AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu təRTƏr rayon icra hakiMİYYƏTİ




Yüklə 2.97 Mb.
səhifə15/30
tarix22.02.2016
ölçüsü2.97 Mb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   30

Qaynaqlar

  1. Qasımov Ə. Azərbaycan xalq oyunları. Bakı, BDU nəş­riyyatı, 2006

  2. Azərbaycan xalq ədəbiyyatından seçmələr. Qaravəllilər, oyun­­lar və xalq ta­ma­şaları. /Tərtib edənləri H.İsmayılov, T.Orucov. Bakı: Şərq-Qərb, 2005.

  3. Kaşqari M. Divanul-lüğət-it-türk, II c., 3-cü nəşr, Ankara, 1991

  4. Kaşğari M. Divani-lüğəti-it türk, I c., Daşkənd: 1961

  5. Arif M. Azərbaycan xalq teatrı. Seçilmiş əsərləri, III c. Bakı: 1970

  6. Sarabski H. Köhnə Bakı. Bakı: Şərq-Qərb, 2006

  7. Aslanov E. El-oba xalq tamaşası. 1984

  8. Fərzəliyev T. Azərbaycan folklorunda xalq dram və oyun tamaşaları. Tədqiqlər. Bakı: 1987

  9. Dadaşzadə M. Azərbaycan xalının orta əsr mənəvi mədəniyyəti. Bakı: 1985

  10. Axundova S. Azərbaycan uşaq oyunları. Bakı: 1980

  11. Ağayev H. Azərbaycan mütəhərrik oyunları, Bakı, 1958

  12. Səlimov-Şağani T.Q. Oyun və əyləncələr də bir tarixdir. Bakı: 1993

  13. Nəbiyev A. Azərbaycan xalq oyunları. “Azərbaycan folklo­ru­­nun aktual problemləri” məcmusu. Bakı: BDU nəşriyyatı, 1984

  14. Qasımov Ə. Azərbaycan folklorunda mövsüm mərasimi oyun­ları. “Bakı Universitetinin xəbərləri”, 2000, №2, s.62-69.

  15. Nəbiyev A. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı, I hissə. Bakı: 2009

  16. Nəbiyev A. El nəğmələri, xalq oyunları. Bakı: Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1988


QARABAĞDA “PADŞAH OYUNU”
İlkin Rüstəmzadə

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,

AMEA Folklor İnstitutu

ilkinrustamzade@mail.ru

Özət

Məqalədə Laçın, Qubadlı, Cəbrayıl və Ordubad rayon­ların­dan toplanmış materiallar əsasında “Padşah oyunu”nun təsviri verilmiş, oyunun tarixi şəkli və müasir vəziyyəti haqqında təsəv­vür yaradılmağa çalışılmışdır.



Açar sözlər: Padşah oyunu, Novruz adətləri, yalançı pad­şah, şax bəzəmə.
«Игра Падишах» в Карабахе

Резюме

В статье, на основе материалов собранных в регионах Лачин, Кубадлы, Джабраил и Ордубад дается описание «игры Падишах». Автор пытается создать представление об исторической форме и современном положении этой игры.



Ключевые слова: игра падишах, обычаи Новруза, лжепадишах, украшение шах (обрядового дерева)
The “game of Padishah” in Garabag

Summary

In article was described the “Padishah oyunu” (The game of King) on the base of materials collected in Jabrail, Lachin, Gubadli and Ordubad, also tried to create a view of the historical form and the present state of the game.



Key words: padishah oyunu (game of king), traditions of Nowrooz, lier king, şakh bazama (embellishment branching).
Xalqın bayram mədəniyyəti cəmiyyətdə gedən sosial-iqtisadi dəyişikliklərlə əlaqədar zaman keçdikcə özünün bir çox kompo­nentlərini itirmişdir. Bu proses bu gün də davam edir, xüsusən də Qara­bağın işğalı, insanların doğma tor­paq­la­rın­dan didərgin düş­məsi və Azər­baycanın dörd bir tərəfinə dağılması bunu daha da sürətlən­dirmişdir. Öz kənd­lə­rində, isti ocaq­larında olduğu zaman insanların böyük həvəslə icra etdi­yi bir çox mərasimlər, oynadığı oyunlar, köçkünlük­dən sonra, de­mək olar ki, yerinə yetirilmir, oynanılmır. Məhz bu sə­bəb­dən “Moza-moza”, “Mətəyə salma”, “Qığ-mərə”, “Qaçma­top” kimi bir çox xalq oyun­ları haqqında tə­səv­vürlər bu gün yal­nız insanların hafi­zəsində yaşayır, uzun müd­dət oynanıl­ma­dı­ğından həmin oyunlar barədə verilən məlu­matlar na­ta­mam­lığı, oyunun bütün kom­ponent­lə­rini əhatə etmə­məsi ilə diqqəti cəlb edir. Ən acınacaqlısı odur ki, bu proses bu sürətlə davam edərsə, bir müddətdən sonra xalq öz bayram mədəniy­yətinin, xalq oyunlarının böyük bir hissəsini itirmiş ola­caqdır.

Bildiyimiz kimi, milli bayramlar hər bir xalqın “milli kim­liyini” formalaşdıran, onu dünyada tanıdan əsas ünsür­lər­dən biridir. Səbəbsiz deyil ki, bir çox xalqlar dünyada məhz milli bay­ramları ilə tanınır, gündəmə gəlirlər. Bayram­ları bu qədər önəmli edən əsas səbəb milləti bütünləşdirməsi, varlı-kasıb, böyük-kiçik fərq qoyma­dan toplumun bütün üzvlərini bir araya gətirməsidir. Azərbaycanda belə bayram­lardan biri Novruz bay­ramı və onun komponent­lə­rin­dən biri olan «Pad­şah oyu­nu»dur. Sovet dövründə digər mərasimlər kimi «Pad­şah oyunu» da öyrənilməmiş, sistemli bir araşdır­manın möv­zu­su olmamışdır. Novruz bayramın­dan bəhs edən yazılarda bu oyun haqqında yalnız səthi məlumatlar ve­ril­miş, ona bir mə­dəniy­yət hadisəsi kimi yanaşaraq bütün kompo­nentləri ilə birlikdə tədqi­qata cəlb edilməmişdir. Bu adət haq­qında ilk mə­lumat Mirəli Seyi­dovun “Yaz bayramı” əsə­rində verilir, am­ma həmin məlumat­ların konkret hansı bölgə­yə məxsus ol­duğu qeyd olunmur (3). Müstə­qillik qazandıq­dan sonra mad­di-mənəvi sərvətlə­rimizin öyrənil­məsinə marağın art­ması təd­qi­qatçıların diqqətini «Padşah oyu­nu»na yönəlt­mişdir. Bunun nə­ticəsi olaraq, Ordubaddakı “Xanbə­zəmə” adəti əsasında «Pad­şah oyunu»nun təsviri meydana çıxır (4, 117). Əli Şa­mi­lov tərəfindən verilmiş həmin təsviri oyun haqqın­da ətraflı tə­səv­vür yaradan ilk sistemli təsvir saymaq olar. Ondan sonrakı dövrdə məra­sim haq­qında verilən məlumatlar həmin təsvirdən irəli getmir.

Son iki-üç ilə qədər «Padşah oyunu» ilə bağlı əldə olan məlu­matlar yuxarıda qeyd etdiyimiz mənbələrlə məhdud­laşırdı. Yalnız son illər Folklor İnstitutunun təşəbbüsü ilə Qa­ra­bağ folklo­runun toplanmasına marağın artması və bunun­la əlaqədar bölgə sakin­ləri ilə görüşlərin intensivləş­məsi həmin adətə dair maraqlı nümu­nə­lərin qeydə alınması ilə də xa­rak­terik olmuşdur. 2013-cü ildə Qarabağ folklor örnəklərini top­lamaq məqsədilə Taxta­körpü qəsə­­bəsinə ezam olunduğu­muz za­man Laçın rayon sakinləri ara­sında belə bir adətin izlərinə rast gəldik. Daha sonra Qubadlı sakin­lərin­dən də belə bir adə­ti qeydə almaq bizə nəsib oldu. 2014-cü ildə isə Beylə­qan ra­yo­nunun Günəşli kəndində (bu kəndin əhalisi keçən əsrin or­ta­larında Cəbrayılın Sirik kəndindən Beyləqana gələn ailə­lər­dən ibarətdir) həmin adətin birbaşa işti­rakçısı olduq, həm də onu videolentə köçürə bildik. Son top­la­ma­lar nəticəsində əldə edi­lən materiallar bizə həm bu oyunun yayılma coğra­fiyasını müəy­­yən etməyə, həm də onun daha ətraflı təsvirini verməyə imkan verir.

Padşah seçmə (Laçın), Padşah oyunu (Cəb­rayıl), Şah bə­zə­mə (Qubadlı) və yaxud Xanbəzəmə (Ordubad) adı ilə ta­nı­nan bu oyuna Azərbaycanın bir çox bölgələrində rast gəl­mək mümkün­dür. Həmin mərasim bəzi rayonlarda (Qubadlı, Laçın) ilaxır çər­şənbədə, Cəbrayılın Sirik kəndində martın 21-22-si, Ordu­bad ra­yo­nunda isə yeddiləvin günü keçi­rilərdi. Qu­badlı rayonunun Dəmirçilər kənd sakini Əyyub Bədəlovun dediyinə görə, bu mə­ra­­sim o qədər təmtəraqlı olardı ki, rayon mərkə­zindən, qonşu kənd­lərdən adamlar həmin oyunu izlə­mək üçün Dəmirçilər kən­dinə gələrdilər.

İslamın gəlişindən sonra «Padşah oyunu» arxaik məz­mununu itirmiş, yeni məna qazanmışdır. Xalqa görə Novruz bayramı Həzrət Əlinin taxta çıxdığı gündür, hətta həmin fikrin təbliğ olunduğu dini nağıllar da mövcuddur. Həmin nağılların birində deyilir ki, iki əmioğlu bir qıza aşiq olur. Onlardan biri həmin qızla evlənir və toy axşamı gəlinin yanına gedəndə evin qapısı önündə bıçaqla vurulub öldürülür. Oğlunun qatilinin tapılması üçün ata onun meyidini Məkkə şəhərinə göndərir. Abubəkirdən, Yeziddən oğlanın qatilini soruşurlar, onlardan müsbət cavab ala bilmədikdə Həzrət Əliyə müraciət edirlər. Həzrət Əli oğlanı öldü­rənin əmisi oğlu olduğunu söyləyir, amma onun sözünə inan­mır­lar. Onun əmri ilə oğlan öldü­rülən zaman qapının üstündə olan göyərçinlər, cinayətdə işlədilən xəncər şahidlik edir. Ona yenə inan­ma­dıqda Həzrət Əli yeddi rükət namaz qılıb Allah­dan oğlana can istəyir. Oğlan dirilir, ayağa dura­raq onu öldürənin əmisi oğlu olduğunu söyləyir. Nağılda deyildi­yinə görə, Əliyə iyirmi dörd il taxta çıxmaq qadağan olun­muşdu. Həmin gün qeyd olunan müddət tamam olur və Əli qırmızı geyinə­rək taxta çıxır. Ondan sonra camaat bayram edir və dirilən adamın şərəfinə həmin günü Novruz adlandırırlar (2, 221).

Xalq arasında mövcud olan təsəvvürə görə, həmin tarixdən etibarən bu gün böyük təmtəraqla keçirilir. Ona görə də bütün qadağalara baxmayaraq, xalq həmin adətə sadiq qalmış, hətta gizli də olsa Əlinin taxta çıxdığı günü keçirməyə çalışmışdır. Əslən Cəbrayıl rayonunun Sirik kəndindən olan, hazırda Beylə­qan rayonu Günəşli kəndində məskunlaşmış İdris İbayevin dedi­yinə görə sovet dövründə kənddə bu bayramı keçirən adamları siyahıya alırdılar. O zaman Əli çələbi onlara ürək-dirək verərək deyərdi ki, qorxmayın, bayramı keçirin. Bayramda sizin hansınızı tutsalar, deyin toy eləyirəm və bir kişinin də qızını alın. İnformatorun dediyinə görə, bir il sovet sədri onları bayram ke­çirməyə qoymur. Əli çələbinin tapşırığı ilə camaat bir ağsaq­qalı sovet sədrinin yanına göndərib ondan kənddən çıxma­sını tələb edir, əks təqdirdə onu öldürəcəkləri ilə hədələyirlər. Xojam­sax­­lıdan olan sovet sədri həmin təhdidlərdən sonra kənddən çıxır. Həmin gün – 1941-ci il martın 21-də kənd sakinləri kolxozun pəyəsini bəzəyir və klubda tədbirləri olduğunu söyləyib bu adla bir erməni aşığını da kəndə gəlməyə razı salırlar. Aşıq gəlib tövləni görəndə əvvəl bura­nın klub olmasına şübhə edir, amma camaat onu dilə tutub içəri gir­məyə razı salır. Aşıq içərinin muzey kimi bəzəndiyini görüb özü də təəccüb edir. Söyləyicinin dediyinə görə, o gün kənddə elə bir bayram keçirilir ki, “dünya tarixində bəlkə heylə bayram keçiril­məyib”. Əli Şamilovun yaz­dığına görə, bütün yasaqlara baxmaya­raq, Sovet dövründə Ordu­badda da bu bayram böyük təmtəraqla qeyd olunar və Naxçıvanın hər yerindən həmin mərasimi izləməyə gələrdilər.

Bəzi yerlərdə həmin adətin keçirilməsi üçün qabaqcadan müəyyən qədər vəsait də yığılır. Qubadlı rayon, Dəmirçilər kənd sakini Əyyub Bədəlovun dediyinə görə, iyirmi, iyirmi iki nəfər pul yığıb heyvan alardı. Həmin heyvanın ətindən yemək bişirilər və camaata yemək verilərdi. Beyləqanın Günəşli kəndində isə 2014-cü ildə həmin mərasimi keçirmək üçün hər evdən on manat pul yığılmışdı. Həmin vəsait çalğıçıların pulunun ödənilməsinə, onların yemə­yinə, mağarın qurulmasına və s. xərclənmişdir.

Bəzi yerlərdə padşah olacaq şəxs səsvermə ilə müəyyən edi­lirdi. Laçın rayon Sadınlar kənd sakini Pəsi Quliyevin dediyinə görə, səsə qoyar­dılar, kim daha çox səs toplasa, onu padşah seçər­dilər. Ordubad rayonunda da padşah səsvermə ilə müəyyən edi­lir­di. “Azərbaycan folklor antologiyası”nın I cildində deyilir ki, yed­di­ləvin günü sübh tezdən hamı böyük meydana yığışır. Şənlik baş­la­nır. Cəngi çalınır, zorxana qurulur. Pəhlivanlar güləşib qurta­ran­dan sonra zorxana yığış­dırılır. Meydana kosa çıxır... Bundan sonra ağsaqqallar­dan biri meydana yığılanlara üz tutub deyir: “Camaat, bu gün bir xan seçməliyik. Xan gərək qaşqabaqlı, sözü ötkəm adam olsun. Ona bir vəzir, bir vəkil, bir də cəllad seçib verin”. Ca­maat yerbəyerdən deyərdi ki, xanımız Baş­maqçı Mərdan olsun” (1, 21). Dəmirçilər kəndində isə pad­şah, onun əyan-əşrəfi yaşlı, sayı­lıb seçilən adamların arasın­dan seçilərdi. Əyyub Bədəlovun dedi­yinə görə 2009-cu ildə Sumqayıt şəhər stadio­nunda bu mərasimi keçi­rən zaman məktəb direktoru Yadigar müəllim şah seçilmiş, kəndin icra nümayəndəsi Şahbaz müəl­lim də onun vəziri olmuşdu. İdris İbayevin dediyinə görə, Sirikdə İsgəndər oğlu Məhəm­məd adlı qolu şikəst, yoxsul bir kişi olub. Hər il Novruz bayramına iki gün qalmış Əli çələbi onun başını qırx­dı­rar, təmiz çimizdirt­dirər, alt paltarından tutmuş üst paltarına qədər onu təzələyərdi. Əli çələbiyə deyərdilər ki, bu kənddə padşah qoymağa bir şəx­siyyətli adam tapmırsan? Cavabı belə olardı ki, ömrü boyu üstünə su dəy­məyən bir adamı çimiz­dirib, təmiz paltar gey­dir­məyin Allah yanın­da savabı böyükdür. Onu geyindirib padşah qoyardı, ona vəzir-vəkil seçilərdi. Elə ada­mı vəzir seçərdilər ki, onun baməzə­liyi olsun, camaatı danışdıra bilsin, məclisi şənləndirməyi bacarsın.

Pəsi Quliyevin dediyinə görə, axır çər­şən­bədə hər məhlənin öz padşahı olardı. Qızlarla oğlanların məclisi ayrı olardı. Qızlar oğ­lanları öz məclislərinə burax­mazdılar, amma bəzən hansısa bir oğ­lan qadın paltarı geyinərək qızların məclisinə gələrdi. İnfor­matorun dediyinə görə, onun oğlanları axır çərşənbədə qadın paltarı geyi­nər, üzlərini yaşmaqla örtüb qızların məclisinə gedər­dilər. Eynilə qızlar da oğlan paltarı geyinib oğlanların məcli­sinə gələrdi.

Xan bir qayda olaraq kişilərdən olur, yalnız müstəsna hal­lar­da qadınlar da xan seçilə bilirdi. Əli Şamilovun yaz­dığına görə, 1946–70-ci illərdə Ordubad rayonunun Tivi kən­dində keçi­rilən mərasim­lərdə xan dəyirmançı Kəblə Qədimin xanımı Mircahan olmuşdu. Onun da ilk icratı taxta əyləşən kimi ərini döydürtdür­mək və cəri­mələtmək olarmış. Elə adamlar vardı ki, onlar uzun illər dalba­dal xan seçilirdi. Beyləqan rayonunun Günəşli kən­din­də İdris İbayev keçən əsrin sonlarından bu vəzifəni icra etmiş, yalnız 2014-cü ildə öz taxtını başqasına vermişdir. Əli Şamilovun yazdığına görə, 70-80-ci illərdə Ordubadda keçirilən şəbədələrdə həmişə Vəli adlı kişi xan bəzənərdi. Elə buna görə də şəhərdə əksə­riyyət onu Vəli xan kimi çağırırdı. Bəzən də bu vəzifə nəsil­dən-nəslə ötürülür. Məsələn, Ordubadın Tivi kəndində Mircahan arvaddan sonra onun oğlu xan seçilmişdi.

Günəşli kənd sakini İdris İbayevin dediyinə görə, şah olan şəxs bir sutka dinməməli, danışmamalıdır. Gülən kimi onu taxtdan düşürər, özünü də soyundurub dar ağacından asardılar. Ordubad rayonunda da ən məşhur məzhəkəçilər, gü­lüş ustaları xanı gül­dürmək üçün dəridən-qabıqdan çıxardılar. Xan gülsün deyə bəzən meydanda qadın, qız olmasına bax­mayaraq xanla açıq-saçıq zara­fatlar da edərlər. Xan bütün bu məzhəkə­lərin qaba­ğında özünü sax­laya bilməyib gülərsə, meydana toplaşan tamaşa­çılar onu geyimli-keçimli suya basar, onu “xanlıq”dan salardılar. Taxtdan salın­mış şəxs isə bir daha xan seçilə bilməzdi. Əli Şami­lo­vun yazdığına görə, XX yüzillikdə Ordubadda gülən xanlar haqqında xatirələr hələ də insanların yaddaşında yaşayır.

Mərasim üçün xüsusi bir mağar qurulardı. Şahı mağara yaxın qonşu bir evdə bəzəyərdilər. Məclis başlayanda vağzalı çalınar, şah vəzir-vəkilin, fərraşların əhatəsində məclisə daxil olardı. Bütün məc­lis əhli ayağa qalxar, əl çalar və deyər: “Şah oynasa ucuzluq olar”. Şah da əlini götürüb “Şah gəldi” havasına ağıryana oy­nayardı. Oyna­yandan sonra çıxıb taxtında oturar və səlahiy­yətlərinin icra­sına başlayardı. Məclis qurta­randa da aradan elə çıxardı ki, kimsə ona bir söz deməsin. Laçın rayonunda “padşah seçmə” mərasi­minin əsas iştirakçıları cavanlar idi və onlar pad­şa­hı öz tay-tuşları ara­sından seçərdilər. Şah qəlbidə oturar, ondan bir az aşağıda vəzir, lap aşa­ğıda buyruqçuları durardı. Bir tərə­fin­də xəbər aparıb gətirən­ləri, bir tərəfdə də şahın xəzinədarı otu­rar­dı. Padşah əyninə arxalıq, üstün­dən də çuxa geyinər, başına da papaq qoyardı. Padşahın geyi­mi kənddən kəndə fərqlənir. Məsə­lən, Sadınlar kəndində pad­şahın əyninə qırmızı xələt geyindirər, başına da kar­dondan düzəl­dilmiş bəzəkli papaq qoyardılar. Qızla­rın məclisində isə padşah seçilən qızın başına yaylıq atılardı. Qu­badlı rayonunda isə şahın özü ilə yanaşı, onun atı da bəzənərdi. Atın belinə kənarları qotaz­larla bəzə­dilmiş qırmızı palan salar­dı­lar, şah da onun üstündə oturardı. Ordubad rayonun­da isə padşah seçilən şəxs meydanın yuxarı başında qurulmuş taxtda oturar, vəzir, vəkil də gəlib taxtın sağında, solunda əyləşərdi. Yaraqlı-yasaqlı fərraşlar şahın hüzurun­da əmrə müntəzir dayanardılar. Cəl­lad qırmızı libas geyinər, əlində balta meydanın aşağı başında gözləyərdi.

Ordubad rayonunda mərasim xalat geyinmiş, başına tac qoy­muş xanın ata min­dirilib əyanların və musiqiçilərin müşayiəti ilə gəzintiyə çıxması ilə başlayır. Yol boyu «Var olsun Xanımız!», «Xa­nı­mız mərhəmətli xandır!» və s. alqışlar səslənər. Xan, əyan­lar və onları müşayiət edənlər kəndin və ya şəhərin ətrafındakı bağ­lı-bağçalı, çayır-çə­mənli yer­lərdə gəzdikdən sonra geri dönür­lər. Evlərin qarşısında və küçə­lər­də yenə də xanı və onun vəzir-vəkilini alqışlarla, mahnı və musiqi ilə qarşılayırlar. Gəzintiyə gedəndə və geri dönəndə xan heç yerdə dayanmır. Ona şikayət etmək, arzu və istək­lərini bil­dir­mək istəyənlərin xana yaxınlaş­ma­sı­na izin ve­rilmir. Fər­raşlar, əyan­lar, vəzir, vəkil xana “şikayət etmək” istəyənə məslə­hət gö­rərlər ki, «sarayda qəbula gəlsinlər». Müstəsna hallarda, yəni yaşlı adamları, xəstələri gördükdə xan atı saxlayar, onların şikayətini dinləyərdi. Gəzintidən qayıdan xan baş meydanda qurulmuş taxta əyləşirdi.

Xan saraya daxil olub yerini aldıqdan sonra musiqi sədaları yüksəlir. Öncə yallı oynayan dəstələr meydana çıxır. Hər tərəfdən alqış, urra sədaları eşidilir. İki yallı dəstəsi bir-birindən çevik ol­ma­­ğa, daha yaxşı oynamağa çalışır. Yorulub sıranı pozan, oyna­mağı dayandıranları fitə basmaqla, hay-küylə yola salarlar. Sonra gülə­şənlər ortaya çıxır. Güləşdə gənclərlə yanaşı yaşlılar, qocalar da fəal iştirak edirlər. Musiqi sədaları altında güləşərlər. Yallı yarışın­dan fərqli ola­raq, güləşdə məğlub tərəfi fitə basmazlar. Ye­nəni də, yeniləni də alqışlarla qarşılayırlar. Ən yaxşı güləşçini də, qalib yallı dəstəsini də xanın adından mükafatlandı­rır­lar. Bu mü­ka­­fatlar, eləcə də imkansız ailələrə edilən yardım­lar, kimsəsiz qo­ca­­lara, şikəstlərə, xəstələrə verilən paralar xanın cərimələdiyi adamlardan aldığı pullar hesabına ödənilərdi. 

Həmin gecə padşah müəyyən əmrlər verər, başındakı adam­lar onun əmrini icra edərdilər. Padşahın sözü hər kəs üçün qanun idi və kimsə ona etiraz etməzdi. Kim pad­şahın sö­zü­nə baxmırdısa və ya onun əmrinə tabe olmurdusa, onu tutub pad­şahın hüzuruna apa­rar, onun qarşısında dizi üstə otur­dar­dı­lar. Günahı onun üzünə deyilər və cəzalan­dı­rılardı. Əyyub Bə­­dəlovun dediyinə görə, bu mərasimi rayonda keçirəndə bi­rin­ci katib Şahsu­var Yəhyayevi şahın hüzu­runa gətiz­dir­miş­di­lər. Sadınlar kənd sakininin dediyinə görə, başqa məhlənin adam­ları torba sallamaq üçün onların ərazi­sinə gəldikdə onu tu­tub padşahın hüzu­runa aparardılar. Padşah da ondan so­ru­şar­dı ki, sən kimdən icazə alıb mənim mahalıma gəl­mi­sən? O da müxtəlif bəhanələr gətirərdi: ya deyərdi təsa­düfən burdan keçirdim, ya digər səbəblər gətirərdi. Padşah onu cəri­mələyər, verilən cəriməni də vəzir-vəkil dəftərə qeyd edərdi.

Məclisdə əsasən müəyyən adamlara kəsilən cərimə­lər­dən pul yığılırdı. Bundan əlavə, padşah kimisə asılmaqla cə­za­landır­dıqda onun yaxın adamı pul ödəyib onu azad edə bilirdi. Həmin pullar xəzinə­darda yığılır və həmin vəsait xe­yir­xah işlərə sərf olunurdu. Məsə­lən, Əyyub Bədəlovun de­diyinə görə, həmin mərasimdən yığılan vəsait hesabına onlar bir dəfə məscidin darava deyilən hissəsini təmir eləmiş, növbəti il yığılan vəsait hesabına imkansız adamlara, yetim-yesirə əl tutmuşlar. Günəşli kənd sakini İdris İbayevin dediyinə görə, 2013-cü ildə həmin mərasim­dən yığılan pul ilə kəndə artezian üçün motor alınmışdı.

Əyyub Bədə­lovun dediyinə görə, bir dəfə Qubadlıda “padşah tikmə” məra­simini keçirəndə kəndin müxtəlif yer­lə­rinə yazıb vurmuşdular ki, şahın əmrinə əsasən gecə saat birə qədər heç kim yatmamalıdı. Kim yatsa, şah tərəfindən cəza­landırılacaq­dır. Gecə saat on ikini keçdikdən sonra padşah ev­ləri gəzir, onun əmrini po­za biləcəyi ehtimal olunan adamların qapısını döyürdü. Söyləyi­ci­nin dediyinə görə, bir dəfə padşah camaatın onun əmrinə tabe olub-olmadığını yoxlamaq üçün Misir müəllimin evinə gəlir. Stol­da mürgüləyən Misir müəl­lim padşahın adamlarını görən kimi deyir: “Köpək uşağı, gə­lin çıxın da, yata bilmirəm qor­xum­dan”. Padşah oradan çıxıb İbrahim həkimgilin evinə gəlir. İbra­him həki­min arvadı bunları görəndə deyir: “Həsən dayınız sizin tapşırığa əməl elə­məyib yatıbdı”. Padşahın adamları Həsən kişini yor­ğan­qa­rı­şıq yatağın­dan götürüb meydana aparırlar. Qubadlı ra­yo­nunun Qaracallı kəndində də qabaqcadan yazıb hər yerə vurar­dılar ki, saat bir tamamda şah gəzintiyə çıxacaq, kimin nə şikayəti var, eləyə bilər. Saat bir tamamda şah bəzənirdi, uzunqu­lağın üstündə çıxardı gəzintiyə, şikayətlərə baxardı.

Padşahın vəzifəsi kimisə cəzalandırmaq, kiməsə cərimə kəs­məklə məhdudlaşmır, həm də o, ədalətli qərarlar da verir. Məsə­lən, Günəşli kəndində keçiri­lən mərasimdə bəzi kənd sakinləri av­tobus sürücüsünün gediş haq­larını qaldırma­sın­dan, Qubadlı ra­yo­nunda keçirilən mərasimdə camaat pensiya­larını vaxtlı-vax­tında ala bilməmələrindən şikayətlə­nirlər. Hər iki halda pad­şah camaatın şikayətinə ədalətlə baxmış və onların xeyrinə qərar qəbul etmişdir. Məsələn, Qubadlı rayo­nunda keçirilən mərasim za­­manı padşah sosial-müdafiə şöbə­sinin rəhbərini çağırıb pensi­yaların ödənilməməsinin səbəbini soruşmuş, bayrama qədər camaatın pensiyasının ödənilməsini tapşırmışdı. Əli Şamilo­vun yaz­dığına görə, Ordubad rayo­nunda keçirilən mərasim zamanı xan 10-15 nəfərə qonaqlıq verməyi, xörəklər bişirib imkansız ailələrə paylamağı buyu­rardı. Bişirilən xörəyin dadına da öncə xan və ya vəziri baxar, sonra onu paylamağa icazə verərdi.

Padşahın məclisinə gələn gəlinlər xonça bəzəyib gəti­rər­di­lər. Həmin nemətlər oturanlara, xüsusən də kənardan gələn qo­naqlara paylanardı. Onları paylamaq üçün əynində xüsusi ge­yimləri olan üç-dörd nəfər təyin olunardı. Ordubad rayo­nunda isə xanın ziya­rə­­tinə gələnlərin əllərinə gülab suyu tö­kü­lər və onlar şirniyyata qo­naq edilərdilər. Bunun müqabilində isə hər kəs imkanı da­xi­lin­də şirniyyat qabına pul-para qo­yardı.

Bəzi yerlərdə məclisin daha maraqlı keçməsi üçün kəndin ca­van­ları padşaha qarşı müxalifət yaradar, saxta topla, tüfənglə silah­lanıb şahı devirməyə gələrdilər. Müxalifətin padşaha qarşı hazır­ladığı planlar qabaqcadan heç kimə məlum olmur. Günəşli kənd sakini Baqi Həsənovun dediyinə görə, 2013-cü ildə özünü müxalifət adlan­dıran dəstə altı-yeddi maşınla məclisi bas­mışlar. Əllərində yalançı tüfəngləri, çiyinlərində qrantamyot əvə­zi­nə peç turbası vardı. Əyinlərinə qəribə paltar geyinmiş, tanınmama­ları üçün üzlərinə kömür sürtmüşlər. Vəzir də onları Zimbabvi­ya­dan gəlmiş adamlar ki­mi təqdim etmişdi. Müxalif üzvlər məclisdə qarışıqlıq sal­ma­ğa, padşahın başından papağı qaçırmağa, padşa­hın adına gəl­miş xonça­ları dağıtmağa çalışırlar. Fərraşlar də ayıq olar­dı­lar və onlara bu niyyətlərini gerçəkləşdir­məyə imkan ver­məz­­di­lər. Padşahın papağı­nın qaçırılması ehtimalı daha çox idi, ona görə fərraşların böyüyü əlində şallaq həmişə padşahın ya­nın­da durardı. Buna cəhd edən şəxsləri isə tutub dar ağacından asar­dılar. Baqi Həsənovun dediyinə görə, məclisə bir az şuxluq qat­maq üçün bəzən özləri şərait yaradır­dılar ki, beş-on xonça dağı­dılsın, camaat həmin nemətdən dadsın.

Beyləqan rayonunun Günəşli kəndində keçirilən «Pad­şah oyunu»nda on iki fərraş padşahı qoruyurdu, bir nəfər də onla­rın başçısı idi. Fərraşların seçilməsi üçün qollarında qırmızı sarğı vardı, başçılarının isə çiynindən aşırdılaraq sinəsinin ortasına qırmızı şal bağlanmışdı.

Həm Beyləqanda, həm Qubadlıda təşkil olunmuş məra­sim­lərdə padşah məclisin axırında səssiz-səmirsiz mey­danı tərk edir və bununla mərasim qurtarırdı. Ordubad rayo­nunda xan yeddi gün hakimiyyətdə olur, onun üç günü daha qələbəlik olar­dı.  Sonuncu gün xanı taxtdansalma mərasimi olardı. “Gələn bay­ra­ma bağrıbütöv çıxaq!”, “Düş­mən­lərimiz zəlil olsun!”, “Cənabi Əmir köməyiniz olsun!” və b. dualar söylənər, sonra isə bir ağ­saq­qal xanın gördüyü işlərdən danı­şar, fəaliyyə­tini qiymət­lən­di­rər, ona uzun ömür və cansağlığı arzula­yardı. Şən musiqi sədaları və atəşfəşanlıqla meydana topla­şanlar dağılışardılar.


Nəticə:

«Padşah oyunu»nun tarixi şəkli ilə müasir vəziyyətini müqa­yisəli izlədikdə zaman keçdikcə bu oyunun çox şeylər itirdiyini müşahidə edirik. Əvəllər bu mərasim daha geniş ərazidə qeyd olunurdusa, tədricən onun əhatə dairəsi daral­ma­ğa başlamışdır. Köçkün­lükdən sonra Laçın rayonunda, demək olar ki, bu adət keçirilmir. Ordubad şəhərində isə vaxtilə hər məhəllənin öz xanı olardısa, son 50 ildə yalnız bir yerdə – şəhərin «Şərşəhər» adla­nan meydanında “Xanbəzəmə” şə­bə­dəsi keçirilir. Mərasimin ke­çi­rildiyi günlərin sayında da azalma müşahidə olunur. Əvvəllər «Padşah oyunu» bir neçə gün qeyd olunurdusa, indi yalnız bir gün keçilir. İdris İbaye­vin dediyinə görə, «Padşah oyunu» Sirik kəndində martın iyirmi biri saat dörd­dən sonra başlayar, iyirmi ikisi gecəyə qədər davam eləyərdi. Onda daha təmtəraqlı ke­çi­rilər, insan­lar səhərə qədər oturub oyuna tama­şa eləyərdi. Hətta kəndə kənardan gətirilən aşıqlar da insanlarda bu oyuna marağı, həvəsi görüb təəccüb edirdi. İdris İbayevin dediyinə görə, bir dəfə məclisə dəvət olunmuş aşığın iki gün dalbadal zurna çalmaqdan dodaqları o qədər şişir ki, axırda aşıq bezib deyir: “Bilsəydim gedib bazarda semiçka satardım, bu kəndə gəlməzdim. İnsafınız olsun, insan bir belə oynayar?” Camaat da ona belə cavab ver­miş­di ki, bu Əli bayramıdı, belə gündə heç adam yorularmı? İndiki dövrdə iki gün dalbadal belə bir məclisi təşkil etmək həddin­dən artıq baha başa gəldiyi üçün mərasim bir gün keçirilir, əvvəlki illərdəki kimi səhərə qədər deyil, gecə saat on ikiyə qədər davam edir. Əvvəllər hamı qırmızı paltar geyinib məclisə gələr, hətta padşah da başdan-aya­ğa qırmızı geyinərdi. Padşah olacaq şəxs bir gün qabaqcadan çimər, qüsullanaraq taxta çıxar və mərasimin icra olunduğu bir sutka ərzində ac qalar, danışmaz və gülməzdi. Günəşli kəndində iştirakçısı olduğumuz məra­simdə isə bu tələb­lə­rə, demək olar ki, əməl olunmur, padşah kostyumda taxta çıxmış (digərlərindən yalnız sinəsinə bağladığı qırmızı şala və papağına taxdığı quş tükünə görə seçilirdi), mərasim boyu həm danışır, həm də gülürdü.

Beləliklə, “padşah oyunu” bu mədəniyyət içərisində o qədər kök atıb yayılmışdır ki, toplama fəaliyyətini ge­niş­ləndirdikcə bu mə­rasimin izlərinə digər bölgələrdə də rast gəlməyimiz qaçıl­mazdır.

1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   30


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə