli axtarışı azaltmaq məqsədi ilə qrafiki üsullardan da istifadə etsinlər. Qrafiki üsuldan istifadə etdikdə çarxqol və sürgüqol uzunluqlarının nisbətindən hərəkət üçün əlverişli vəziyyətin seçilməsi asanlaşır, mexanizmin sintezinin analitik üsulları variantı, EHM-in hesabatı azala bilir. Hesablama qrafiki işləri yerinə yetirdikdə tələbələr fərdi tapşırıqlar alırlar ki, ona uyğun qrafiki və analitiki hesabatı EHM-in köməyi ilə aparıb, hər iki üsulla aparılan işin nəticəsini müqayisə edərək, üsulların dəqiqlik dərəcəsini daha yaxşı mənimsəyirlər.

Maşın və mexanizmlər nəzəriyyəsi fənnindən hesablama qrafiki işləri mexanizmlərin optimallaşdırma sintezi üzrə dörd məsələni həll edir.

Birinci məsələdə hər hansı maşında istifadə olunan dördbəndli oynaqlı mexanizmin sintezi və eyni zamanda analiz məsələləri həll edilir. Tələbələr fərdi variantlarda mexanizmin çarxqolu və sürğüqolunun ölçülərini alır. Hesablama nəticəsində əlverişli ötürmə bucağını təyin edir ki, bu da əlverişli qüvvə, ötürmə şəraitinə uyğundur.

İkinci məsələdə tələbələr dişli çarxların sintezi ilə məşğul olaraq onların kinematik parametrlərindən başqa həndəsi elementləri təyin edirlər. Hesabat zamanı eyni zamanda neçə dişin ilişmədə olduğunu yəni qapayıcı əmsalı taparaq əlverişli varıant seçilir. Sintezin nəticələri qrafiki şəkildə göstərilir.

Üçüncü məsələdə yumruqlu mexanizmin sintezinə baxılır. İtələyicinin hərəkət qanunu və kinematik parametrlərin bir neçəsi verilir. Qrafiki üsulla yumruğun profili qurulur. Sonra EHM-in köməyi ilə yumruğun işçi profilinin optimal variantı seçilir.

Dördüncü məsələdə mühərriyin hərəkət və müqavimət momentləri qrafiki şəkildə verilir. Həmin qrafiklərin köməyi ilə kinetik enerjinin artımı təyin olunur, ətalət momentinin diaqramı qurulur. Kinetik enerji və ətalət momentlərinin köməyi ilə onların asılılıq diaqramı qurulur. Bunlardan asılı olaraq EHM-in köməyi ilə nazim təkərin optimal variantı onun ölçülərinə və çəkisinə görə seçilməlidir.

EHM-in geniş istifadəsi zamanı ehtimal oluna bilər ki, tələbə optimallaşmanın düsturlarını və mahiyyətini başa düşmür. Ona görə hər hansı məsələ üçün optimal variantın seçilməsinin analitik üsulla hesabatının EHM-dən istifadə etmədən aparılması təklif olunur ki, işin mahiyyəti aydınlaşdırılsın və kəmiyyətlərin ölçü vahidləri müəyyənləşdirilsin.

Bütün göstərilənləri nəzərə alaraq demək olar ki,qrafiki hesablama işlərində EHM-dən istifadə etməklə işləri asanlaşdırmaq və mühəndis hazırlığının keyfiyyətini yüksəltmək mümkündür.




УДК 621.01

Использование эвм для расчета кинематики и динамики по

теории машин и механизмов.
Г.Ю.Гаджиев, М.Г.Джафаров, В.И.Мамедов

Азербайджанский Государственный Аграрный Университет
РЕЗЮМЕ
В статье изложены способы и варианты определения кинематических и динамических параметров с помощью ЭВМ и установлены оптимальные значения анализа и синтеза различных механизмов.
About the ECM using in implementation of kinematik and

dynamic reports on machine and mechanizm theory subjest
G.Y.Gadjiyev, M.Y.Djafarov, V.I.Mamedov

Azerbaijan State Agrarian University

SUMMARY
The article gives an account of the ways and variants of identifying kinematic and dynamic parameters with the help of the electronic computer.The optimal value of the analysis and synthesis of various mechanisms has been determined in the articl.

UOT 621.3.014.2
PERİODİK FUNKSİYANIN OPERATOR METODUNDAN İSTİFADƏ

EDƏRƏK ARAŞDIRILMASI
Texnika elmləri namizədləri: R.A. İbrahimov, D.V.Bağırlı

Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti

Texniki fizikanın, elektrotexnika və radiotexnikanın, eləcə də avtomatik tənzimləmə nəzəriyyəsinin müxtəlif məsələlərinin həllində Furye sırasının, Furye inteqralı və çevirməsinin rolu əlverişli bir vasitə kimi çox mühümdür [1].

Bir sıra elektrotexnika məsələlərinin asanlıqla və əlverişli sürətdə həll edilə bilməsi, elektrik dövrələrinin statik və dinamik – keçid proseslərinin təhlil edilməsi üçün Furye sırasının və Furye inteqralının tətbiq edilməsi zəruriyyət kəsb edir.

Furye metodu və operator hesablanması tətbiq edilən bir sıra elektrotexnika məsələləri nəzərdən keçirilir.

Hələ Hevisayd operator hesablanmasını təklif etdiyi zaman göstərmişdir ki, Furye metodundan çox yerdə bir riyazi nəzəriyyə kimi istifadə edilə bilər.

Göstərmək olar ki, istənilən şəkildə verilmiş periodik əyrini vahid pilləsi funksiyaların kombinasiyaları ilə ifadə etmək olar.

Əvvəlcə, periodik funksiyanı operator metodundan istifadə edərək araşdıraq. Tutaq ki, zamandan asılı periodik funksiyadır. Bu funksiyanı Teylor sırası ilə əvəz etsək:






(1)
Buradan sıranın qalıq üzvi üçün belə ifadə yazıla bilər:
(2)
Beləliklə, yaza bilərik:


Oxşar şəkildə göstərmək olar ki,

(4)


Eksponensial şəkildə yazılmış ifadə bir sıra riyazi əməliyyatı sadələşdirir və müxtəlif ifadələrin icra edilməsi üçün çox əlverişli olur.

Məlum olduğu kimi, düzbucaqlı funksiya almaq üçün Hevisayd vahid funksiyasından istifadə etmək olar. Müxtəlif işarəli iki vahid pilləsi funksiyanı cəbri cəmləmək istədiyimiz amplitudu və eni olan düzbucaqlı funksiya ala bilərik. Bundan ötrü vahid funksiyaları müvafiq əmsala vurub, funksiyaları 0 nöqtəsinə nisbətən zaman oxu üzərində müvafiq yerdə seçmək kifayətdir.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz mülahizələri nəzərə alsaq, deyə bilərik ki, verilmiş hər cür əyrisini xırda zolaqlara bölüb təxminən həmin funksiyanı aşağıdakı sıra ilə ifadə edə bilərik, yəni:







burada -lar zolağın başlanğıc və qurtaracaq zaman koordinatıdır.

Əgər bu sonsuz sıranı cəmləsək, verilmiş əyrinin ifadəsini alarıq. Başqa sözlə desək, yaza bilərik:





(6)


Zolaqların enini nə qədər kiçiltsək, bir o qədər aldığımız ifadəni dəqiqləşdirə bilərik. Nəticədə zaman fasiləsini hədsiz kiçik gətürsək, aldığımız cəmləmə inteqral şəklinə çevrilər, yəni:


(7)

Əgər -ni bir parametr kimi qəbul etsək, yaza bilərik:



(8)


Bu da, bəlli olduğu kimi, Karson inteqralıdır. Gələcəkdə bir sıra məsələlərin həllində bu ifadədən istifadə [1] etmək olar.
-gərginlikli periodik -yə bərabər olan düzbucaq

təkanlı dalğanın Furye sırası şəklində ayrılışı

Operator üsulundan istifadə edərək elektrotexnikada təsadüf edən bir məsələni araşdıraq. Tutaq ki, dövrəyə tətbiq olunan gərginlik düzbucaq təkanlı dalğadır və periodu -yə, amplitudu isə -ya bərabərdir. Belə funksiyanın nə şəkildə Furye sırasına təfriq olduğunu tapaq. [3], [4].

Təkanlı düzbucaqlı üçün yaza bilərik:






Verilmiş funksiya üçün Karson inteqralını belə ifadə edə bilərik:

Düzbucaqlı dalğa hər perioddan, yəni -dən sonra təkrar olunur, odur ki, yaza bilərik.


(10)

Burada ayırma teoremini tətbiq etsək, verilmiş əyrinin Furye sırası ilə ifadəsini tapa bilərik. Bizim misal üçün qəbul edirik:



; ;

Burada kökləri üçün ayırma teoremini tətbiq edək:


;



(11)


Beləliklə, ümumi şəkildə funksiyanın ifadəsi aşağıdakı şəkildə yazıla bilər:
(12)



ƏDƏBİYYAT



  1. Vəkilov Ş.İ. Riyazi analiz (Furye sıraları). Bakı, APİ-nin nəşri, 1979, 112 səh.

  2. Андре Анго. Математика для электро и радиоинженеров, М.: Физматгиз., 1965, 234 cтр.

  3. 3.Смирнов В.И, Курс высшей математики, Ι. ΙΙ. М.: Физматгиз, 1950, 653 стр.

  4. Фихтенгольц Г.М. Курс дифференциального и интегрального исчисления,

  5. Ι. ΙΙ. М.: Наука, 1970, 800 стр., Ι .ΙΙΙ. М.: Наука, 1970, 656 стр.

1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   22


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə