AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu təRTƏr rayon icra hakiMİYYƏTİ




Yüklə 2.97 Mb.
səhifə5/30
tarix22.02.2016
ölçüsü2.97 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   30

Qaynaqlar

  1. Azərbaycan folkloru antologiyası (toplayıb tərtib edəni Axundov Ə.). Birinci kitab. Bakı, 1968.

  2. Bu nümunələr müəllifdədir.

  3. Səlimov-Şağani. Oyun və əyləncələr də bir tarixdir. Bakı, 1993.

  4. Vaqifqızı L. Şəki folklor mühiti. Bakı, 2012.

  5. Məmmədova M. Azərbaycan və Anadolu folklorunda oyun və tamaşalar. Bakı, 2014.

AZƏRBAYCAN XALQ OYUNLARI

(DİRƏDÖYMƏ, QIĞIMƏTİK)
Aynur İbrahimova

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

AMEA Folklor İnstitutu

ibrahimova_a@mail.ru

Özət

Məqalədə Azərbaycan xalq oyunlarının yaranması və inki­şaf yolları, Azərbaycanda xalq oyunlarının toplama və tədqiqi, xalq oyunlarının Azad Nəbiyev və Ələs Qasımov tərəfindən təsnifi verilir. Həmçinin “Dirədöymə” oyunu, variantları və tədqiqi, Ba­kı­da oynanılan “Cızıq turnası” – “Dirə­döymə” və “Dərələyəz” va­riantları-“Dizədöymə” müqayisəli təh­lili aparılır. Oyunun To­vuz ra­yonunda oynanılan variantının təs­viri, Tovuz rayonunda oyna­nı­lan “Qığımətik” oyunu və Qara­bağda oynanılan “Çalaya atma” oyun­ları, fiziki tərbiyə prose­sinin yaradıcı üsullarla, oyunlar vasi­tə­silə həyata keçi­rilməsi, oyunlar fiziki, əqli və mənəvi sağ­lam­lığın təminatçısı kimi, xalq oyunlarının xüsusilə uşaq şəxsiy­yə­tinin formalaş­ma­sın­dakı rolu haqqında danışılır.



Açar sözlər: Xalq oyunu, təsnifat, Dirədöymə, Qığımətik, fiziki tərbiyə.

Айнур Ибрагимова

Азербайджанские народные игры

(Диредойма, Гыгыматик)

Резюме

В статье даются пути образования и развития Азербайджанских народных игр, исследование и собирание народных игр в Азербайджане, классификация народных игр Азад Набиевым и Алас Касимовым. Также, ведется сравнительный анализ игры «Диредойме», его варианты и исследования, сыгранной в Баку Чызык Турнасы-Ди­редойме и варианты Дерелейез- Дизедойме. Ведется разговор об описании варианта игры сыгранной в Товузском районе, сыгранный в Товузском районе игра Гыгыматик и сыгранный в Карабахе игры Чалаяатма, о роли народных игр, особенно, в фор­ми­ро­ва­­нии детской личности.



Ключевые слова: Народные игры, классификация, Диредойме, Гыгыматик, фи­зи­ческое воспитание.
Aynur Ibrahimova

Azerbaijan folk games

(Diredoyme, Gigimetik)

Summary

In the article the origin and development ways of Azerbaijan folk games, collection and investigation of folk games in Azerbaijan, the classification of folk games by Azad Nebiyev and Alas Gasimov are given. The game “Diredoyme”, variants and investigation, Jizig turnasi – Diredoyme and Dereleyez variants – Dizedoyme comparative analysis are carried out. In the article it also said about the description of the games played in Tovuz region, some games such as Gigimetik played in Tovus region and “Chalaya atma” (“Throwing to the hole”) played in Garabag, carrying out the physical behaviour process with creative methods, the games as a guarantee of mental and spiritual health, the role of folk games especially in the formation of child personality.



Key words: folk games, classification, Diredoyme, Gigimetik, physical behaviour.

Azərbaycan folkloru xalqımızın zəngin və əvəzsiz söz xəzinəsidir .Folklorun ən qədim janrlarından biri olan oyun­lar, arxaik təsəvvürlərlə və türk etnoslarının erkən inkişaf yolunu əks etdirən ştrixlərlə zəngindir.

Xalq oyunları ağlın toplum həyatına hələ tam hakim olmadığı dövrün - ilkin çağın məhsuludur və millətin özünü ifadə vasitə­sidir. Yaşı isə hər bir millətin, etnosun yaşı qədərdir.

İnsan yarandığı gündən oyunlar da yaranıb, icra olunub, zamana və məkana görə dəyişibdir.

Xalq oyunları hər bir xalqın mədəniyyətini əks etdirir və onun mentalitetinin göstəricisidir.

Xalq oyunları xalq yaradıcılıq nümunəsi olub,xalq həyatının müxtəlif cəhətlərini məişətini, müxtəlif məra­simləri, əyləncə dünyasını özündə əks etdirir.

Xalq oyunlarının bir çoxu ibtidai dövrün səciyyəvi cəhətlərini özündə biruzə verir, xalqın istək və arzularını özündə qoruyub saxlayır.

Daş kitabələr, Qobustan, Gəmiqaya və Dəlidağ qayaüs­tü rəsmlə­ri xalq oyun elementlərini bizə çatdıran ən etibarlı mənbələrdir. Minillik daş kitabələrdən də aydın olur ki, oyunlar ilkin mərhələdə ifadə vasitəsi rolunu oynayıb. Daha sonrakı mərhələdə isə dil formalaşıb.

Tarixi çox qədimlərə gedən ,xalqın müxtəlif dövrlərdə adət-ənənələrini, görüş və etiqadlarını, etnoqrafiyasını özündə yaşadan bu oyunlar nəsildən-nəslə keçərək bu günümüzə gəlib çıxıb. Oyunlar tarixi inkişaf yolunda iqtisadi, sosial, siyasi və digər proseslərin təsiri nəticəsində əhəmiyyətli dəyişiklərə uğrayıb.



Azərbaycanda xalq oyunlarının öyrənilməsi XIX əsrin əvvəl­lərində M.Ş.Vazeh, M.Mahmudbəyov, S. Ə. Şirvani, A. Şaiq, F. Köçərlinin folklor nümunələrinin, o cümlədən xalq oyunlarının tədqiq və təbliği ilə başlayıb.

Daha sonralar da folklorşünaslarımız tərəfindən Azər­bay­can xalq oyunlarının və əyləncələrinin öyrənilməsi sahə­sində sə­mərəli araşdırmalar aparılıb, ayrı-ayrı oyunlar toplanıb və nəşr olunub.

Xalq oyun və meydan tamaşalarını tədqiq edən alimlə­ri­mizdən Azad Nəbiyev, “El nəğmələri, xalq oyunları“ kitabında xalq oyunlarını təsnif edərək, beş qrupa ayırmışdır: 1. Rəqsdaxili oyunlar; 2. Mərasim oyunları; 3. Məişət ounları; 4.İctimai məz­munlu oyunlar; 5. Uşaq oyunları.

Müəllif xalq oyunlarının əsasən təsnifat qrupundakı ardıcıl­lığa uyğun inkişaf mərhələsi keçməsini qeyd etmişdir. (1. s.135-136).

Ələs Qasımov isə ilk dəfə olaraq xalq oyunlarını geniş və sistemli şəkildə tədqiqata cəlb edib, “Azərbaycan xalq oyunları “ kitabında xalq oyunlarını mövzu və məzmun xüsusiyyətlərinə görə təsnif edərək, ritual mahiyyətli və pro­fan xarakterli oyunlara ayırmışdır.Ritual mahiyyətli oyunlara: rəqsdaxili oyunları, ovsun səciyyəli oyunları, mövsüm mərasimi oyunları aid etmişdir. Profan xarakterli oyunlara məişət mərasimi oyunları, ictimai məz­munlu oyunları və uşaq oyunlarını aid edib. Ə.Qasımov bu böl­günün şərtiliyini də qeyd etmişdir: “Azərbaycan xalq oyunlarının təsnifatında rast gəlinən boşluq bir də türk xalq oyunlarının in­di­yə qədər müqayisəli araşdırılmamasından doğur. Doğrudur, türk xalq oyunlarının qarşılıqlı şəkildə öyrənilməsi ciddi mə­sələdir və yəqin ki, yaxın zamanın da işi deyil.Çünki bu qədər zəngin xəzinə nəinki ümumtürk miqyasında araşdırıla bilmişdir, hətta bir çox hallarda ayrı –ayrı türk ellərinə məxsus xalq oyunları da sistemli şəkildə tədqiqata cəlb edilməmişdir. Belə ol­duğu təqdirdə də xalq oyunlarının indiki halda hər hansı təsnifatı şərti səciyyə daşı­yacaqdır. Halbuki toplanan materialın təsnif edilməsi elmi araş­dırmanın birinci dərəcəli vəzifəsidir” (2. s.100-102).

Ələs Qasımovun qeyd etdiyi türk xalq oyunlarının müqayi­səli, qarşılıqlı şəkildə öyrənilməsi sahəsində Məleykə Məm­mədo­va “Azərbaycan və Anadolu folklorunda oyun və tamaşalar” kitabında Azərbaycan və Anadoluda olan bəzi oyun nümu­nələrini geniş təhlilə cəlb etmiş, qarşılaşdırmış, sistemli semantik təhlil aparmışdır (3. s.175-178).

Xalq oyunlarının daha kamil və ilkin nümunələri möv­süm mərasimləri ilə bağlıdır. Ən əski çağlardan qalma izlərlə zəngin olan mərasim oyunlarından biri də “Dirədöy­mə”dir. Mənşəyi daha əski çağlara gedən bu oyunu xalqımız bayram günlərində maraqla icra edib. “Dirədöymə” oyunu əsasən kənd yerlərində, toy şənlik­lərində, geniş meydançalarda oynanılır, oyunda güc, iradə, əzm, fədakarlıq, çeviklik nümayiş olunu­r. Bu oyun çox maraqlı keçər və ətrafına çoxlu tamaşaçı toplayardı.

Oyunun variantları və adı bölgələrə görə dəyişir.

Bu xalq oyununun geniş təsvirini Hüseynqulu Sarabski “Köh­nə Bakı“ kitabında “Cızıq turnası “adı ilə vermişdir: “Geniş kü­çə­­lərin birində yerdə 5-6 kvadrat sajın dövrə çəkərdilər. “Cızıq turnası “oyununda iştirak edənlər iki dəstəyə bölünərdi. Çevrənin kənarında olan uşaqların əlində turna olardı (uşaqlar qurşaqlarını bellərindən açıb eşər, düyünlərdilər ki, buna da turna deyərdilər)” (4. s.31).

Dərələyəz folklorunda “Dirədöymə” oyununun adı “Dizə­döy­mə” kimi verilir və bu oyunu uşaqların daha çox sevdiyi qeyd olu­nur.

“Bu oyunda uşaqlar iki dəstəyə bölünür. Hər dəstədə ən azı üç adam olmalıdır.Dəstənin sayını istənilən qədər ço­xaltmaq olur.

Əvvəlcə iki dəstə başçısını seçirlər. Dəstə başçıları qoşa da­yanıb öz tərəfdarlarını seçməlidir. Uşaqlar buna razı olmadıqda püşk atma keçirilir. Uşaqlar iki-iki bu başçıların yanına gəlir və püşkə görə hərəsi bir başçının yanında durur.Hamı gəlib qurta­randan sonra iki dəstə arasında püşk atılır.Bundan sonra dəstədəki uşaqların sayına uyğun dairəvi cız çəkilir.Dəstənin biri cızığın içində, biri də çölündə olmalıdır. Cızığın içindəki uşaqlar bel­lərindəki qayışı açıb yerə sərməlidirlər. Qayışın baş tərəfi cızığa çatmalı, ucu isə düz istiqamətdə cızığın mərkəzinə tərəf olmalıdır. Bu uşaqlar həmin qayışı qorumalıdırlar ki,bayırdakı uşaq onu ələ keçirməsin. O qayışı yalnız ayaqları ilə qorumalıdır. Cızığın çö­lün­dəki uşaqlar isə öz qayışlarını əllərinə alıb içəridəkilərin ayaq­larına döyə-döyə yerdəki qayışı cızıqdan çölə çıxarmağa çalış­malıdır. Bu zaman içəridəki adam çöldən hücum edəni təpiklə vura bilsə çöldəki dərhal oyundan çıxmalıdır. İçəridəki uşaqlar qayışlarını qoruya bilməyəndə, çöldəki uşaqlar da təpiklə vuru­lan­da uduzmuş hesab olunur” (5. s.136).

Tovuz rayon Qaraxanlı kənd sakini 80 yaşlı Səmədov Nurəd­din zamanında “Dirədöymə” oyununun məharətli oyun­çusu oldu­ğu­nu söyləyir və oyunu belə təsvir edir: “El arasında geniş yayılmış, “Dirədöymə” daha çox toyların sonunda və yaylaqda cavan və orta yaşlı kişilər arasında oynanılırdı. Toyun sonunda qonşu kənddən bir dəstə cavan gəlir. Gələnlər seçmə, saytal cavanlar olur. Meydan hazırlanır. Diametri 15-20 metr olan dairəvi cızıq çəkilir.

Müəyyən məsafədə yalaq qazılır. Yalağa qayış – çatı bür­mələnib qoyulur. İki dəstə yaranır. Hər tərəfdə 8-10 nəfər oyunçu olur. Birinci dəstə müdafiəçi rolunda çıxış edir. Hər yalağın ba­şında keşikçi – qoruqçu dayanır. Cızdan kənar­dakı­lar hücüm edir çatını – qayışı almağa. Keşikçi hücümçulardan hər hansının aya­ğına ayağıyla vursa, bu zaman içəridəki qoruyucu birini cızdan çıxarmamaq şərti ilə dəstələrin yeri də­yi­şir. Hü­cumçu yerə əyilib qayışı götürməyə çalışır, hücumçu onu ayağıy­la vurur, qoruyur. Bəzən çevik, cəsarətli birisi çöldən yüyrək atlanır. İçəridəkilərdən birinin kürəyindən iki ayağı ilə bərk vurur. Zərbə alan, özüylə 2 -3 nəfəri də cızdan çıxararaq, yıxılır. Çöldəkilər isə ayıq tərpənib dirələri(qayış, çatı) götürür. İçəri­dəkiləri başlayırlar, döyməyə. Vur ki, vurasan.

Çox zaman çatıları axşamdan suya qoyardılar ki, ağır olsun. Qoldan güclülər bəzən çatını elə vururdular ki,çatı boyu köynək qopurdu-zolaq qalırdı.Oyundan sonra təpitmə qoyub sarıyardılar. Amma heç kim inciməzdi. Hətta oyun zamanı özündən getmə, ağır yaralanma halları da baş verərmiş. Bu halda kənd ağsaq­qal­ları irəli durar, bu oyunda ölənin qanı sorulmur deyərdi. Oyundan sonra hər iki komanda oturub bir yerdə çörək yeyəydi.

“Dirədöymə” oynayanlar eldə elatda tanınırdı, hörmət edilirdi. Qara zurnada, nağarada, cəngi döyüş havasına oynanardı.

Bu gün söylənilən “Cızığından çıxma” misalının “Dirə­döy­mə” oyunu ilə bağlılığı ehtimalı böyükdür. Dirədöymə oyununu elementlərini müasir Taekvondo oyununda da görmüş oluruq. Hər iki oyunda sürət, çeviklik nümayiş olunur, güclü ayaq hərə­kətləri, mübarizə və müdafiə var.
Qığımətik”:

Oyunda iki uşaq oynayır. Üzbəüz otururlar. Üç yalaq bir tərəfdə açılır, üç yalaq da o biri tərəfdə. Hər yalağa 8-10 qığı atılır. “Dal çüt,davalama çüt, ali məkər bir tay təkər” deyib, saya­raq oyuna başlanacaq adam seçilir. Sonra yalağın birindəki qığı­lar götürülür və bir-bir paylanılır o biri yalaq­lara. Hansı yalaqda qığılar cüt düşürsə o qığıları götürürlər.

İbrahimov Nurəddin İbrahim oğlu. 1937 təvəllüd, Tovuz rayonu, Cəlilli kəndi.

Bu oyun uşaqlarda hesablama, qazanma vərdişini inkişaf etdirir.

Bu oyunun mövzusu Qarabağ xalq oyunlarından “Çalaya atma” oyunu ilə mahiyyət etibarilə çox yaxındır. Oyun uşaqlarda tez və dəqiq hesablama vərdişi yaradır.

Çalaya atma”:

Novruz bayramında “Çalaya atma” oyunu oynuyardıq. Bir dənə çala düzəldilir. Çalanı da mümkün qədər üzdən edərdilər ki, içinə az fındıq düşsün, yaxud düşən fındıq ordan çıxsın. Beş, altı addım sayıb cız çəkirdilər. Ayağı cıza qoyub çalaya fındıq atırlar. Heç kəsə ölçü qoyulmur. Kim nə qədər istəyir o qədər fındıq ata bilər. Bir nəfər çala başı durur. Şərt belədir ki, çalaya düşən fın­dığın sayı cütdürsə, çalanın başında duran ona həmin fındığın sayı qədər fındıq verməlidir. Tək oldusa, həmin fındıqlar çalanın ba­şın­da durana çatır. Elə vaxt olub ki, həmin oyunda bir torba fındıq udan olub. Ən maraqlı oyun olub. Çox uşaq oynuyardı.

Çala başını da atışmaynan müəyyən edirdilər. Çalaya fındıq atardıq, kimin fındığı cüt düşdüsə o çala başı olardı.

Süleymanov Yaqub Hüseyn oğlu, Ağcakənd kəndi, təvəl­lüdü 1937, ali təhsilli müəllim. Məskunlaşdığı yer: Bakı, Buzovna qəsəbəsi.

Hər iki oyun uşaqlarda tez və dəqiq hesablama vərdişi yara­dır.

Oyunlar fiziki tərbiyə ilə bərabər əqli tərbiyəni, xarakter və iradəni formalaşdırır, mənəvi hissləri inkişaf etdirir, əhvali- ruhiyyəni artırır.

Orqanizmin əsas fizioloji sisteminin (sinir sistemi, ürək-damar və tənəffüs sistemi) fəaliyyətini təkmilləşdirir.

Xalq oyunları fiziki tərbiyə prosesini yaradıcı üsullarla həyata keçirməyə imkan verir.

Nitqdə intonasiya və ifadəli danışıq formalaşdırır, səsin cazi­bəsi artır, söz ehtiyatı genişlənir. Mimika, plastika kimi jestlərin köməyi ilə nitq daha səlist, daha lokanik olur.

Uşaqlarda və yeniyetmələrdə potensialı üzə çıxardır, yara­dıcılıq imkanlarının açılmasına şərait yaradır. Yaradıcı təxəyyül inkişaf edir, vizual-bədii düşüncə formalaşır.

Oyun zamanı nitq, intonasiya, ritmlərin bədən hərəkəti ritmləri ilə uzlaşması prosesi baş verir.

Xüsusilə uşaqlarda davamlı diqqəti, konsentrasiyanı artırır, dinləmə bacarığını formalaşdırır. Fiziki, əqli və mənəvi sağlam­lığı təmin edir.

Xalq oyunları xüsusilə uşaqlarda şəxsiyyətin sosiallaş­ma­sında çox önəmli vasitədir.

Əyləncə olaraq qatıldığımız oyunların bir çoxu bizdə qazan­ma duyğusu oyadır. Oyun oynarkən udmaq, qazanmaq istəyimiz bizi qalib edir, həyatda yeni uğurlar qazanmağa ruhlandırır.
Qaynaqlar


  1. Azad Nəbiyev “ El nəğmələri xalq oyunları “Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı Bakı 1988 s.135-136.

  2. Ələs Qasımov ” Azərbaycan xalq oyunları Bakı 2006 s. 100-102.

  3. Məleykə Məmmədova “Azərbaycan və Anadolu folklorunda oyun və tamaşalar”. Elm və təhsil Bakı 2014 (s.175-178).

  4. Hüsengulu Sarabski “ Köhnə Bakı” Bakı “ Şərq –Qərb”2006 s.31.

  5. Azərbaycan folkloru antalogiyası 15. Dərələyəz folkloru. Folklor İnstitutu 2006 (s.136).

KƏLBƏCƏRDƏ XALQ OYUN VƏ TAMAŞALARI

(“Maral oyunu” və “Kilimarası”)
Aytac Abbasova AMEA Folklor İnstitutunun doktorantı

folklorgirl@mail.ru
Özət

Müxtəlif türk xalqlarında olduğu kimi Azərbaycan xalqına da məxsus olan oyun və tamaşalar dramatik növdə çoxluq təşkil edir. Eyni zamanda, bu xalq oyunları regional xüsusiyyətə malik olub, eyni yaxud, ayrı-ayrı bölgələrə məx­sus oyun və tamaşalara ay­rılır. Kəlbəcər regionuna aid nümunələr içərisində xalq oyun­ları da özünəməxsusluğu ilə seçilir. Bu oyunlardan “Maral oyu­nu”, “Kilimarası oyunu”, “Həccə getmə”, “Ev köçürmə” və s. kimi oyunlar vardır ki, bunlar müəyyən dövrə qədər xalq arasında sevilə-sevilə oynanılmış və qədim bir tarixə malik olmuşdur.



Açar sözlər: folklor, Kəlbəcər, xalq oyunu, tamaşa, “Maral oyunu”, “Kilimarası”.
Кельбаджар играм региона

(“Олень игра” и “Отковров игра”)

Резюме

Тюркские народы, а также различные типы людей состав­ляют большинство в игре, и драматические спектакли. В то же время, региональный характер этих народных те же или раз­ные регионы разделены играми и спектаклями. Примеры Келбеджарского района уникальна в народных танцах. Игры “Олень игры” (“Maral oyunu”), “От ковров игра” (“Kilimarası oyunu”), “Идут в Хадж” (“Həccə getmə”), “Доме передачи” (“Ev köçürmə”) и так далее. Есть игры, как эти игры, не играли до этого периода, и древняя история народа любил.



Ключевые слова: народная, Келбеджар, народный та­нец, перформанс, «Олень игра», «Отковров игра».
Kalbajar to region`s games

(“Maral oyunu (Dear Play) ”, “Kilimarası oyunu

(In Rug Play)”)

Summary

The plays and spectacles of Azerbaijan people are generally in dramatic style, as in other different turkic peoples. At the same time this folk plays have the regional characteristics, and these plays and spectacles divide into similar and different regional plays and spectacles. Folk plays have a special place among regional folklore samples of Kalbajar. Spectacles, such as, “Maral oyunu (Dear Play) ”, “Kilimarası oyunu (In Rug Play)”, “Həccə getmə (Going to Hajj)”, “Ev köçürmə (Moving to new house)” had been performed lovingly in certain periods of history, which shows its anciency.



Key words: folklore, Kalbajar, folk play, show, Dear play, In rug play.
Azərbaycan teatrının tarixi qədimdir. Teatr sənətinin ünsür­ləri, yəni çalmaq, oxumaq, oynamaq, hərəkət etmək, söhbət apar­maq və s. cəhətlərdir ki, bu baxımdan Azərbaycan teatrının üç min ildən artıq tarixə malik olduğu fikrini irəli sürmək müm­kündür. Azərbaycanda teatr sənətinin kökləri xalqın fəaliy­yəti, məişəti, şənlik və toy ənənələri, həmçinin dünyagörüşü ilə bağlı­dır. Mərasim, ayin və oyunlardakı ta­ma­şa elementləri müstə­qil xalq teatrının yaranmasında mühüm rol oynamışdır. Xalq dram­ları tarix bоyu müəyyən inkişaf yоlu kеçmiş və gеtdikcə təkmil­ləşmişdir. Onu da qeyd edək ki, Azərbaycanda kukla teatrı geniş inkişaf etməmişdir. Gör­kəmli professor Əli Sultanlı qeyd edir ki, “...Azərbaycan xalqı bu əyləncə vasitəsinə maraq göstər­məmişdir. Bu mü­lahizə Azərbaycanda kukla teatrının ola bilməsi fərziy­yəsini qəti sürətdə inkar etmir. Ancaq onun Azərbaycanda inkişaf edə bilməməsi də tarixi bir həqiqətdir” (11, 51). Azərbay­can kuk­la tamaşalarının ilk nümunələri sayıla bilən oyunlardan Kəlbə­cər ərazisində oynanılan “Maral oyunu” və “Kilimarası oyunu”nun böyük əhəmiyyəti olmuşdu. Akademik M.Arif qeyd edir ki, Kəlbəcərin Ağcakənd kəndində kilimlərin arası­na bü­kül­müş kukla­larla oynanılan “Kilimarası oyunu” Azər­baycan kukla teatrı­nın bəsit forması ola bilər. “Onlar səs­sizdir, barmaq, diz və ayaqla hərəkət etdirilir. Kuklalar kilim arasında göstərilir. “Ki­limarası oyunu güldürmək, əylən­dir­mək məqsədi daşıyır. On­lara nümunə olaraq, “Tapdıq çoban”, “Maral oyunu”, “Kaftar-küs” və s. göstərmək olar” (8, 390). Gör­kəmli sənətşünas İ.Rə­him­­li də ya­zır ki, “Kilimarası” kimi ümumiləşdirilən xalq oyun­larının çağ­daş kukla teatrının peşəkar səviyyəyə çatmasında bö­yük əhə­miyyəti olub. Kilim­ara­sının “Şah Səlim”, “Qaragöz”, “Maral oyunu” “Kaftarkus”, “Ke­çəl pəhləvan” kimi məşhur oyun­ları var. Bun­ların ara­sında kölgə-xəyal tamaşaları da göstərilib” (10).

Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrinə məxsus xalq oyun və tamaşalarının əksəriyyəti regional variantlaşma səviyyəsi daşıyan nümunələrdən ibarətdir. Bu daha çox coğrafi yaxınlıq təşkil edən regionlar arasında geniş yayılmışdır. Adlarını qeyd etdiyimiz “Maral oyunu” və “Kilimarası oyunu” isə daha çox Kəlbəcər əra­zi­sində məşhur olan oyunlar idi. Oyun Kəlbəcərə yaxın bölgə­lərdə də oynanılmışdır. Hər iki oyunla bağlı yazılı mənbələrdə geniş məlumat yoxdur. Daha çox bölgə sakin­lə­rindən toplanmış materiallar əsasında fikir yürütmək müm­kündür.

Onu da qeyd edək ki, Kəlbəcərdə xalq oyun və tamaşa­larına böyük əhəmiyyət verilirdi. Bayramlarda, toy məra­sim­lərində, eləcə də el şənliklərində xalq oyunlarına geniş yer veril­mişdir. Bunun əyani göstəricisi kimi deyə bilərik ki, 1982-ci ildə Kəlbəcərdə fəaliyyət göstərən müzeyin altıncı salonunda xalq oyunları və adətləri öz əksini tapmışdır. Müqəv­valardan düzəl­dilmiş oyun və adətlər qədim dövlərdən xəbər verirdi. “Yeddi hünər”, “Kilimarası”, “Ayın tutulması”, “Yaylıq atma”, “İynə atma”, “Tale”, “Maral oyunu”, “Dirə­döy­mə”, “Mətə qazma” və başqa oyunlar əyani şəkildə təqdim edilirdi.

“Maral oyunu” toy və şənliklərdə daha çox yaz aylarında çəmənlikdə, açıq havada maral formasında paltar geyinmiş bir nəfər tərəfindən oynanılan məşhur oyundur. Oyunda iştirakçı bir nəfər olur. O, maral formasını geyinib musiqiçinin qara zurnada çaldığı ritmik mahnıya uyğun şəkildə oynamağa-hərəkət etməyə başlayır. Maral başını yerə qoyanda ətrafdakı insanlardan nəmər istədiyini işarə edir. Ona nəmər verən kimi yenə də oyununu davam etdirir. Oyunda çalınan hava “sızağı havası” idi. Guya bu maralı Sızağı adlı bir çoban yarına hədiyyə vermişdir (7, 389). Oyunla bağlı Kəlbəcərin Ağcakənd kəndinin sakini Məmmədov Yedyar Allahverdi oğlu belə bir rəvayət də danışır: “Bu maral nakam məhəbbətin simvoludur. İki sevgili olur. Oğlan çoban olur. Bir dəfə bir maral balası tapır və onu sevdiyi qıza hədiyyə verir. Qız maralı böyüdür və ona boş vaxtlarında oynamaq öyrədir. Toylara gedəndə maralı da özü ilə aparıb oynadarmış. Bir gün qızın atası qızı başqa bir oğlana verir. Toy günü qız qır­mızı toy paltarında özünü öldürür. Oğlan da bunu eşidib özünü öldürür. Aradan bir müddət keçəndən sonra qızın saxladığı maral da ölür. İnsanlar da bu sevgililərin nakam sevgisini yaşatmaq üçün maralın toyda oynadığı formada “Maral oyunu”nu yarat­mışlar” (1, 84).

“Maral oyunu”, həmçinin Göyçə, Dərələyəz və Kəlbə­cərə yaxın olan rayonlarda da oynanılırdı. Qubadlı toy adət­lə­rin­dən danışan bir söyləyici qeyd edir ki, “Toy mərasim­lə­rin­də adamı nətər düzəldirdilər, ayax yerindəydi, belə çökələ du­rur­dun, əllərıı da belə yerə qoyurdun, baş hissa da belə qabağa verirdin, üstaa da qırmızı örtürdülər, ordan da ceyranın buy­nu­zun-zadın düzəldir­dilər. Gəlirdi adamlar belə qıdı-qıdı eli­yir­di. Göz, baş, qulax-zad düzəldirdilər. Ona deyirdilər “cey­ran oynuyur”. Ceyran da başdı­yır­dı gülməli hərəkətlər elə­məyə. Onun da bizim kəndimiz­də Bayram dayının oynadığını mən görmüşəm” (3, 119). Söylə­yici­nin bəhs etdiyi oyun “Maral oyunu”dur.

“Maral oyunu”nda maralın başındakı örpək sonralar gəlin­lərin gərdəyi olubdur. Ölən gəlinin gərdəyini maral fiqurun ba­şına atıb toylarda oynadırmışlar (7, 391). Maral fiqurunun qırmızı rəngdə parçaya bürünməsi gəlinin toy günü başına saldığı qırmızı örpəklə bağlıdır. Çünki maral əslində boz rəngdə olur.

“Maral oyunu”nun etnoqrafik xüsusiyyəti, mifoloji kökü, mil­li musiqi və xalq incəsənəti ilə əlaqəsi oyunun çox qədim və zəngin köklərə malik olmasının göstəricisidir. Onu da qeyd edək ki, maral bütün türklərdə rəmzi mənası eyni olan ümumi to­temdir. Qızıl buynuzları olan, bütün Sibir və Avrasiya çölləri üzərindən Şərqdən Qərbə tərəf uçub keçən maral müqəddəs Günəş rəmzi sayılırdı. Maral yüksəliş rəmzi və böyük güc ni­şanəsi idi. Onun dövri olaraq təzələnən ağaca oxşar buynuzları cavanlaşdırma, daim təzələnmə və zamanın gedişini yeniləşdirmə rəmzi sayılırdı. Maral həm də işıq, xe­yirxahlıq, düzgünlük rəmzi idi. Qədim türklər bürüncdən tökül­müş maral totemini yuxarıda sadalanan xüsusiyyətlərini özlərində cəmləşdirmək üçün yan­larında gəzdirirdilər (4). Avropa xalqlarında da maral totem ol­muş, saf ruh adlan­dı­rıl­mış­dır. Maral sevgi, həs­saslıq, saflaşdır­ma kimi anlamlarda ifadə edilmişdir (13). Türk xalq­larında “Buy­nuzlu Ana maral” haqqında totemin izləri əfsanə­lərdə bugünədək yaşamaqdadır. Maralın, eyni zamanda Azərbaycan türklərində totem olması ilə bağlı müxtəlif mənbələr mövcuddur. Bunu son illərdə yurdmu­zun müxtəlif bölgələrində aparılan axeoloji qazıntılar da təsdiq edir. Qeyd edək ki, üç yerdə- Şəki, Şəmkir, Ağ­daşda aparılan qazıntılar zamanı totem maral fiqurları tapıl­mışdır. Azərbaycan folklorunda da maralla bağlı kifayət qə­dər əfsanə və rəvayətlər olmuşdur. Həmçinin Kəlbəcərdə “Key­ti dağı” və “Maral qayası” əfsanəsi ibtidai insanın inamları, to­tem­lə­ri ilə bağlı yaransa da, sonralar epikləşərək daha məz­mun­lu bir əf­sanəyə, bir hekayəyə çevrilmişdir. Kəlbəcərdə qayaüstü təs­vir­lərdə bazalt daşına həkk edilmiş ov səhnələrində “maral ovu” sü­jetli təsvirlər (5, 10) bu heyvanın totem anlamını təsdiq edir. Kəlbəcərin qədim insan məskəni olması bu fikrin doğ­ru­lu­ğunu özündə əks etdirir.

Oyunun yayılma arealına gəldik də isə “Qarabağ: Folklor da bir tarixdir” adlı toplunun V cildində Bərdə sakinindən toplanmış “Novruz adətləri” adlı mətndə maraqlı bir faktla qarşılaşdıq. Söyləyici deyir ki, “Novruz bayramında qapı-qapı gəzib pay top­la­yan cavanlar maral paltarı geyinmiş bir nəfəri də özləri ilə apar­mışlar və qapını döyüb pay istəyirmişlər. Maral hansı evə girsə, dimdiyini döyürdü yerə. Üzü bağlı olurdu, heç kim onu tanımırdı. Camaat təklif edirdi ki, maral nə yeyirsən? Bir qab da qoyurdular qabağına. Yediyini yeyirdi, yemədiyini torbalarına töküb gedir­dilər. Gejə yarısına qədər heylə qapıları gəzirdilər... Maral qadın donu geyinirdi. Başına sorux salırdı, maral kimi hərəkət eliyirdi” (6,133). Lənbəran ərazisində aparılmış toplama işində qeyd edilən bu mətndə Kəlbəcər folklorunun təsirini birmənalı şəkildə göstərə bilərik. Belə ki, sovet hakimiyyəti dövründə dağ rayon­larının aran ərazilərdə yaylaq yerləri var idi. 80-ci illərə qədər Kəlbəcər rayonunun da Bərdənin Lənbəran adlı ərazisində qışlaq yeri olmuşdur. Qışlağa köçüb gələn kəlbəcərlilər bu mərasimi həmin ərazidə keçirmişlər. Beləliklə də, “Maral oyunu” yerli sakinlərinin yaddaşında qalmışdır.

Kəlbəcərdə oynanılan məşhur oyunlardan biri olan “Kilima­rası” oyunu tamaşa şəklində qurulan bir oyun idi. “Oyunun işti­rakçısı bir nəfər olurdu. Onun sağ əlinin üç barmağına çubuq bağ­layırdılar. Bu çubuqları qız və iki oğlan formasında bəzə­dirdilər. İfaçını isə kilimə bükürdülər. Oyun sabit süjet xəttinə malik idi. İlk səhnədə Ceyran adlı gənc qadın və onun əri birlikdə rəqs edirlər. Aralarındakı sevgini, məhəbbəti göstərirlər və buna uy­ğun hərəkətlər edirdilər. Sonra gəlinin əri yatır. Gəlin onun yatıb-yatmadığını yox­layıb, o tərəf-bu tərəfə baxıb başqa bir oğlanı-aşiqini qal­dırıb oynadır. İkisi də səmimi formada oyna­yırlar. Yəni qadın ərinə xəyanət edir. Bu vaxt gəlinin əri yuxudan oyanıb oğlanı əlindəki xəncərlə, yaxud da bıçaqla qətlə yetirir. Bunla da oyun bitirdi. Hər kəs alqışlayırdı. Oyunda musiqiçilər də olurdu. Onlar əsasən qara zurna və dəfdə ifa edirdilər” (1, 85).

Oyun ailə-məişət mövzusunda olub əxlaqi-tərbiyəvi xüsusiy­yətə malikdir. Yüksək humanist duyğular, şərin cəza­lan­dırılması, yaxşı, günahsız insanların qələbəsi və s. bu kimi müsbət key­fiy­yətlərin aşılandığı bu tamaşalar insanlarda həmişə böyük marağa səbəb olmuşdur. Kəlbəcərdə bu oyun daha çox toy mərasim­lə­rində oynanılmışdır. Təzə bəy və gəlinin qarşısında oynanılan bu oyun insanların bir-birinə sədaqətli, vəfalı olmasını aşılayırdı. Doğ­rudur, oyun kütlənin bütün yaş qrupuna aid olan bir oyun deyildir. Az yaşlı uşaqların bu tamaşaya baxması yalnız görünüş baxımından əyləncəli sayıla bilərdisə, mövzu baxı­mın­dan isə onların yaş səviyyəsinə uyğun sayılmazdı. Sonralardan bu oyu­nun son­luğu dəyişdirimiş, başqa məzmun almışdır.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz hər iki oyun regiona məxsus xüsu­siyyətləri özündə cəmləşdirmişdir. Burada xalqın tarixi, etnoqra­fiyası, adət-ənənəsi, yaradıcılıq qabiliyyəti əks etdirilmiş­dir. Hər iki oyun musiqi müşayiəti ilə ifa edilirdi. Burada “qara zurna” və “dəf” qədim tarixə malik olan musiqi alətləri olub oyunun mahiy­yətini daha da zənginləşdirilir. Tarix boyu xalqımız zurnanın, əsasən də “qara zurna”nın sədaları altında igid oğullarını döyüşə göndərmiş, toylarda, bayramlarda şənlənmiş­dirlər. Xalq çalğı aləti olan zurnanın tarixi çox qədimdir. Ə.Bədəlbəylinin verdiyi məlumata əsasən Mingəçevir ərazisində aparılan axeoloji qazın­tılar zamanı maral buynuzundan hazırlanmış zurna aşkar edil­mişdir. Alimlərin hesablamasına görə isə yüksək zövqlə hazırlan­mış bu zurnanın üç min il yaşı olmuşdur (12). “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında adı çəkilən musiqi alətlərindən biri də zurna idi. Zurna qədər dəf də qədim tarixə malik bir zərb aləti olmuşdu. Bu baxımdan “Maral oyunu” və “Kilimarası” oyu­nu­nun zurna və dəflə müşayiət edilməsi oyunun qədim­li­yindən xəbər verən bir kombinasiya idi. Eyni zamanda, “Kilimarası” oyununda xalqı­mıza məxsus milli geyim mədə­niy­yəti də öz əksini tapmışdır. Kilimin arasında oynadılan kuklaların paltarı milli geyimdə olub bölgənin milli menta­litetinin göstəricisidir. Milli geyim xalqın maddi mədəniy­yətini, ona xas olan xüsusiyyətləri əks etdirir və xalqın sar­sılmaz etnik nişanələrini göstərir. Xalq yaradıcılığının bədii xüsusiyyətləri, onların müxtəlif halda formalaşmaları, bədii bəzək naxışları, toxuculuq qabiliyyəti xalq geyimində öz əksini tapır. Milli geyimlə yanaşı oyunda istifadə edilən kilmin özü də kəlbəcərli qadınların, anaların yaradıcılıq qabilyyətini əks etdirir.

Qarabağa məxsus toplunun Kəlbəcərə aid cildində “Kaftar oyunu” adlı bir oyun da qeyd edilir. “Oyun kaftar adlı bir vəhşi bir heyvanın insanla vuruşmasını əks etdirir. Burada kaftara qalib gə­lən insanın qalibiyyəti əks etdirilir. O hiylə ilə qalib gəlir. İn­sanları kaftarın əlindən xilas edir” (7, 391). Oyun ibtidai insa­nın dünya­görüşü ilə bağlı olub, şərin üzərində xeyirin qələbəsi kimi öz əksini tapmışdır. T.Orucov haqlı olaraq qeyd edir ki, “Xalq oyun­ları ibtidai insanların formalaşmasında əvəz­edil­məz əməl­lərdən biri kimi qiy­mət­ləndirilir. İbtidai insanlar formalaş­dıqca onların oyunları da sadə formadan mürəkkəb formaya düşmüşdür. Azərbaycan oyunları ya­ran­dığı dövrdən xalqın adət-ənənələrini özündə əks etdirmişdir” (9, 49). Oyunlarda heyvan dərilərindən istifa­də edilməsi maraq doğuran məsələlərdən ol­muşdur. Belə ki, bu səhnənin yaradılması ibtidai insanın düşüncə tərzi ilə bağlı ola bilər. Çünki qədim insan ov mə­rasimlərində müxtəlif heyvan dərilərinə bürünərək, onlara bənzəmək yolu ilə ova yaxınlaşa bilmək məharətini göstərmişlər. Hətta bu həmin dövrlərdə ritual səciyyəsi daşımışdır.



Yuxarıda qeyd etdiyimiz oyunların bir qismi illərdir düşmən işğalı altında qalmış Kəlbəcər regionunun Azərbay­canın müxtəlif regionlarında məskunlaşmış sakinlərinin yad­daş­larından toplan­mış nümunələr əsasında yazılmışdır. Doğ­ru­dur, oyunlar haq­qında, əsasən, Kəlbəcərin yaşlı sakinlə­rin­dən soruşduqda, bu oyun­­ları öz uşaqlıq dövrlərində oyna­dıqlarını, nəslin davamçı­ları­nın isə təəssüf ki, heç birinin bu oyunları oynamadığını qeyd etdilər. Çünki öz el-obasından didərgin düşüb müxtəlif böl­gə­lər­də, müxtəlif şəraitdə yaşayan sakinlər hətta adət-ənənə­lərinin belə didərgin olduğunu ürək yanğısı ilə qeyd edirdilər. Topladığımız nümunələr Kəlbəcər regionuna məxsus xalq oyun və tamaşaları haqqında müəyyən fikirlər söyləməyə imkan verir. Eyni za­man­da, regiona məx­sus oyun və tamaşalar mədəni dəyərlərin qorun­ması, unu­dulmaması üçün yenidən cəmiyyətə çatdırılması kimi vacib bir məsələni qarşıya qoyur. Görkəmli folklorşünas İ.Aliyev yazır ki, “Öz milliliyini qorumaq, yaşatmaq, inkişaf etdirmək is­tə­yən xalq sahib olduğu təlim-tərbiyə sistemini bu zəngin, çeşidli irsə arxalanaraq qurmalıdır. Övladı mənsub olduğu xalqın əski tarixə sahib olduğunu, onun ədəbiyyat və gözəl sənətlərin et­noqrafiyasının zənginliyini böyüməkdə olan nəslə ötürmək, bu­nunla bağlı inam, inanc, güvən yaratmaq müasir günümüzün ən gə­rəkli istəklərindəndir” (2, 19-26). Azərbay­ca­nın işğal altında olan regionlarına məxsus oyun və tama­şaların, mədəni dəyərlərin qorunması, unudulmaması üçün bu oyunların yenidən cəmiyyətə çatdırılması vacib məsələlərdən biridir.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   30


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə