Azərbaycan nefti – tarixi baxış Mündəricat: səh




Yüklə 1.75 Mb.
səhifə9/18
tarix22.02.2016
ölçüsü1.75 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   18

1922-1946-cü illər. “Azneft” Azərbaycanda ilk krekinq qurğusunun texniki avadanlığını istehsal etmək üçün 1922-ci ildə ingilis firması olan «Gikkers Limited»dən lisenziya almışdı.
Sənayenin yeni sahələrinin yaranması və yeni texnikanın inkişafı müxtəlif çeşidli neft məhsullarına tələbatı artırırdı. Avtomobil nəqliyyatının və aviasiyanın inkişafı emalda benzinin çıxışını artırmağı tələb edirdi. Bu məqsədlə S.Kvitkonun layihəsi üzrə zavodda termiki-krekinq qurğusunun inşa edilməsi üçün 1924-cü ildə “Azərneft” birliyində Komitə yaradıldı və onun sədri bakılı neft kimyaçı alim V.F.Gerr seçildi. Yüksək keyfiyyətli benzin alınması üçün S.Kvitkonun sistemi üzrə ilk sınaq qurğusu Bakıda 1924-26-cı illərdə tikilib istifadəyə verildi.

Avtotraktor yağlarına olan tələbatın artması ilə əlaqədar 1925-ci ildə avtolun istehsalın təşkil etdilər.



юлкянин ихраc имканларынын эенишлянмяси вя йени нефтайырма заводларынын тикинтиси нефт емалы щяcминин вя кейфиййятинин артырылмасы тялябини иряли сцрмцшдц. Хаммалы ямтяяйя чевирян емал сащяси щазыр мящсулун чешидинин арытырлмасы, кейфиййятинин йцксялдилмяси вя онун майа дяйяринин ашаьы салынмасы проблемляри гаршысында галмышды. Мядян сащясиндян фяргли олараг, бу чох мцщцм сащядя гцсурлу cящятляр юзцнц хцсусиля кяскин сурятдя бцрузя верирди. Бу da щямин дюврдя емал ишиня аз диггят йетирилмяси вя даща аз вясаит айрылмасы иля баьлы ид. Заводларын эцcц ашкар сурятдя гядяринcя дейилди, емал мцяссисяляри там йцклянся дя, нефт щасилатынын артымы иля даим айаглаша билмирди. Ишляр тамамиля кющнялмиш аваданлыгла сон дяряъя чятин бир шяраитдя апарылырды. Гурьуларын тикинтисиня планлы шякилдя йениcя башланмышды, бунадяк ися вясаитин азлыьы ясас етибариля тямирляря вя ялавя тикилилярин инша олунмасына имкан верирди. Лакин щяйата кечирилмяйя башланмыш ясаслы тикинти ишляри дя вязиййяти кюкцндян йахшылашдырмаг игтидарында дейилди. Чцнки юлкянин бцтювлцкдя тикинти сащяси чох эери галырды. Бунунла йанашы завод тясяррцфаты хариcи тяcрцбянин ян йени наилиййятляриндян истифадя олунмасыны тяляб едирди. йахын иллярдя нефт емалы сянайесиндя ясас вясаитin тязялянмяси вя истещсал методларынын тякмилляшдирилмяси сащясиндя дя чох бюйцк ишляр щяйата кечирилмяли иди. Бцтцн бунлара бахмайараг 20-30-ъу илярдя Азярбайъанда нефт емалынын цмуми щяъми артмагда иди.

1926-1927-ъи илllərдя щасилатын вя емалын щяъмляри арасында фярг эцълянмиш, заводларын йцкц яввялки илдякиня нисбятян 21 % артмышды. Йени истещсал ващидляри иля мющкямляндирилмиш «Азярнефт”ин заводларында емалын чох бюйцк щяъмдя (30 %) артмасы нятиъясиндя вязиййят 1927-1928-ъи илlərдя кяскин сурятдя йахшылашмышды. Azərbaycanda 1927-ci ildən neft emalı sənayesində yenidənqurma işlərinə başlanılmışdı. 1927-1928-ci illərdə Bakıda ağ neft – benzin, kükürd turşusu, karbomıd, yağ, kerosin istehsalını təkmilləşdirmək üçün yeni güclü qurğular tikilirdi. Бу бир дя она эюря ящямиййятли иди ки, заводларын бурахылыш габилиййятинин кифайят гядяр олмамасы юзцнц хцсусиля аъынаъаглы шякилдя эюстярирди: щяля 1926-1927-ъи илlərдя йцнэцл нефт дя дахил олмагла Бакы нефтинин тяхминян 38 %-и щямин сябяб цзцндян емала эетмямиш вя ондан adi йанаъаг кими истифадя едилмишди. Məsələn, sürtgü yağlarının çeşidini və keyfiyyətini artırmaq üçün yağ istehsalının texniki bazasını köklü surətdə dəyişmək lazım gəlirdi. 1928-ci ildə Bakıda V.L.Qurviçin layihəsi ilə yerli istehsalda hazırlanmış güclü vakuum borucuqlu qurğu inşa edilmışdı. Neft emalını texniki cəhətdən təkmilləşdirmək üçün 1928-ci ildə Bakıda dövlət elmi-tədqıqat institutu (AzETİ) yaradıldı. 1927-1928-ъи илlərдя вязиййят qismən йахшылашмыш вя аьыр Бинягяди нефтини илк дяфя емала ъялб етмяк мцмкцн олмушду. Buna baxmayaraq, 1927-1928-ci illərdə xam neftin 27% emaldan kənarda qalırdı.

1929-1931-ci illərdə Bakıda “sovet krekinqi” adlanan Şuxov sistemi üzrə krekinq-proses üçün zavod tikilir. V. Şuxovun, M. Kapelyuşnikovun (1886-1959- cu illər) və F.Rüstəmbəyovun (1867-1946-cı illər) layihəsi üzrə avadanlıqlar quraşdırılmış bu zavodda SSRİ-də ilk dəfə riforminq-proses həyata keçirildi. Zavodda alınan aviabenzinin oktan ədədi yüksək həddə - 90-95-ə çatacaq və aşağı donma temperaturuna malik olacaqdır. Bir ildən sonra Bakıda Şuxov – Kapelyuşnikov - Rüstəmbəyov sistemli krekinq – zavodda SSRİ - də ilk dəfə yüksək hərarətli krekinq-proses (510° və yuxarı) həyata keçiriləcəkdir, Nəticədə sürətli dövr rejimində işləyən mühərriklər üçün yüksəkrayihəli benzinlər (52%) alınacaqdır.

Щасилатын бюйцк щяъмдя артырылмасы заводларын цзяриня мцвафиг вязифяляр гойурду. Чыхарылан нефтин щамысынын емала ъялб едилмяси вя емалын дяринляшдирилмяси щесабына гиймятли дуру мящсуллар (бензин, аь нефт, йаьлар) истещсалыны эцъляндирмяк тяляб олунурду və 1931-35-ъи иллярdə емал тягрибян ики дяфя артырылараг щасилат сцряти иля айаглашмышды.

Тябии ки, емалын нязярдя тутулан артымы анъаг бир сыра йени заводларын тикилмяси шяртиля мцмкцн иди. Чцнки мювъуд заводлар йцз фаиз йцклянся дя, щасилатдан дахил олмуш нефтин хейли щиссяси кянарда галырды. XX əsrin 30-cu illərində Bakıda fəaliyyət göstərən kiçik neftayırma və neft təmizləyici zavodların bazasında, o cümlədən baza kimi 1884-cü ildə “Rus-Qafqaz Səhmdar Cəmiyyəti” tərəfindən tikilmiş zavod da daxil olmaqla Stalin adına neftayırma zavodu yaradıldı ( 1961-1991-ci illər “XXII Partiya qurultayı” adına zavod, indi “Azərneftyağ” Neft Emalı Zavodu) .

O illərin çətinliklərinə baxmayaraq, SSRİ höküməti xüsusi olaraq Bakının neftayırma zavodları üçün xaricdən müasir texnika alırdı. 30-cu illərdə, xüsusən Stalin adına neftayırma zavodu yaradıldıqdan sonra, burada nəhəng tikinti işləri geniş vüsət aldı: müəssisə bir-birinin ardınca ABŞ-ın “Baycer” və “Qrever Korporeyşn” şirkətlərinin borucuq (trubçatka) qurğuları, termik krekinq qurğuları, vakuum borucuq və s. müxtəlif təyinatlı müasir istehsal qurğuları ilə təchiz edildi. Бешиллийин ямтяя програмына уйьун олараг, хам нефтин там вя мянфяятли сурятдя емал едилмяси вязифяси гурьуларын ян йени нювляриня: нефтдян бцтюв бир сыра мящсуллар алмаьа имкан верян борушякилли батарейалара, йаьлы мазутун вя гудронун емалы цчцн йцксяквакуумлу борушякилли гурьулара, даща аьыр нефт мящсулларындан (мазутдан, солйар йаьындан) бензин алмаг цчцн крекинг заводларына, асфалт, парафин вя диэяр qurğulara кечмяйи тяляб едирди. Ян мцщцм вязифялярдян бири дя бензин истещсалыны щяр васитя иля эцъляндирмякдян ибарят олмушду.

1930-1931-ci illərdə həmcinin Fosterin hava borucuqlu qurğuları, Vinkler-Koxun 2 krekinq qurğusu, sıxılmış distillatın təkrar təqtiri üçün borucuqlu qurğu və Şuxov- Kapelyuşnikov- Rüstəmbəyov sistemli krekinq qurğusu ( zavodda alınmış təyyarə benzininin oktan ədədi 90-95-ə çatırdı və aşağı donma dərəcəsinə malik idi. Bir ildən sonra, 1932-ci ildə Bakıda Şuxov- Kapelyuşnikov- Rüstəmbəyov sistemli krekinq qurğusunda SSRİ-də ilk dəfə yüksək dərəcəli (510°C və yuxarı) krekinq-proses həyata keçirilərək, nəticədə, sürət rejimində işləyən mühərriklər üçün yüksəkrayihəli (52%-ə qədər) benzinlər alındı). 1932-ci ildə həmçinin, Alko firmasının 2 yüksəkvakuumlu borucuqlu qurğuları istismara verildi və eləcə də məişət qazı və piroliz məhsullarının alınması üçün neftqaz zavodları inşa edildi. Avtol istehsalı üçün sənaye bazası kimi türşu- əlaqəli təmizləmə üsulu tətbiq olunmuş yeni tikilmiş borucuqlu qurgular ortaya çıxdılar. Həmən ildə Bakıda suraxanı parafinli neftindən təyyarələr üçün yağlar istehsal edən, ABŞ-ın neftayırma zavodlarından geri qalmayan və Avropada ilk bu cür müəssisə olan Caparidze adına zavod istismara verildi.

1938-ci ildə Bakıda ilk dəfə olaraq (İzzət Qrucova, Dora Qoldberq və b. tərəfindən Bakı neftlərinin yağlı fraksiyalarının selektiv təmizlənməsindən və parafinsizləşdirilməsindən alınan məlumatlara əsasən), fulfulorun həlledici kimi tətbiqi ilə yağ distilyatlarının təmizlənməsi üzrə zavod tikilir.

1939-сu ildə isə Bakı qaz zavodu fəaliyyətə başladı. Нефтайырманын Бакы цзря инкишафына даир бешиллик плана уйьун олараг нефтайырманы дяринляшдирмяк вя истещсал едилян нефт мящсулларынын чешидини зянэинляшдирмяк сащясиндя ялдя едилмиш наилиййятляр бюйцк ящямиййят дашыса да, етираф етмяк лазымдыр ки, онлар ясас мягсядлярдян щяля узаг идиляр.

1939-сu ildə başlanan II Dünya müharibəsi 1941-ci ildə faşist Almaniyasının SSRİ-yə hücumu ilə yeni mərhələyə keçdi. Bu müharibənin taleyini “mühərriklər” həll etdiyi üçün, Bakı neftçiləri ölkənin digər neftayırma zavodlarını xam neftlə, cəbhəni yanacaqla və diğər lazımı neft məhsulları tam təmin etmək üçün əsl fədakarlıq nümayiş etdirirdilər.

Müharibə illəri Azərbaycan neftayıranları böyük işlər görərək, xam neftdən daha çox təyyarə, avtomobil və d. benzinlərin, kerosinin və yağların alınmasına çalışırdılar.Daha çox yeni emal üsulları geniş vüsət alırdı, xüsusən kombinə edilmiş təmizləmə və təkrar təqtirin tətbiqi təyyarə benzininin alınmasını artırmağa imkan verdi. Ölkənin ən güclü - Stalin adina neftayırma zavodunda təkrar təqtir üsulu ilə təyyarə benzini alinması üçün qurğunun sazlanmasını operator Mehbala Kərimov həyata keçirmişdi. Yeni texnologiyaların cəsarətlə tətbiq edilməsi nəticəsində Bakı neftayıranları, xam neftin hasilatının azalmasına baxmayaraq, təyyarə benzininin istehsal səviyyəsini müharibədən əvvəlki səviyyədə saxlamağa, keyfiyyətli təyyarə benzininin alınmasını isə artırmağa nail oldular.

Бу дюврдя нефт емалы мцясисяляринин ясас вязифяси ъябщянин йанаъагла, хцсусян йцксяк октанлы авиасийа бензини вя яла кейфиййятли машын йаьлары иля тямин етмяк иди. Чцнки мцщарибя авиасийа бензининя тяляби щяддян чох артырмышды. Она эюря дя Дювлят Мцдафия Комитяси 1942-ъи ил мартын 24-дя Б-78 авиасийа бензини вя авиасийа йаьы истещсалыны артырмаг тядбирляри щаггында хцсуси гярар гябул етмишди. Бу вахт Грозны вя Майкоп нефт емалы заводлары алман гошунларынын чох ъидди тящлцкяси алтында олдуьундан, щямин гярарын иърасы йяни юлкядя авиасийа бензини истещсалынын артырылмасы Азярбайъанын цзяриня дцшцрдц. Лакин йцксяк октанлы авиасийа бензини истещсал етмяк цчцн мцвафиг олараг йцксяк октанлы нефтин истещсалы арытырылмалы, гуйулар йухары лайлара кечирилмяли, лайларда тязйигин сахланмасы мягсядиля тядбирляр эюрцлмяли иди.

Мцщарибянин гызьын дюврцндя, Баренс дянизиндян Гара дянизя гядяр узанан ъябщядя шиддятли вурушмалар эетдийи бир заманда йцксяк кейфиййятли йанаъаг вя машын йаьы истещсалыны артырмаг, щям дя аз мцддят ярзиндя артырмаг ян мцщцм вязифя иди. Она эюря дя йалныз йцнэцл нефтин истещсалынын эцнбяэцн артырылмасы щесабына йцксяк октанлы бензин истещсалы щяъминин йцксялдилмяси Совeт силащлы гцввяляринин йцксяк кейфиййятли бензиня олан ещтийаъыны юдяйя билмязди. Вязифя нефт емалы сянайесиндя тяййаря йанаъаьы истещсалынын артырылмасы цчцн йени, даща мцтярягги техноложи просесляр ишляйиб щазырламагдан ибарят иди.

Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Neft İnstitutunun alimləri müharibə dövrünə uyğun gərgin şəraitdə çalışır, yeni texnoloji üsullar işləyib hazırlayırdılar. Bu institutda təkcə 1943-cü ildə yüksək oktanlı benzinlər almaq üçün, qaz benzinlərinin sulfat turşusu vasitəsilə alkilləşdirilməsi, aşağı oktanlı adi distillə benzinlərinin kükürdcüzləşdirilməsi, yüksək oktanlı neftlərin çeşidlənməsi, adi destillə benzinlərində B-93 və B-97 ehtiyatının dəqiqləşdirilməsi, pribenzolun oktan ədədinin artırılması sahəsində yeni texnologiyalar istehsalatda tətbiq olunmuş və öz misilsiz möcüzələrini göstərmışdi.


Икинъи Дцнйа мцщарибясиндя ССРИ-нин гялябясини тямин едян амилляр сырасында Азярбайъан алимляринин нефт емалы сащясиндяки йени кяшфляри юзцнямяхсус йер тутур. Azərbaycan alimlərinin (Yusif Məmmədəliyev və başqaları) neftayırma sahəsində etdiyi ixtiralar xüsusi qeyd olunmalıdır. Neft kimyası elminin inkişafı sahəsində böyük xıdmətləri olmuş Y.Məmmədəliyevin rəhbərliyi altında metanın və etanın xlordantörəmə sintezi və neft qazlarının əsasında təyyarə benzinləri üçün yüksək oktanlı komponentlərin alınması üsulları işlənib hazırlanmışdı. Академик Йусиф Мяммядялийевин рящбярлик етдийи лабораторийанын коллективи 28 gün ярзиндя лабораторийа бинасындан кянара чыхмайараг эярэин елми ахтарышлар апармыш вя нятиcядя 100 окtанлы йцксяк кейфиййятли авиасийа йанаcаьынын технолоэийасыны ишляйиб щазырламышды. Бу технолоэийанын истещсалатда тятбиги авиасийа цчцн йанаcаг вя йаьларын бурахылмасыны 30% артырмаьа имкан вермишди. Й.Мяммядялийевин алкилбензол истещсалы üsulu Бакыда кцтляви сурятдя йцксяк октанлы компонентляр истещсал етмяк цчцн йеэаня ялверишли üsul иди. Мящз буна эюря Дювляt Мцдафия Комитяси гярара алмышды ки, бу мягсядля, йяни газлы бензин вя йцксяк октанлы тяййаря йанаcаглары истещсалы цчцн дяйяри 12 милйон рубл олан завод тикилсин.

О, юз тяърцбялярини Кешлядя, тикинтиси баша чатдырылмамыш гозолин заводунун бинасында апарырды. Заводдакы технолоэийа мцасир тялябляря ъаваб веря билмяйян гурьуйа ясасланса да, алим юз ишини давам етдирирди. Й.Мяммядялийевин тапдыьы компонент онун тяърцбя гурьусунда мин тонларла истещсал олунараг заводлара эюндярилирди. Заводлар бу компонентдян истифадя едяряк йцксяк кейфиййятли авиасийа бензини истещсалыны артырырдылар.

Azərbaycan aлиминin бюйцк хидмятляриндян бири də партлайыъы маддялярин чох мцщцм тяркиб щиссяси олан толуолун yeni истещсаl üsulunun (sintezinin) ишляnиб щазырлаnмасы иди. Bu 1941-1945-ci illərin müharibə dövründə SSRİ-nin müdafiə sənayesinin inkişafına böyük töhfə idi.

Й.Мяммядялийев böyük хидмятляриня эюря 1941-ъи илдя Ленин ордени иля тялтиф едилмиш, 1945-ъи илдя ися Дювлят мцкафаты лауреаты адына лайиг эюрцлмцшдц. Бу, Азярбайъан нефт елминин чох бюйцк уьуру иди.

Азярбайъанын фящля, мцщяндис вя алимляринин ямяйи сайясиндя нефт емалы вя нефт кимйасы сащясиндя 60-дан чох йени мцяссися вя гурьу тикилиб истисмара верилмиш, 200-дян артыг мящсулун, о ъцмлядян 9 маркада авиасийа бензининин, 8 нювдя дизел вя 36 нювдя башга сцртэц йаьларынын, 26 нюв мцщяррик вя партлайыъы васитялярин истещсалына башланмышды. Müharibə illərində Bakının neft emalı müəssisələri ölkəni 22 milyon ton benzin, lazımi qədər müxtəlif sürtgü yağları və başqa neft məhsulları ilə təmin etmişdir. Cəbhəyə təyyarə benzininin 90%-ni Bakı vermişdir. Beləliklə, II Dünya müharibəsində sərq cəbhəsində alman faşizmi üzərində qələbənin təmin olunmasında Bakı nefti və ondan alınan neft məhsulları ümümbəşəri əhəmiyyətli tarixi bir missiyanı həyata keçirdi.


1946-1970-ci illər. Халг тясяррцфатынын бярпасына вя инкишафына даир мцщарибядян сонракы илк бешиллик планда (1946-1950) нефт emalı сянайесиня хейли диггят йетирилмишди. Йцксяк октанлы бензин истещсалынын эенишляндирилмяси, нефт мящсулларынын кейфиййятинин йцксялдилмяси, иткиляри азалтмаг, каталитик просесляри вя башга ян йени истещсал цсулларыны эениш тятбиг етмяк щесабына emalın артырылмасы нязярядя тутулурду. Бцтцн бунлар Азярбайъанын нефт-завод тясяррцфатынын müasirləşdirilməsi зярурилийини иряли сцрмцшдц.

1949-ci ildə SSRİ-də ilk dəfə Bakıda, xırda parçalanmış katalizatorla dövr edən katalitik-krekinq sənaye - təcrübə qurğusu inşa edilmışdi. Мцщарибя дюврцндя башланмыш термик крекинг гурьусунун реконстрксийасынын баша чатдырылмасы крекингin щяcмини демяк олар 1,5 дяфя артырмаьа вя цмуми хаммал гатышыьындан солйар йаьынын исрафыны 25,2 %-дян (1945) 11,6 %-дяк (1950) азалтмагла бензин айрылмасыны бир фаиз дяринляшдирмяйя имкан вермишди. Пиролиз гурьуларынын yenidənqurulması щесабына пиролиз щяcми 1950-cи илдя 1946-cы иля нисбятян демяк олар 1,3 дяфя артырылмышды. Беляликля, мцщарибядян сонракы илк бешилликдя нефт заводларында тясяррцфатын бярпасы, хаммалдан истифадянин йахшылашдырылмасы, йени мящсуллар щазырланмасынын тяшкили сащясиндя бюйцк ишляр эюрцлмцшдц.

Совет щюкумятинин гярарларында нефт емалы просесляринин даща да инкишафы вя техники тяъщизаты, шяффаф нефт мящсуллары айрылмасынын хейли дяринляшдирилмяси, мцасир каталитик просесляр щяъминин артырылмасы, щазырланан мящсулларын кейфиййятинин ъидди шякилдя йахшылашдырылмасы зярурилийи эюстярилирди. Бцтцн бунлар Азярбайъанын нефт емалы сянайесинин инкишафынын ана хяттини тяшкил етмишди. Beləki, 1946-1950-ci illərdə 10 yeni neftayırma müəssisəsi istismara verildi.

Мцщарибядян дярщал сонра SSRİ-nin шярг районларында заводларын тикинтиси лянэидийиня эюря 1953-1954-cц иллярдя Азярбайcанын нефт емалы сянайеси ишчиляри гаршысында беля бир вязифя гойулмушду ки, йени истещсал гурьулары ишя салынмадан ян гыса мцддятдя сцртgц йаьлары истещсалы щяcмини артырсынлар. Ики кющня мазут емалы гурьусунун вя тямизлямя сехляринин yenidənqurulmасы йолу иля бу вязифяни йериня йетирмяк мцмкцн олмушду. 1953-cц илдян 1956-cы илядяк йаь истещсалы тяхминян 1,3 дяфя артмыш вя сонралар бу сявиййядя сабит галмышды. Ейни заманда сцртэц йаьларынын тямизлянмясинин дяринляшдирилмяси вя истисмар хассялярини артыран ашгарлары дахил етмяк йолу иля бу йаьларын кейфиййятинин йахшылашдырылмасы сащясиндя дя иш эедирди.

Dəniz neft yataqlarında hasilatın artması ilə əlaqədar, neftayırma da inkişaf edir. Ötən əsrin 40-cı illərinin sonunda Sovet İttifaqında yüksək keyfiyyətli benzinə tələbat xeyli artdığı üçün SSRİ Neft Sənayesi Nazirliyinin qərarı ilə Bakıda katalitik krekinq qurğuları kompleksinin tikintisinə başlanıldı. Artıq bir neçə il sonra texnoloji qurğular istismara verildi və 1953-cü ilin iyulun 29-da Yeni Bakı Neftayırma Zavodunun (indi Heydər Əliyev adına Bakı Neft Emalı Zavodu)) yaradılması haqqında SSRİ Neft Sənayesi Nazirliyinin əmri verildi.

1950-ci illərin əvvələri – 60-cı illərin ortalarında Azərbaycan iqtisadiyyatının neftayırma sahəsində aparılan quruculuq işləri “ilk dəfə olaraq” kəlməsi ilə səciyyələndirilirdi. Артыг 50-ъи иллярдян башлайараг ашаьыдакы обйектляр истисмара верилмишди: АзЕТИ-4 ашгарının щазырланмасы цзря икинъи гурьу (1952); гудронун асфалтсызлашдырылмасы цзря гурьу (1953); АзЕТИ-5 ашгарынын щазырланмасы цзря гурьу (1958); йаьларын селектив тямизлянмяси цзря икинъи гурьу (1960); СБ-3 вя йа СЛ-3 ашгарынын алынмасы цчцн гцрьц (1964); трансформатор йаьларынын парафинсизляшдирилмяси цзря гурьу (1965).

Емалын деструктив просесляри ясасында йени сащя – нефт-кимйа сянайеси инкишаф етмяйя башламышды. Мцщарибядян сонракы илк онилликлярдя Азярбайъанын нефт емалы сянайеси онунла сяъиййялянир ки, дистиллатларын тямизлянмяси цсуллары принсипъя дяйишдирилмядян, истещсалын интенсивляшдирилмяси вя эенишлянмяси щесабына сцртэц йаьларынын щазырланмасы щяъми тядриъян артмышды. 1956-ъы илдян етибарян сцртэц йаьларынын истещсалы тяхминян сабитляшмиш вя истещсалын бу сащясинин сонракы инкишафы мящсулун кейфиййятинин йахшылашдырылмасы истигамятиндя давам етмишди ки, бу да йаьлара, хцсусян дя mühərrik йаьларына эетдикъя даща сярт тялябляр иряли сцрцлмяси иля баьлы иди. Йаьлардан йцксяк термик сабитлик, aşınmaya гаршы давамлылыг вя с. кейфиййятляр тяляб олунурду.

1958-1965-ъи илляр ярзиндя Азярбайъанын нефтайырма заводларынын, нефт емалы иля мяшьул олан елми мцяссисялярин вя эюркямли нефтчи алимлярин наилиййятляринин мигйасыны вя ящямиййятини ашаьыдакы рягямляр парлаг якс етдирир:

- iлкин емал цзря йени гурьулар инша едилмядян, йалныз мювъуд техноложи базанын дахили ещтийатлары щесабына нефт емалынын иллик щяъми бир нечя милйон тон артмышды;

- yедди ил ярзиндя каталитик крекингин щяъми 2,5 дяфя йцксялмишди ки, бу да А-72 (А-66 вя А-70 бензинляри явязиня) бензининин иритоннажлы истещсалыны тяшкил етмяйя вя нефт кимйасы цчцн хаммал щазырланмасы щяъмини ики дяфя артырмаьа имкан вермишди;

- pиролиз просесинин тякмилляшдирилмяси вя онун схеминин дяйишдирилмяси нятиъясиндя етиленин хаммал кими мягсядли бурахылышы 7- 8 %-дян 13 %- ядяк артмыш вя мцвафиг сурятдя синтетик каучук истещсалы цчцн газ тяъщизаты йцксялмишди;

- kейфиййятли сцртэц йаьларынын истещсалы да хейли артмышды, 1958-ъи илля мцгайисядя селектив тямизлямядян кечмиш йаьларын, щабеля ашгарлы йаьларын бурахылыш щяъми тяхминян 50 % йцксялмишди;

- 1959-ъу илля мцгайисядя нефт мящсулларынын ихраъы 2,5 дяфядян чох артмышды. 1965-1970-ъи иллярдя ися Азярбайъандан дцнйанын 33 юлкясиня 53 адда нефт мящсулları ихраъ едилмишди;

- nефт емалы вя кимйа сянайесиндя бир чох йени просесляр тятбиг едилмишди. Бир чох нефт вя кимйа мящсулларынын кейфиййяти хейли йахшылашдырылмышды;

- çохлу сайда нефт емалы гурьулары инша едилиб ишя салынмышды ки, бу да щазырланан йанаъаг вя йаьларын кейфиййятинин даща да йахшылашдырылмасыны вя нефт – кимйа мящсуллары чешидинин эенишляндирилмясини тямин етмишди. Йени эцълц мцасир нефт-кимйа комплекси лайищяляnдирилмиш вя онун иншасына башланмышды.

1966-ъы илдя йаьларын фурфурол иля тямизлянмяси цзря даща бир гурьунун тикинтиси баша чатдырылмышды. Йени техника иля тяъщиз едилмиш гурьу мювъуд гурьудан ики дяфя эцълц иди. Техноложи просеся фурфуролун реэенерасийасына кюмяк едян деаерасийа хятти дахил едилмишди; тахма екстраксийа сцтуну явязиня Совет Иттифагында илк дяфя олараг реаэентдян даща йахшы истифадя олунмасыны тямин едян ротасийа контактору гурулмушду.

Qaz hasilatının artması ilə eyni zamanda onun emalı da inkişaf edirdi. 1961-ci ildə isə 4,5 milyard kubmetr illik emal gücü olan Azərbaycan Qaz Emalı Zavodu (AzQEZ) istismara verilmişdir. Zavod 1957-ci ildə layihələndirilmiş və ölkəmizin yanacaq-energetika sektorunun veteran müəssisələrindən sayılır. Onun yaranması 1950-ci illərin ortalarında Qaradağda 300 milyard kubmerlik ehtiyata malik qaz-kondensat yatağının aşkara çıxarılması ilə əlaqədar olmuşdur. Belə ki, Azərbaycan hökumətinin elə həmin dövrdə qəbul etdiyi qərara əsasən, burada - yatağın yaxınlığında hasil olunan qazın emalı məqsədi ilə xüsusi zavod inşa edilmişdir. Zavod hasil olunan qazın təmizlənərək ölkəyə standartlara uyğun şəkildə verilməsi baxımından böyük əhəmiyyətə malikdir. Təmizlənməmiş halda istehlaka verilən qaz ekoloji cəhətdən məqsədəuyğun sayılmadığı kimi, həm də boru və avadanlıqları sıradan çıxarmaqla onların ötürmə qabiliyyətini azaldır.  Mədənlərdən daxil olan xam qazı emal edən AzQEZ onu ölkənin qazpaylama sisteminə əhali, sənaye müəssisələri və təşkilatlar üçün təmizlənmiş və tam yararlı halda nəql edir. Emal prosesində qazdan yüngül karbohidrogenlər ayrılır ki, bunlardan da qaz benzini və maye qaz istehsal edilir. Qaradağ maye qazı balonlara doldurularaq Bakı və Abşeronun qazla zəif təchiz olunan yaşayış məntəqələrində sakinlərin məişət ehtiyaclarının ödənilməsində istifadə edilir. Bu, həmçinin avtomobillər üçün də əlverişli mühərrik yanacağıdır.

XXII Partiya qurultayı adına Bakı neftayırma zavodunda (BNZ) istehsal olunan yağların keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq məqsədilə 1962-ci ildən başlayaraq transformator yağlarının karbamid məhsulu ilə parafinsizləşdirilməsi qurğuları, 1966-cı ildə yağların furfrolla selektiv təmizlənmə qurğuları , 1968-ci ildən sonra mühərrik yağlarının soyuq parafinsizləşdirilməsi sexləri quruldu. 1970-ci ildə isə yağlar üçün aşqar istehsalı, qudronun maye propanla asfaltsızlaşdırılması üzrə ilk dəfə oıaraq ekstraksiya qolları əvəzinə diskli kontraktorlar tətbiq edildi. Беляликля, дизел, автомобил вя трансформатор йаьлары истещсалынын техники базасы 1970-ъи илдя дцнйа стандартларынын тялябляриня уйьун олан йаьлар щазырланмасыны тямин етмишди.

Гейд етмяк лазымдыр ки, щазырланан йанаъаьын кейфиййятиня эюря Азярбайъанын нефтайырма заводлары ССРИ-нин нефтайырма сянайесинин юн ъярэяляриндя эедирди. Мясялян, яэяр1966-ъы илдя ССРИ-дя щазырланан автомобил бензининин ясас щиссяси 66 октан сайына малик идися, Бакы заводларында бцтцн автомобил бензинляринин 92 %-и 72 (о ъцмлядян мотор цсулу иля) вя тядгигат цсулу иля 76 октан сайына малик иди. Лакин щятта беля mühərrik хüsusiyyəti дə сянайенин перспектив тялябляриня уйьун дейилди. ССРИ-нин халг тясяррцфатынын инкишафынын перспектив планында даща йахшы игтисади вя чяки эюстяриъиляри иля йцксяк халис эцъя малик йени сцрятли автомобил мцщяррикляринин бурахылышы нязярдя тутулмушду. Бу мцщярриклярин сайы илдян-иля артмалы вя ялдя олан мялуматлара эюря, 1970-ъи илядяк мцщярриклярин цмуми сайынын 63 %-ни тяшкил етмяли иди. Йени мцщяррикляр цчцн йцксяк детонасийа давамлылыьына вя октан сайына малик бензин лазым иди. Гейд олунан иллярдя Азярбайъанда автомобил бензининин ясасян структурунун щесабына онун тяркибинин октан сайыны артырмаг нязярдя тутулурду. 1970-1980-ъи иллярдя бензинин октан сайынын даща да йцксялдилмяси, эюрцнцр, нефт емалы щяъминин артырылмасындан ялдя едиляъяк бензин фраксийаларынын каталитик йолла дяйишдирилмяси щесабына щяйата кечирилмяли иди.
1971-1991-ci illər. 70-ъи иллярдя Гаzаxsтанда йени зянэин нефт ещтийаты олан Мангышлаг йатаьынын ишлянмяси юз йцксяк нятиъясини вермишди. Лакин бу нефтин тяркибиндя кцкцрд бирляшмяляринин щяъми минимум сявиййядя иди вя бярк парафинляр 28 %-я чатырды. Дювлят Нефт Лайищяляшдирмя Институтунун апардыьы техники-игтисади тядгигатлар нятиъясиндя мцяййян едилмишди ки, йанаъаг балансынын тямин олунмасынын ян сямяряли йолу Азярбайъанда Мангышлаг нефтинин йанаъаг кими емалы цчцн йени заводун тикинтисидир. Бу заводун тяркибиня нефтин атмосфер емалы, бензинин каталитик риформинги, дизел йанаъагларынын карбамид иля парафинсизляшдирилмяси, мазутун редцсинги гурьуларынын дахил едилмяси нязярдя тутулурду. Нефт емалынын щазырланмыш схеминя уйьун олараг газанхана йанаъаьы щасилаты 57,6 % тяшкил етмяли иди.

Нефтин илкин емалы цзря ики эцълц, мцасир, комбинасийалы ЕЛОУ-АВТ-6 гурьусунун инша едилмяси планлашдырылмышды ки, бу гурьуларда да нефтин бцтцн щяъминин тяхминян 50 %-и емал едиляъякди. Щесабламаларын, еляъя дя иш тяърцбясинин эюстярдийи кими, беля ириляшдирилмиш гурьуларын иншасы сон дяряъя сямяряли иди.

Нефтин илкин емалы цзря илдя 6 милйон тон эцъя малик бир гурьунун иншасы щярясинин эцъц илдя 3 милйон тон олан ики гурğu иля мцгайисядя халис ясаслы вясаит гойулушуну 32 %, метал мясряфини 47%, истисмар хярълярини 25 %, истещсал сащясини 46 % азалтмаьа вя ямяк мящсулдарлыьыны 2,4 дяфя артырмаьа имкан верирди.

Фяалиййят эюстярян 9 нефт емалы заводу вя 7 вакуум гурьусу дайандырылмалы, сюкцлмяли вя онларын тутдуглары сащядя тякрар просесляри щяйата кечирян, хаммал емалынын дяринляшдирилмясини вя йцксяк кейфиййят сявиййясиня малик мящсул алынмасыны тямин едян йени инсталласийалар тикилмяли иди.

Сахланылан бцтцн нефт емалы гурьулары müasirləşdirilməli, електрик дузсузлашдырма блоклары, щава иля сойудуъу апаратлар гурашдырылмалы иди. Эцъц олмайан беля цч гурьудан надир фярди кейфиййятляря малик Бакы нефтляринин вя йа нефт гатышыгларынын емалы цчцнистифадя едилмяли вя бунунла да алынан мящсул гаршысында гойулан кейфиййят тялябляри тямин олунмалы иди. Мясялян, онлардан бириндя Балаханы йаьлы, Бузовна вя Бибищейбят йцнэцл нефтляринин ардыъыл емалы щяйата кечириляряк йцксяк кейфиййятли бензин компонентляри, «АМГ-10» маркалы гыш дизел йанаъаьы, «АЙ», «МК-8» маркалы ох йаьы, 3 нювдя турбин йаьы, «СУ» маркалы машын йаьы, 38 ващидли силиндр йаьы вя саир истещсалы цчцн дистиллат сечилиб эютцрцлмяли иди.

Икинъи гурьу «Нефт Дашлары» йатаьында щасил олунан нефтин емалы цчцн нязярдя тутулмушду ки, бу да кейфиййятли битумларын алынмасыны тямин едирди. Цчцнъц гурьу Пираллащы, Гала, Нефтчала, Сийязян нефтляринин гатышыьынынистифадя едилмяли вя бунунла да алынан мящсул гаршысында гойулан кейфиййят тялябляри тямин олунмалы иди. Мясялян, онлардан бириндя Балаханы йаьлы, Бузовна вя Бибищейбят йцнэцл нефтляринин ардыъыл емалы щяйата кечириляряк йцксяк кейфиййятли бензин компонентляри, «АМГ-10» маркалы гыш дизел йанаъаьы, «АЙ», «МК-8» маркалы ох йаьы, 3 нювдя турбин йаьы, «СУ» маркалы машын йаьы, 38 ващидли силиндр йаьы вя саир истещсалы цчцн дистиллат сечилиб эютцрцлмяли иди. емал едиляряк ихраъат цчцн донанма мазуту щазырланмасындан ютрц нязярядя тутулмушду.

Бензин истещсалында ясас диггят автомобил бензинляринин кейфиййятинин йахшылашдырылмасына йюнялдилмишди; авиасийа бензинляринин бурахылышы 3 дяфя азалдылмышды. Парафинли нефтлярин садя емалы йолу иля алынан ашаьы октанлы бензинин бир щиссяси етилен вя пропилен алынмасы цчцн Сумгайытын кимйа заводларына- инша едилмякдя олан эцълц пиролиз гурьусуна (ЕП-300), фяалиййятдя олан пиролиз гурьусуна вя бензол риформинги гурьусуна эюндярилмяли иди.

Сатлыг автомобил бензининин ясас истещсалы тякрар просесляр – каталитик крекинг, риформинг, изомерляшдирмя, кокслашдырма, алкилляшдирмя просесялри нятиъясиндя ялдя едилмяли иди. Каталитик крекинг базасы эенишляндирилмяли иди. Бунун цчцн ашаьыдакылар нязярдя тутулурду:

- мювъуд гурьуларын истещсал эцъц хейли артырылмагла онларын йенидян гурулмасы;

- йени эцълц каталитик крекинг гурьусунун иншасы;

- каталитик крекинг гурьусунун даща сямяряли селоит тяркибли катализатор тятбигиня кечирилмяси вя бу катализаторун билаваситя Йени Бакы Нефтайырма заводунда истещсалынын тяшкили.

Термик крекинги щяйата кечирян гурьулар кющнялмишди вя ашаьы чешидли мящсул верян гурьулар кими истисмардан чыхарылырды.

70-ci illərdə Azərbaycana rəhbərlik edən Heydər Əliyev neft sənayesinin bütün sahələrinin, o cümlədən neftayırma sənayesinin inkişafına xüsusi diqqət yetirirdi. Азярбайъан ССР Нефт-Кимйа Сянайеси Назирлийи тяряфиндян 1976-1980-ъи илляри ящатя едян X бешилликдя нефт емалы сянайесинин инкишафына даир тяртиб едилмиш план лайищяси нязярдя тутулмуш бцтцн йенидянгурма ишляринин 1980-ъи илядяк йериня йетирилмясини мягсяд гойурду.

ССРИ Нефт – Кимйа Сянайеси Назирлийи тяряфиндян габагcадан X бешиллик цчцн Azərbayacanın neft-kimya komplesinə ясаслы вясаит гойулушу нязярдя тутулса да, бу, тикинтинин lazımınca эенишляндирилмясиня имкан вермирди. Республиканын нефт заводларында йенидянгурма ишляри щямин тядбирляр комплексиня дахил иди. Azərbaycan КП МК-нын октйабр (1976-cы ил) пленумундакы мярузясиндя Щейдяр Ялийев бу мясяляни «мцщцм проблем» адландырмышды. Онун тяшяббцсц иля Сов. ИКП МК «1976-1980- ci иллярдя республика сянайесинин айры-айры сащяляринин инкишафына даир Azərbaycan КП МК-нын тяклифляриня бахылмасынын nəticələri щаггында» гярар гябул етмишди. X бешилликдя нефт заводларынын ясаслы шякилдя йенидян гурулмасы ишинин щяйата кечирилмяси цчцн айрылмыш ясаслы вясаит гойулушунун həcmi ютян бешилликлярдяки фактики xərclərdən гат-гат чох иди.

Bu dövrdə onun təşəbbüsü ilə 1976-cı ildə Yeni Bakı Neftayırma Zavodunda (YBNZ) layihə gücü ildə 6 milyon ton olan nəhəng ELOU-AVT-6 qurğusu istismara verildi. Qurğunun tikintisi rekord müddətə - cəmi iki ilə başa çatdırıldı. 1980-ci ilin dekabr ayında isə həmən zavodda bu sahədə dünya lideri – ABŞ-ın “UOP” şirkətinin lisenziyalı layihəsi əsasında, “LİTWİN” (Fransa) firmasının köməkliyi ilə yüksək oktanlı avtomobil benzinləri buraxan çox mühüm bir istehsal kompleksi – gücü ildə 1 mln. ton neft məhsulu emal edən katalitik riforminq qurğusu, 1986-cı ildə isə tədrici kokslaşdırma qurğusu istismara buraxıldı.

1980-ci illəırdə isə XXII Partiya qurultayı adına BNZ-də yeni qurğuların tikintisinə başlanıldı. 1981-ci ildə bu zavodda illik gücü 6 mln. ton təşkil edən ELOU-AVT-6 neftin ilkin emalı kompleksi və yağların hidrotəmizlənməsi quğusu istifadəyə verildi.

Ümumiyyətlə, 1976-1981-ъи иллярдя ашаьыдакы ясас обйектлярин тикинтиси баша чатдырылмыш вя онлар истисмара верилмишди:

- YBNZ-də layihə gücü ildə 6 milyon ton olan nəhəng ELOU-AVT-6 qurğusu;

- YBNZ-də SSRİ-də илк дяфя олараг катализаторун фасилясиз реэенерасийасы просесинин апарылмасыны нязярдя тутан каталитик риформинг гурьусу комплекси (хариcдян алынмыш аваданлыг дястинин базасында);

- YBNZ-də лянэ кокслашдырма цсулу иля електрод коксу истещсалы цчцн гурьу комплекси;

- XXII Partuiya qurultayı adına Бакы Нефтайырма заводунда ELOU-AVT-6 гурьусу комплекси (хариcдян алынмыш аваданлыг дястинин базасында);

- Бакы Нефтайырма заводунда йаьларын щидротямизлянмяси цзря гурьу комплекси;

- Бакы Нефтайырма заводунда хариъдян алынмыш аваданлыг дястинин базасында дуру парафинляр алынмасы цчцн «Парекс» комплекси;

- Сумгайыт Ашгарлар заводунда оксидляшмяйя гаршы İNXP-21 ашгары истещсалы цчцн гурьу.


Бундан башга, X бешилликдя йаьлары сойуг парафинсизляшдирмя вя асфалтсызлашдырма гурьуларынын истещсал эцъц артырылмыш (1977-1980-ъи илляр), щабеля електрик сащясини гяляви иля йуйан гурьунун, дяниз вя дямир йолу йанаъагдолдурма обйектляринин (1978-ъи ил), су мцщафизя обйектляринин (1977-1979-ъу илляр) вя саирин тикинтиси баша чатдырылмышды. 70-ъи иллярин орталарындан 80-ъи иллярин яввялляринядяк Азярбайъанда хам нефт щасилаты азалмыш, дайанмыш нефтайырма заводларынын бош галмыш истещсал эцъцндян истифадя етмяк цчцн бюйцк мигдарда хам нефт Русийа вя Газахыстандан идхал олунмушду. 80-ъи иллярин орталарында Азярбайъанда емал олунан нефтин тяхминян 40 %-и идхал нефти иди. Щазыр нефт мящсуллары дямир йолу вя Хязяр дянизиндян эями иля дашынырды.

1970-1980- ci illərdə bir-birinin ardınca “Bahar”, “Bulla-dəniz”, “Duvannı-dəniz”, “Səngəçal-Xara-Zirə”, “8 Mart” və ən nəhayət “Günəşli” kimi iri neft və qaz-kondensat yataqlarının aşkar edilməsi ilə əlaqədar Azərbaycan Qaz Emalı Zavodunun istehsal gücünün artırılması zərurəti yaranmışdı.

1991-ъы иля гядяр Азярбайъан нефт və qaz емалы сянайеси ващид халг тясярцфаты комплексинин тяркиб щиссяси кими фяалиййят эюстяряряк юлкя игтисадиййатынын истещлак тялябатынын юдянилмясиня истигамятлянмишди.

1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   18


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə