AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasinin nəSİMİ adına DİLÇİLİK İnstitutu




Yüklə 1.08 Mb.
səhifə15/16
tarix22.02.2016
ölçüsü1.08 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16

İ.O. MƏMMƏDLİ
ORTA MƏKTƏBLƏRİN “AZƏRBAYCAN DİLİ” DƏRSLİKLƏRİNDƏKİ BƏZİ MƏQAMLAR HAQQINDA MÜLAHİZƏLƏR
Açar sözlər: Azərbaycan dili, dərslik, dilçilik.

Ключевой слова: Азербайджанский язык, учебник, языкознание

Key words: Azerbaijani language, textbooks of linguistics.
Test üsulu ilə qəbul imtahanlarının keçirildiyi son iyirmi ildə dərsliklərin el­mi-nəzəri səviyyəsi yüksəlmiş, onlara bəzi yeni mövzular, materiallar daxil edil­miş, eyni zamanda tapşırıq və mətnlərin forma və məzmunu çağdaş ictimai qu­ru­lu­şa uyğunlaşdırılmışdır. Təbii ki, bu iş bundan sonra da davam etdiriləcəkdir.

Orta məktəb üçün “Azərbaycan dili” dərslikləri bütövlükdə müasir peda­qo­gi­ka və metodika elmlərinin, habelə dilçilik elminin tələblərinə cavab versə də, bu dərs­lik­lərdə bəzi qeyri-dəqiqliklər, ziddiyyətli fikirlər də müşahidə olunur.

Bunlardan bəzilərinə nəzər salaq.

V sinfin “Azərbaycan dili” dərsliyinin (Bakı, 2001) 150-ci səhifəsində oxu­yu­ruq: “I və II şəxslərə aid mənsubiyyət şəkilçilərini qəbul edən isimlər əşyanın, əsasən, insana mənsubluğunu bildirir; məsələn:

mənim həvəs – im, arzu – m; sənin həvəs – in, arzu – n; bizim həvəs – imiz, arzu – muz.

III şəxsə aid mənsubiyyət şəkilçisini qəbul edən isim isə əşyanın insana de­yil, başqa əşyalara da mənsubluğunu ifadə edə bilir; məsələn, Əlinin kitab-ı, ağa­cın budağ-ı və s.

Burada dəqiqlik xətrinə yazılmalı idi:

“III şəxsə aid mənsubiyyət şəkilçisini qəbul edən isim əşyanın yalnız (əlavə bizimdir – İ.M.) insana deyil, başqa əşyalara da mənsubluğunu ifadə edə bilir”.

Belə olduqda daha dəqiq aydınlaşır ki, III şəxs mənsubiyyət şəkilçiləri ismə ar­tırılarkən əşyanın həm insana, həm də başqa əşyalara mənsubluğunu ifadə edir.

Həmin kitabın 152-ci səhifəsində də dəqiqləşdirmə aparmağa ehtiyac du­yu­lur. Burada yazılır:

“İsimlər də feillər kimi, şəxsə görə dəyişə bilir; məsələn:

Feilin dəyişməsi: İsmin dəyişməsi:

görür – əm şagird – əm

görür – sən şagird – sən

görür – şagird – dir

görür – ük şagird – ik

görür – sünüz şagird – siniz

görür – lər şagird – dirlər

İsimlərdə mənsubiyyət şəkilçiləri də, şəxs şəkilçiləri də şəxslə bağlıdır, lakin bunlar bir-birindən əsaslı surətdə fərqlənir” (səh. 152).

Lakin buradan aydın olmur ki, bunlar bir-birindən əsaslı surətdə nə ilə fərqlənir.

Başqa bir tərəfdən, isimdəki bu “şəxs şəkilçiləri” sonrakı siniflərin dərsliklərində xəbərlik şəkilçiləri kimi təqdim olunur. Buradan da belə məlum olur ki, ismin şəxsə görə dəyişməsi kimi təqdim olunan bu şəkilçilər həm şəxs şəkilçiləridir, həm də xəbərlik. Bu da, şübhəsiz, müəyyən dolaşıqlıq, çaşqınlıq yaratmaya bilməz. Bu ziddiyyətli məqamı nəzərə alaraq feil olmayan nitq hissələrinə artırılıb onları cümlənin xəbəri elan edən xəbərlik şəkilçiləri imtahan sual kitabçalarında “xəbərlik (şəxs) şəkilçiləri” kimi təqdim olunur.

157-ci səhifədə oxuyuruq:

“İsimlər adlıq halda cəm və mənsubiyyət şəkilçiləri ilə də işlənə bilir”. Bizcə, bura şəxs (xəbərlik) şəkilçilərini də əlavə edib yazmalı idilər:

“isimlər adlıq halda cəm, mənsubiyyət və xəbərlik şəkilçiləri ilə də işlənə bilir. Bu vaxt həmin isimlər yenə adlıq hal olaraq qalır”.

V sinfin “Azərbaycan dili” dərsliyinin 99-cu səhifəsində yazılır: “Mürəkkəb feillər” (kömək etmək, razı qalmaq, şad olmaq və s.), mürəkkəb saylar (on iki, otuz beş, yüz əlli və s.) ayrı yazılır”.

Həmin kitabın 203-cü səhifəsində isə oxuyuruq: “Say quruluşca üç yerə bölünür: sadə, düzəltmə, mürəkkəb-tərkibi”. Göründüyü kimi, indi mürəkkəb say termini mürəkkəb – tərkibi say termini ilə əvəz edilmişdir.

Daha sonra yazılır: “Mürəkkəb – tərkibi saylar ən azı iki sözün birləşməsi ilə yaranır. Məsələn: üç-dörd, beş-altı, on-on beş, on doqquz, min doqquz yüz otuz üçüncü... və s.”.

Bir azdan məlum olur ki, əslində mürəkkəb saylar ciddi şəkildə tərkibi saylardan fərqləndirilir: mürəkkəb saylar dedikdə defislə yazılanları (üç – dörd, beş – altı və s.), tərkibi saylar dedikdə isə ayrı yazılanları (on doqquz, min doqquz yüz doxsan üçüncü və s.) nəzərdə tutulur Mürəkkəb – tərkibi saylar isə onların hər ikisinin ümumi adı kimi götürülür. Abituriyentlər bunu nəzərə almalıdırlar ki, imtahan sual kitabçalarında mürəkkəb – tərkibi say terminindən yox, konkret olaraq sadə, düzəltmə, mürəkkəb (defislə yazılanlar) və tərkibi say (ayrı yazılanlar) terminlərindən istifadə olunur.

VI sinfin “Azərbaycan dili” (Bakı, 2001) dərsliyinin 13-cü səhifəsində feil­lə­rin quruluşca növləri belə şərh olunur: “Feillər quruluşca üç növ olur: sadə, dü­zəlt­mə, mürəkkəb – tərkibi... Mürəkkəb feillər iki sözün birləşməsindən düzəlir, mə­sələn, atıldı – düşdü, ölçdü – biçdi, çalıb – oynayır, deyir – gülür, çalışdı – vu­ruş­du, bəzənib – düzənir və s.

Daha sonra qeyddə oxuyuruq:

“Bütün mürəkkəb sözlər kimi, mürəkkəb feillər də iki müstəqil sözün (köməkçi sözün yox) birləşməsindən əmələ gəlir. Adam ol, yaxşı oldu, kömək et kimi tərkibi feillərdəki ikinci söz müstəqil deyil, köməkçi vəzifə daşıyır və belə sözlərə mürəkkəb feil demək olmaz”. İzahatda yazılır: “Mürəkkəb feilləri əmələ gətirən sözlərin hər biri qrammatik cəhətdən dəyişə bilir; məsələn: çalışır – vuruşur, çalışdı – vuruşdu... Tərkibi feillərdə yalnız sonuncu (ikinci) söz dəyişir; məsələn: yaxşı oldu, yaxşı olar, yaxşı olacaq və s”. (səh. 13-14).

Ümumən, V və VI siniflərin “Azərbaycan dili” dərsliklərində mürəkkəb söz konkret olaraq mürəkkəb feil termini müxtəlif cür verilmişdir. V sinfin dərsliyində mürəkkəb feil kimi təqdim olunan nümunələr (məs.: kömək etmək, razı qalmaq və s.) VI sinfin kitabında tərkibi feillər kimi tanıdılır*. “Azərbaycan dili” dərsliklərini ayrı-ayrı müəlliflər yazsalar da, buradakı dilçilik termin və anlayışlarında vahidliyə əməl olunmalıdır. Əks təqdirdə abituriyentlər çıxılmaz vəziyyətdə qalarlar.

VII-VIII siniflər üçün “Azərbaycan dili” dərsliyində (Bakı, 2001) də bəzi ziddiyyətli məqamlar var. Məsələn, burada təyini söz birləşmələrinin cümlə üzvü vəzifəsində çıxış etməsi haqqında iki müxtəlif fikir verilir. 31-ci səhifədə yazılır: “İkinci və üçüncü növ təyini söz birləşmələri tərəflərinə ayrılmadan bütövlükdə cümlənin bir üzvü kimi çıxış edir”. Lakin həmin dərsliyin 32-ci səhifəsindəki qeyddə isə bu fikrin əksi verilir: “Bəzi hallarda III növ təyini söz birləşmələrinin birinci tərəfi I və II şəxs əvəzlikləri ilə (burada da dəqiqlik üçün yazmaq lazım idi: I və II şəxslərin cəmində olan əvəzliklərlə – İ.M.) ifadə olunur, lakin tərəflərdə bunlara uyğun mənsubiyyət şəkilçiləri işlədilmir. Məsələn, bizim qızlar, sizin ellər. Belə birləşmələri tərəflərinə ayırıb, I tərəfi təyin, II tərəfi isə sualına müvafiq cümlə üzvü kimi təhlil etmək lazımdır. Məsələn: “Bəlkə, indi siz bizim kəndə gedəsiniz?” cümləsində bizim sözü təyin, kəndə sözü isə zərflikdir”.

Beləliklə, III növ təyini söz birləşmələrinin sintaktik vəzifəsinin müəyyənləşdirilməsində vahid prinsip gözlənilmir. Bizcə, çaşbaşlıq yaratdığından 32-ci səhifədəki qeydə ehtiyac yoxdur.

46-cı səhifədə cümləyə belə tərif verilir: “Sözlərin bitmiş fikir ifadə edən bir­­ləşmələrinə cümlə deyilir”. Əvvəla, bu tərifdən çıxış edərək abituriyent cümləni də söz birləşməsi hesab edə bilər. İkincisi, bir sözdən ibarət olan cümlələr də (dərs­liyin özündə də göstərildiyi kimi) var ki, bu tərifdə belə cümlələr kənarda qalır.

Dərsliyin 63-cü səhifəsində oxuyuruq: “Mübtəda o, bu işarə əvəzlikləri ilə ifadə olunduqda, onlardan sonra vergül qoyulur. Məsələn, Bu, qartal idi. O*, göy otların üzərinə sərilmişdi...”

Bizə belə gəlir ki, burada o, bu sözlərindən sonrakı işarə sözü artıqdır. Əks təqdirdə bu sözlərdən belə çıxa bilər ki, bu əvəzliyi ilə yanaşı, o əvəzliyini də bütün məqamlarda işarə əvəzliyi kimi göstərmək lazımdır.

Yuxarıdakı qeyddə az qala o əvəzliyindən şəxs əvəzliyi kimi imtina edilirsə, V sinfin “Azərbaycan dili” dərsliyində isə, əksinə, nəinki o əvəzliyinin, hətta bu əvəzliyinin də isim kimi işlənən məqamlarına şəxs əvəzliyi kimi baxılır (229).

Bütövlükdə V sinfin dərsliyində o, bu əvəzlikləri çox dolaşıq izah olunur (229). Halbuki bunu aydın göstərmək lazım idi ki, bu əvəzliyi özünün bütün işlən­mə məqamlarında (hətta şəxs əvəzliyinin yerində işləndikdə – işlənmədikdə də) işa­rə əvəzliyidir. O isə, doğrudan da, omonimlik səciyyəsi daşıyır. Belə ki, bu əvəz­lik kim? nə? suallarına (bütün hallarda) cavab verib cümlənin mübtədası, ta­mam­lığı, bəzən də xəbəri kimi çıxış etdikdə şəxs əvəzliyi olur; yalnız hansı? Sua­lı­na cavab verib təyin kimi işləndikdə işarə əvəzliyi olur. Məsələn: O, tələbədir (kim?). Onu yaxşı tanımıram (kimi?). O tələbə (hansı tələbə?) yalnız əla qiymət­lər­­lə oxuyur. O işi sənə tapşırmaq istəyirik (hansı işi?).

VII-VIII siniflər üçün “Azərbaycan dili” dərsliyinin 29-cu səhifəsindəki 92-ci çalışmada təyini söz birləşmələrini başlanğıc formada ayrı-ayrı sütunlarda yazmaq tələb olunur. Halbuki verilən nəzəri izahlarda söz birləşməsinin başlanğıc formasının nə olduğu haqda heç nə yoxdur. Həmin terminə abituriyent yalnız bu çalışmada rast gəlir. Bizcə, bu terminin izahı ona görə vacib idi ki, o, V sinifdə öyrənilən sözün başlanğıc forması anlayışı ilə qarışdırılmasın. İzah etmək lazım idi ki, söz birləşməsinin başlanğıc forması dedikdə I növ təyini söz birləşmələri üçün adlıq hallı, II və III növ təyini söz birləşmələri üçün mənsubiyyət şəkilçili struktur nəzərdə tutulur; məsələn, a) sərin hava; b) dağ havası; c) dağın havası. Əgər belə bir izah olmasa, abituriyentlər sözün başlanğıc formasını da hər cür qrammatik şəkilçidən (deməli, həm də II və III növ təyini söz birləşmələrindəki mənsubiyyət şəkilçisindən də) kənarlaşdırılmış quruluş kimi başa düşə bilərlər.

Bu dərsliyin 24-cü səhifəsində “müğənninin oxumağı” (ikinci – əsas tərəfi məsdərdən ibarət olan söz birləşməsi), bizcə, haqlı olaraq III növ təyini söz birləşməsi kimi götürülür, ona görə ki, əvvəla, bu struktur həm bütünlükdə III növ təyini söz birləşməsi modelinə (Itj + IItm) uyğundur, ikincisi də, III növ təyini söz birləşməsinin hər iki tərəfi, o cümlədən də II tərəfi müxtəlif səciyyəli sözlərlə, habelə məsdərlərlə ifadə oluna bilər. İkinci tərəf üçün o biri sözləri qəbul edib, məsdəri qəbul etməmək hansı məntiqə sığar? Deməli, burada quruluş formasını – modeli əsas götürmək gərəkdir. Lakin bu dərsliyin 36-cı səhifəsində məsdər tərkiblərinə verilmiş tərifə (əsas tərəfi məsdərlə ifadə olunan tərkiblərə məsdər tərkibləri deyilir) əsaslanan abituriyent “müğənninin oxumağı” birləşməsini indi məsdər tərkibi də adlandıra bilər. Buradakı ziddiyyəti aradan qaldırmaq, təbii ki, vacib idi. Amma dərsliyin tərkiblər bölməsinin çox “xəsisliklə” işlənməsi abituriyentləri bəzi araşdırmalardan, aydınlaşdırıcı izahlardan məhrum edib.

“Ara sözlər” bəhsində nitqin hissələri arasında münasibəti (əlaqəni) bil­di­rən ara sözlər məna növü kimi əslində başa düşülmür. Hiss olunur ki, sıra, nəticə – ümumiləşdirmə bildirən modal sözlər bu bölgüyə daxil edilib. Ümumən, modal söz­lərlə (V sinif) ara sözlərin mənaca bölgüsü uyğunlaşdırılmalı idi. Burada bir sı­ra ziddiyyətlər, uyğunsuzluqlar görünür. Məsələn, modal sözlərin bölgüsündə təəs­süf bildirənləri verilməmişdir. Eləcə də şagirdlər bilmir ki, modal sözlərin böl­gü­sündə olan bənzətmə və ya müqayisə bildirən ara sözləri hansı məna növünə da­xil etsin (“Azərbaycan dili”, VII-VIII siniflər, səh. 160-162). Yəqin, yəqin ki söz­ləri VI sinfin dərsliyində ehtimal və şübhə bildirən modal söz (səh. 121) kimi ve­rildiyi halda, VII-VIII siniflərin dərsliyində şagird onu yəqinlik bildirən ara söz və (səh. 161) kimi öyrənməli olur. Təsdiq (VI sinif) və yəqinlik (VII-VIII siniflər) söz­ləri az-çox uyğun gəlsələr də, termin kimi onlardan biri götürülüb hər ikisi (həm modal söz, həm də ara söz) üçün uyğunlaşdırılmalı idi. Şübhəsiz ki, indiki və­ziyyətində şagird dərsliklərdən gələn fərqli terminologiya-dan (modal sözlər üçün təsdiq, ara sözlər üçün yəqinlik) istifadə etməyə məc­bur­dur və tərtib olunan test suallarında da mövcud terminologiya ilə bağlı vəziyyət əks olunur.

Söz – cümlə bəhsində (VII-VIII siniflər) əsla sözü 166-cı səhifədə ədat, bir abzas sonra 167-ci səhifədə isə modal söz kimi təqdim olunur. Yeri gəlmişkən deyək ki, guya sözü VI sinfin dərsliyində (Bakı, 2001) həm bağlayıcı (səh. 109), həm də modal söz (səh. 122) kimi verilir. Əlbəttə, şagird əslaguya sözlərinin iki cür verilməsini adi bir texniki səhv kimi nəzərə almalı, əsla sözünü ədat, guya sözünü isə modal söz kimi götürməlidir. Əsla sözü VI sinfin dərsliyində ədatlar bölməsində qeyd olunmadığı, guya sözü isə həm bağlayıcı, həm də modal söz kimi verildiyindən onlarla bağlı test tapşırıqları ümumən tərtib olunmur. İmtahan sualları kitabçasında da, təbii ki, belə testlər olmayacaq.

Şagird-abituriyent yalnız “Söz – cümlə” bəhsindən (səh. 166) öyrənir ki, bə­li, hə, yox, xeyr (elə əsla sözü də) sözləri ədat imiş, çünki VI sinif üçün yazıl­mış dərs­likdə ədatlardan danışılmır.

Mübtəda ilə şəxsə görə uzlaşmayan əlavələrdən əlavə bəhsində yox, yalnız xüsusiləşmə bəhsində (o da qeyddə. Bax: Azərbaycan dili”, VII-VIII siniflər, səh. 175) danışıldığından abituriyent əslində belə əlavələri sonradan heç cür xatırlaya bilmir, unutmuş olur. Ona görə ki, öz əsl, təbii yerində verilməyib.

Belə uzlaşmayan əlavələrə aid bir-iki nümunəyə diqqət yetirək: 1. Mən, sə­nin atan, bu məsələdə daha məsləhətçin ola bilməyəcəyəm? 2. Biz, bu kəndin ca­ma­atı, qazdan və sudan korluq çəkirik. 3. Sən, Azərbaycan əsgəri, döyüşə həmişə ha­zır olmalısan. 4. Bütün bunlardan sonra siz, məni yersiz günahlandıranlar, çox şe­yi başa düşmüş olacaqsınız.

Misallardan göründüyü kimi, fərqləndirilmiş söz birləşmələri I və II şəxs əvəzlikləri ilə ifadə olunmuş mübtədaların (müvafiq olaraq: mən, biz, sən, siz) əlavələridir. Bunlar ona görə uzlaşmayan əlavələr sayılır ki, mübtədanın neçənci – I və ya II şəxsdə olmasından asılı olmayaraq, bu əlavələr həmişə III şəxsdə olur; məs.: mən (I şəxsin təki, mübtəda) – sənin atan (III şəxsin təki, əlavə); biz (I şəx­sin cəmi, mübtəda) – bu kəndin camaatı (III şəxsin təki, əlavə). Belə cümlələrin xə­bərləri də bu cümlələrin yalnız şəxs əvəzliyi ilə ifadə olunmuş mübtədaları ilə uz­laşır, həmin mübtədaların əlavələri ilə yox. Halbuki mübtədası isim və ismi bir­ləş­mələrlə ifadə olunmuş cümlələrdə xəbər bu mübtədanın həm özü, həm də əla­və­si ilə şəxsə görə uzlaşmış olurdu. Məsələn: Cəmil – köhnə dostum bu gün bizə gəlməlidir. Müqayisə et: Cəmil (III ş.t.) ← köhnə dostum (III ş.t.) ← gəlməlidir (III ş.t.) Belə cümlələrdə uzlaşma həmişə III şəxsə görə olur.

Əlbəttə, “Azərbaycan dili” dərsliklərindəki ziddiyyətli məqamları aradan qaldırmaq mümkündür. Məqalə də məhz həmin niyyətlə hazırlanmışdır. Arzumuz budur ki, dərslik müəllifləri nəyinsə çıxarılmasından, əvəz edilməsindən daha çox, dərsliklərin müasirliyi, mövzuların səriştəli bir tərzdə təqdim olunması, fikir və mülahizələrin dəqiq və birmənalı olması barədə düşünsünlər.


Q.İ. MƏŞƏDİYEV
AZƏRBAYCAN DİLİ – ANA DİLİ MÜQƏDDƏSDİR
Açar sözlər: Sərəncam, Prezident, Azərbaycan, oğuz, dünya.

Ключевые слова: Приказ, Президент, Азербайджан, огузы, мировой.

Key words: Order, President, Azerbaijan, oghuz, world
1. Xalqın tarixi on min illərlə, dilin tarixi isə min illərlə ölçülür, hələlik 5 min ildən artıq mövcud olmuş dil məlum deyil, amma Qazax rayonunun Damcılı ya­şayış yerinin sakinləri 60 – 70 min il bizdən qabaq ömür sürüblər, Azərbay­can­da mezolit dövrü (12 – 13 min il əvvəl) əsasən Damcılı və Qobustan abidələri ilə sə­ciyyələnir. Axı onların, həmçinin Naxçıvan Kültəpə mədəniyyəti sahiblərinin han­sı dildə danışdıqları bizə məlum deyil.

2. Manna, Midiya, Aşquz, Atrapotkan, Alban – Appan dövlətlərinin tərkibindəki qəbilə və tayfaların da hamısı etnik cəhətdən türk deyildi. O zamanlar türk qəbilə və tayfaları Azərbaycanın müxtəlif bölgələrdə pərakəndə halında “ada” şəklində yaşayırdılar, yüz illər keçdikcə onlar sayca çoxaldılar, əraziləri geniş­lən­di, qonşuluqlarındakı qəbilə və tayfalar, o cümlədən midiyalıların da böyük bir his­səsi onların tərkibinə daxil olub tədricən dilcə türkləşdilər. Bunun özü də çoxəsrlik mürəkkəb prosesdir. Həmin “adalar” arasındakı sərhədlər aradan çıxdı, onlar birləşərək, necə deyərlər, vahid bir kontinent yaratdılar və beləliklə də, Zəncandan, Həmədandan, Naxçıvandan, Qazaxdan tutmuş və Alazan vadisinə və Dərbəndədək böyük bir ərazidə vahid Azərbaycan xalqı və onun ümumünsiyyət vasitəsi olan ümumxalq Azərbaycan dili yarandı.

3. Bu işdə aparıcı rolu türkmənşəli qəbilə və tayfalar oynamışlar, lakin bunlar təkcə eramızın ikinci yüzilliyindən etibarən Azərbaycana gələn hunlar, kəngərlər, savirlər, onoğurlar, xəzərlər, qıpçaqlar, oğuzlar deyil, əsas qüvvəni daha əvvəlki yüzilliklərdən həmin o Mannanın, Midiyanın, Atrpatkanın, Aranın tərkibindəki qeyri-dilli lullubeylər, kassitlər, qismən xurritlər, etivlər, midiyalılar və başqaları ilə eyni ərazidə yaşayan iri türk tayfaları idi.

4. Azərbaycan tarixindən hələlik bizə elə bir fakt məlum deyil ki, nəhəng tayfa birləşmələrini məhv etmiş olsun. Deməli, Azərbaycanda son 15 – 20 min ildə yaşayanların hamısının xələfləri mövcuddur, amma onlar neçə min il bundan qabaq dilini dəyişdiyi, “türkdilli etnosa” (türkə yox) çevrildiyindən, həmçinin antropoloji dəyişikliyə uğradıqlarından onları Azərbaycan türklərindən seçmək mümkün deyil.

5. Onların nə zamansa mövcud olduğunun şahidləri isə təkcə yazılı qaynaq­lar yox, həm də tədqiqatçıların neçə illərdir tədqiq etdiyi toponimlərdir. Ərazimiz­də­­­ki yer adlarının 80 faizi Azərbaycan (türk) mənşəlidir, 20 faizi müxtəlif dillərə, o dillərdə danışmış qəbilə və tayfalara məxsusdur.

6. “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun is­ti­fa­dəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı haqqında” Azər­bay­can Respublikası prezidentinin sərəncamı ilə əlaqədar fikirlərim:

7. Möhtərəm Prezidentimizin çox vaxtında imzaladığı bu sərəncam, ilk növ­bə­də dilçilik elmi üzrə araşdırmaların mərkəzi sayılan Milli Elmlər Akademiyası Nə­simi adına Dilçilik İnstitutunun əməkdaşlarının məsuliyyətini daha da ar­tır­mış­dır. Bunu dərk edən institutun yeni rəhbərliyi – başda professor Fəxrəddin Vey­səl­li olmaqla bütün kollektivin özləri üçün proqram hesab etdikləri həmin sənəd yük­sək qiymətləndirilmiş və fəaliyyət istiqamətlərini ona uyğun quracaqları barədə qə­rar qəbul etmişlər.

8. Xarici dillərdən ana dilimizə tərcümə məsələsi də qarşıya ciddi şəkildə qoyul­muşdur. Bu problemlə bağlı sərəncamda xüsusi maddə var ki, Azərbaycanda müxtəlif sahələrdə tərcümə işinin mərkəzləşdirilmiş qaydada və məqsədyönlü aparılması üçün Nazirlər Kabineti yanında Tərcümə Mərkəzi yaradılsın.

Etiraf etməliyik ki, dünya dilləri arasında Azərbaycan dili qədər saf, gözəl, oy­naq, musiqili, başqa dillərə daha asan tərcümə olunan dil yoxdur. Çox incə, mu­si­qili dilimiz var. Xarici dillərdən tərcümə olunan əsərlər də dilimizdə gözəl səs­lən­məlidir. Həmişə ana dilimizin qayğısına qalmalıyıq, onu kənar təsirlərdən qo­ru­malıyıq. Müstəqil ölkəyik, qapılarımız dünya ölkələrinin üzünə açıqdır. Vətə­ni­miz­də xarici şirkətlər fəaliyyət göstərir. Təəssüf ki, şəhərimizdə bəzi müəs­si­sə­lə­rin, ofislərin adları yalnız ingilis dilində yazılır. Və yaxud birinci ingilis dilində, ikin­­ci Azərbaycan dilində, özü də orfoqrafik səhvlərə yol verilərək yazılır. Bu isə yol­­verilməzdir. Doğrudur, biz dünya dilləri ilə əlaqədə, qarşılıqlı münasibətdə ol­ma­­lıyıq, istər-istəməz dilimizə beynəlxalq sözlər daxil olur. Onları qəbul et­mə­li­yik. Ancaq çalışıb dilimizə keçən sözlərin qarşılığını tapmalıyıq.



9. Biz zamanın tələblərinə uyğun istifadə olunan, yeni yaranan sözləri gö­zü­yu­mulu dilimizə qəbul etməməliyik. İlk növbədə belə sözlərin qarşılığını tapmağa ça­lış­malıyıq, sonra onlardan istifadə məsələsinə baxmalıyıq.

10. Sərəncamda Azərbaycan dilinin digər türk dilləri ilə münasibətlərini öy­rən­mək istiqamətində ciddi addımlar atılmasının, bu sahədə yeni layihələrin ha­zır­lanmasının vacibliyi də vurğulanmışdır. Dilçilik İnstitutunda türk dilləri şöbəsi fəa­liyyət göstərir. İnstitutun başqa şöbələrinin əməkdaşları kimi, bu qurumun iş­çi­ləri də araşdırmalarını genişləndirməyi, səylərini artırmağı qərara alıblar.

11. Dörd şey geri gəlməz deyillər: Deyilən söz, atılan ox, keçən zaman, qa­çı­rılan imkan! Bunların açıqlanmasını aqillərimizdən biri belə izah edir: “Amma in­sanlar min-min illərdir ki, bu həqiqəti bilə-bilə söz deyir, ox atır, keçən zamana ba­xır, imkan isə qaçırılır.”

12. “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dil­çiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı haqqındasərəncamda qazanılan uğur­lar­la yanaşı, ədəbi dilimizin inkişaf qanunauyğunluqlarına xələl gətirə biləcək yad ün­sürlərin üzə çıxarılması və onların aradan qaldırılması istiqamətində lazımi çe­vik­lik göstərilməsi də qeyd olunur. Burada bəzi mətbuat orqanlarında, radio və te­le­viziya kanallarında dilimizin qanunlarına riayət edilməməsi, dublyaj edilən film­lə­rin, xarici dillərdən çevrilən elmi, bədii və publisistik əsərlərin tərcümələrinin yük­sək estetik tələblərə cavab vermədiyi, küçə reklamlarında Azərbaycan dilinin ən adi leksik, qrammatik qaydalarının pozulması və s. haqlı olaraq tənqid edilir.

Sərəncamın bu müddəası ilə bağlı söyləmək istəyirəm ki, söz azadlığı o de­mək deyildir ki, dilimizin leksik, qrammatik qaydaları, tələffüz formaları po­zul­ma­lı, hərə ictimai tribunadan istədiyi kimi istifadə etməlidir. Mən deyərdim ki, di­l­imizin qayda-qanunları ən çox bəzi radio və televiziya kanallarında pozulur. Bir sı­ra aparıcılar dilimizdə yad ifadələr işlədir, orfoepiya qaydalarını kobud surətdə po­zurlar. Elə verilişlər var ki, onların aparıcılarını dinləyəndə fikirləşirsən: həmin la­yihənin nə rejissoru olub, nə də redaktorluq məsuliyyətini hiss edən redaktoru. Əl­bəttə, bunu bütün telekanallara aid etmək olmaz. Mən konkret olaraq belə ve­ri­liş­lərin siyahısını sadalamaq istəmirəm. Bayağı verilişlərə aid ayrı-ayrı məqalələr ve­rilməlidir. Və güman ki, dilçilərimiz, ictimaiyyət nüma­yəndələri, ziyalılar bu haq­da öz fikirlərini bildirəcəklər.

Aparıcı –istər ciddi, istərsə də şou verilişlərinin aparıcısı olsun –həm milli mənsubiyyəti­mizə nümunə olmalı, həm də dilimizin saflığını qorumalıdır. Bu mənada şahidi olduğum hadisəni diqqətə çatdırmaq istəyirəm. Ötən əsrin 80-ci illərinin sonu olardı. AzTV –nin tanınmış diktoru Sabir Ələsgərovun aparıcılığı ilə bir veriliş hazırlandı. Həmin verilişdə mən də iştirak edirdim. Çəkiliş zamanı Sabir müəllim nəzərdə tutulmayan məqamda gülümsədi. Rejissor çəkilişi saxlayıb yenidən lentə alınmasını tapşırdı. Bu, televiziya mədəniyyətinin bariz nümunəsi idi. Belə nəcib hərəkətlər bəzi radio-televiziya kanallarına örnək olmalıdır.

Q. ŞƏHRİYAR
TÜRK DASTANLARININ TƏRCÜMƏSİNDƏ

YARANAN DİL PROBLEMLƏRİ

(«Dədə Qorqud» toplusu əsasında)
Açar sözlər: Dastan, tərcümə, cümlə quruluşu, ifadə vasitələri

1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə