AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu nigar həSƏnova yevlax şİVƏLƏRİNİn leksikasi




Yüklə 1.65 Mb.
səhifə5/9
tarix09.03.2016
ölçüsü1.65 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

2.2. Qohumluq, ailə və nikah münasibətlərini bildirən sözlər
Leksikanın qədim qatlarına aid sözlərin bir qismi də qo­hum­luq mü­na­si­bət­lərini bildirən terminlərdir. Qohumluq əlaqəsi bil­dirən adların çoxu qəbilə və tayfa dövrünün izlərini əks et­di­rən sözlər sırasına aiddir. Yevlax şivələrində müşahidə edilən qo­humluq terminlərinin bir çoxu ədəbi dildə və digər şivələrdə iş­lənən sözlərlə ümumilik təşkil edir. Bu terminlərin bəziləri si­no­nim cərgələr ya­radır. Şivələrdə müşahidə etdiyimiz bir sıra ter­minlər digər türk dillərində də iş­lədilir.

Yevlax şivələrində işlədilən qohumluq terminlərini iki qru­pa ayırmaq olar: a) qan qohumluğuna aid terminlər; b) nikah qo­humluğuna aid terminlər.

a) Qan qohumluğuna aid terminlər: ana (büt. şiv.)//nənə (əks. şiv.)//ciji (Dəryada sijim oleydi, Çəhməyə güjüm oleydi. Dər­dimin bu yerində Ağlıyan cijim oleydi) – ana; ata (büt. şiv.)//lələ (A.Qar., Y.Qar., Köy.)//əmi (Yev.) – ata; qağa (əks. şiv.) – böyük qardaş; bajı (büt. şiv.) – 1. bacı, 2. qardaş arvadı, 3. ögey ana; dədə (Dədəm bijdi, kündəni sayır, nənəm bijdi kün­də­dən kəsir) – baba; cəddaba (əks. şiv.) – nə­sil­də ulu baba; zür­yət (Hs., Ək., İsm., Qb., Quş.) – övlad; çağa (büt. şiv.) – körpə uşaq; qoja nənə (əks. şiv.) – atanın və ya ananın nənəsi; dayı (Da­yıynan dağı dolan, əmiynən bağı gəzmə), mama (büt. şiv.) – ata­­nın bacısı; bibi (əks. şiv.)//gəlinbajı (Y.Qar., A.Qar.) – əminin və ya dayının ar­vadı; simsar (əks. şiv.) – uzaq qohum.

Yevlax şivələrində yeddi arxa dolan ifadəsi işlədilir; mə­sə­lən, Mən1 u:n yetdi arxa dola:na kimin tanıyıram (Y.Qar).



Yeddi arxa dolan dedikdə, ata, oğul, nəvə, nəticə, yetikcə, kö­tükcə, itik­cə şəcərəsi nəzərdə tutulur.

Bundan başqa, şivələrdə əmoğlu, əmqızı, mamoğlu, ma­ma­qı­zı, xaloğlu, xa­laqızı, dayoğlu, dayqızı kimi qohumluq ter­min­lə­ri işlədilir. Qohumluq termin­lərinin bir qismi morfoloji yolla, yə­ni -lıx, -dıx (fonetik variantları ilə) şə­kil­çisinin köməyi ilə ya­ran­mışdır. Bu yolla yaranan qohumluq terminləri ögey­lik mə­na­sı­nı bildirir; məsələn: atalıx//dədəlix1ögey ata, analıx – ögey ana, ba­jılıx – ögey bacı, qardaşdıx – ögey qardaş, oğullux – ögey oğul, qızdıx – ögey qız.

Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, -lıx, -dıx şəkilçiləri qan qo­hum­luğu bildirən sözlərə artırıldıqda ikinci bir məna – «dostluq» mə­nası da bildirir. Belə ki, ba­jı­lıx sözü «ögey bacı» mənasından baş­qa, «rəfiqə», qardaşdıx sözü isə «ögey qar­daş» mənasından başqa, «rəfiq» mənasını bildirir. Şəki şivələrində qeydə alın­mış «ata­lıx» sözü isə «ögey ata» mənasından başqa, «qız köçərkən atasının oğlan evindən aldığı pul (və ya qızıl)» mənasını da ifadə edir; məsələn: – Qızın atası diyir, bi bu qədir sənnən atalıx alı­jam (Böyük Dəhnə) (60, 235). Bəzən uşağı qalmayan, ya da ağır xəs­tə olan valideynlər niyyət edərdilər ki, uşaq qalsa, toyunu minnət­siz edəcəyəm. Əgər uşaq qız uşağı olardısa, valideynlər «Bu uşağı Allahyolu deyirəm» deyə niyyət edərdilər. Ona da ata­lıx almazdılar (107, 101).

Dədə sözü şivələrdə bəzən ata anlamında da işlənir: – Ağız ey, dədəm də­dənə borşdu döyül a! (Qb.); – Üş gündü, də­dəm öyə yaman yornuğ gəlir (Yev.); – Gör, dədəmin pal­tarra­rınnan əynin1ə gələni olajax? (Yev.). «Dədə Qorqud ki­tabı»nda ge­niş məna çalarlarına malik olan bu söz haqqında Ə.Tanrıverdi ət­raflı bəhs etmişdir (112, 200).

Ciji sözü cicə fonetik variantında Lerik şivələrində qeydə alın­mışdır: Cicəmin vəzyəti yamən xarəbdi (Züvüç) (21, 126). Şəki şivələrində isə ci­yi sözünün əvvəlinə böyük sözü əlavə edi­lə­rək bö:x1 ciyi şəklində işlənir və «əmi və ya dayı arvadı» mə­na­sını daşıyır (60, 182).

Çağa sözü qədim türkmən dilində çaqa şəklində işlənərək «quş balası» mə­nasını ifadə edir.

Simsar sözü «nisbətən uzaq qohum» mənasında Yardımlı, Cə­lilabad, Göyçay və Mingəçevir şivələrində də qeydə alın­mış­dır (85, 120; 4, 140; 113, 63; 34, 344).

Bu gün ədəbi dilimizdə «övlad» mənasında artıq arxaik­lə­şərək, yalnız «oğlan övladı» mənasını ifadə edən oğul sözü bir sı­ra şivələrimizdə olduğu ki­mi, Yevlax şivələrində də öz qədim mə­nasını saxlamışdır: – Ay oğul, şeytan fəhləsi kimi sə:rdənnən əllə­şirsən1, bir ho:r dincin1i al. L.A.Pokrovskaya oğul sözünü izah edərkən bu sözün «övlad» anlamında olmasını da qeyd et­miş­dir (151, 16).



Qağa sözü «ata» və «böyük qardaş», bajı sözü «bacı», «qar­daş arvadı», «ögey ana» mənalarında Cəlilabad rayonu şi­və­sin­də qeydə alınmışdır (4, 140).

b) Nikah qohumluğuna aid terminlər: külfət//öv­rət//uşax­la­rın anası, ər//öyün kişisi//uşaxların atası, quda (evlənmiş oğ­la­nın və ya qızın vali­deyn­lə­ri­nin bir-birinə verdikləri qarşılıqlı qo­hum­luq adı), gəlin, köy//göy (A.Qar., Y.Qar.)//kürəkən, yeznə (əks. şiv.) (bacının əri), qayın, baldız, elti (qardaşların arvad­la­rı­nın bir-birinə verdikləri qohumluq adı), bajanax, qaynata, qay­na­­na//qaynənə (Qaynənəli gəlinin dili:n altda qənt gərəx1).



Göy sözü «Dədə Qorqud kitabı»nda müxtəlif fonetik va­riant­larda (köy­gü//göygi//güyəgü) işlənmişdir: Güyəgü oğul ol­maz; Xan ba­ba­mın1 göygisi, Qadın anamın1 sevgisi (69, 31, 38). Gü­yəgü sözü, həmçinin «Əh­məd Hərami dastanı»nda da iş­lən­miş­dir: Güyəgüyə də onda sağdıc oldı (29, 64).

Göy sözü müasir Azərbaycan dilindəki kürəkən sözünün si­no­­nimidir. L.A.Pokrovskaya bu leksemlərin etimoloji ba­xım­dan əla­qəli olduğunu zənn et­mişdir. Belə ki, monqol dilindəki xurğqe(n) sözündəki n davamlı deyil və o, qə­dim abidələrdəki kü­dagü lekseminə yaxın tələffüz olunur. Lakin tədqiqatçı bunlar ara­­sındakı etimoloji bağlılığı sübut edən möhkəm əsasın olma­dı­ğı­­nı da əla­və etmişdir (151, 63). E.Ələkbərova qeyd edir ki, köygü//göygü//güyəgü//güde­gü//giyov//giyev və s. fonetik qabıq­lar­­da təzahür edən kürəkən məfhumu qədim türk lüğətində əks olun­­muş kü->küd//köd «qorumaq, baxmaq, göz yetirmək» mə­nalı feilə -ov//-ev//-ag//-əg//-egü isim düzəldən şəkilçinin qo­şul­ma­sı nəti­cəsində yaranmışdır. Bu şəkilçi, öz növbəsində, pra­türkdə bü­tün canlılara aid olan an kökündən dü­zəl­mişdir (38, 125).

Bu sözə türk dillərinə aid qədim yazılı abidələrdə küdagü, qyjaqy şək­lin­də rast gəlinir (152, 397). Göy sözünün giyəv şək­li­nə Ermə­nis­tanın Qa­fan rayonunda yaşamış azərbaycanlıların şi­və­sində bu gün də tə­sadüf edilir.



Quda sözü eyni şəkildə türkmən dilində, kuda şəklində Al­tay, şor, uyğur, qırğız dillərində, koza şəklində başqırd dilində iş­lənir (141, 334).

Elti sözü Azərbaycan dilinin əksər şivələrində işlədilir. Qu­ba dialektində, qərb qrupu şivələrində, Göyçay keçid şivələ­rin­də və Qax rayonu şivələrində bu söz «qayın arvadı», İraq-Türk­man ləhcəsində, Cücəkənd şivəsində isə «qardaş arvadı» mə­nasında qeydə alınmışdır (102, 310; 11, 214; 113, 44; 92, 246; 58, 285; 59, 27). Elti sözü bir sıra türk dillərində də işlədilir (143, 786). Volqa bul­qar­larının qəbirüstü yazılarında elti sözü elçi sözü ilə paralel işlənir (191, 67). K.Quliyeva Quba və Dər­bənd dialektində bu sözü «qayın arvadı» mənasında qeydə al­mış­dır: – İki qardaş uladu, ularun da iki arvadı, ular uladu bir-bir­nə elti; – Eki qardaşın arvadı bir-birnə elti diyədi (142, 14). Neft­çala şivələrində qa­yın arvadına qayınxatın deyilir. Bölgədə be­lə bir xalq deyimi də var: Qa­yın­xa­tını xayınxatını olar.

Yeznə sözü Yevlax şivələrində həm «bacının əri», həm də «qı­zın əri» mə­na­larında müşahidə edilir: Yeznə kişinin düş­ma­nı­dı; Yeznən yaxşı çıxdı, bir oğlun artdı. Yeznən pis çıxdısa, qızın da dartdı. İmişli və Lerik rayonu şivələrində də bu söz qeyd et­di­yi­miz mənalarında işlədilir (25, 247; 21, 127). Yardımlı şivə­lə­rin­də isə «ba­cı­nın əri və bacanaq» mənalarını ifadə edir (85, 121). Bu söz M.Kaşğarinin lü­ğə­tində «böyük bacının əri» mə­na­sında qeydə alınmışdır (63, c.3, 37).

Baldız sözü Yevlax şivələrində həm ərin, həm arvadın ba­cı­sı mənasında iş­lədilir. M.Kaşğarinin «Divanü-lüğat-it-türk» əsə­rində bu söz «arvadın kiçik ba­cısı» mənasında qeydə alınmış­dır. Ərin bacısına isə baldız deyil, sinqil deyilir (63, c.1, 446).

Giji-bajı//cici-bici. Bu söz şivələrdə sirdaş, rəfiqə an­la­mın­da işlənir; – Əş­şi, bu dəfə barışannan, tay ayrı ciji-bajı oluflar (Y.Sal.); – Uların arasınnan su da keşmir, ciji-bajıdılar (S.); – Allah xeyir eləsin, cici-bicidilər, sözdəri-söh­bət­dəri qu­tar­max bilmir (Yev.).

T.Hacıyev cici-bacı sözünün loru söz və ifadə kimi «fərsiz qa­dın» mə­nasında eynilə qaldığını göstərir (48, 68). Bu ifadə «Də­də Qorqud ki­ta­bı»nda «Pəs varasan, bir cici-bici türkman qı­zı­nı alasan» cümləsində işlən­miş­dir. «Dədə Qorqud kitabı»na aid izahlı lüğətdə sözün həm «zəif, körpə», həm də «xoşxasiy­yət, həlim, mehriban qız» mənasında izahı verilmişdir (71, 197). Ə.Tan­rıverdi «Dədə Qorqud dastanı»ndakı mənfi çalarlı «cici-bici»nin şivə­lə­ri­mizdə semantik dəyişmə ilə müsbət anlamlı söz ki­mi mühafizə olunduğu qə­na­ətinə gəlmişdir (112, 201).


2.3. Zaman anlayışı bildirən sözlər
Şivələrdə vaxt və zamanla bağlı xeyli sözlər işlənir ki, bun­ların bir qismi ədəbi dillə eyniyyət təşkil edir: məsələn, çağ, əsr, era, qərinə (33 il), inişil, bildir, bu il//bi:l, dö:ran, dəm və s.

M.Kaşğarinin lüğətində bıldır sözü «keçən il, bir ildir» mə­nasında qeydə alınmışdır (63, c. 1, 446). Bu sözə qədim türk lü­ğətində də rast gəlirik (132, 105).



Fəsil və ay adları. Şivələrdə qeydə alınmış köhnə fəsil və ay adlarını bil­di­rən sözləri ayrıca olaraq nəzərdən keçirək:

Qırxın vaxdı (əks. şiv.) – yay və payız fəsillərində qo­yun­la­rın qırxıldığı vaxt. – Qırxın vaxtı fermada işdərimiz çox olur (Ək.).

Qorapişirən (əks. şiv.) – avqust ayı. – Qorapişirən vaxtdı Yev­laxda kimi taparsan1 (Yen.).

Bu ifadə eyni mənada Çənbərək və Karvansaray şivə­lə­rin­də də işlənir (68, 251).



Quyruğdoğan ay (Yev., Qğ., Qm.) – avqustun beşindən son­ra. – Quyrux doğan vaxdı sərinnix1lər tüşür (Yev.).

Maldarlıq və əkinçiliklə məşğul olan ulu babalarımız vaxtı bil­mək üçün öz­lərinə kosmik və fenoloji təqvim yaratmışlar. Əlbəttə, üstündən çox əsrlər keç­diyinə görə, bu təqvimin çoxu unudulub aradan çıxmış, yaddaşlardan silin­miş, bəzi ünsürləri folk­lor və dialekt materialı kimi qalaraq gəlib bizə çat­mış­dır. Belə kosmik anlayışlı adlardan biri də quyruqdoğan və ya quy­ruq­donandır. Azər­baycanın qərb rayonlarında, o cümlədən Yev­lax­da bu ifadə ən çox quy­ruq­doğan, şərq rayonlarında isə quy­ruq­donan formasında işlədilir. Bu ifadənin semantikasına dair fikirlər müxtəlifdir.

Bir fikrə görə, quyruqdonan quyruq ismindən və donmaq feilin­dən ya­ran­mış mürəkkəb addır. Guya maldarlar havanın so­yu­masını müəyyən etmək üçün quyruq (qoyun quyruğu) yağını əri­dib açıq havada qoyurlar. Əgər əri­dil­miş qoyun quyruğunun ya­ğı gecə donarsa, onda quyruqdondu zamanı baş­la­dığı bilinər və mal-qara tövlə şəraitinə keçirilər, məhsul isə tarladan yı­ğı­lar­dı. Əslində bu zamanın vaxtını bilmək əkinçilər və maldarlar üçün çox vacib idi.

İkinci fikrə görə, avqust ayının 5-də, dağ və dağətəyi yer­lər­də isə avqustun 15-də quy­ruq doğan ayı başlayır. Bu, ul­duz­dur. Yerdəkilərə at quyruğu şəklində gö­rü­nən bu ulduz Quy­ruq­do­ğan adlanır. Bu ulduzun (quyruqlu ulduzun) görünməsi nəti­cə­sində yerə şeh düşür.

Quyruqdoğan zaman anlayışına Həsən bəy Zərdabinin «Əkinçi» qəzetində verdiyi bir məlumat da maraqlıdır. O ya­zır: «Bi­zim göy üzündə gecələr görünən ulduzların hamısı həmişə gö­rünməyir. Elə ulduzlar var ki, ilin bir vaxtında görünüb, qeyri-vaxt­larda görünməyir və bir də ulduzlar çox olduğuna onları dəstə-dəstə edib hər bir dəstəyə və dəstə oxşadığı şeyin, ya hey­va­nın adını qoyurlar ki, onları tanımaq asan olsun. O cüm­lədən on­ların bir dəstəsinə quyruq deyirlər ki, həqiqətən, qoyun quy­ru­ğu­na şəbahəti var».

El yəylaxdan qayıdan vax (Yəd., Qğ., Köv.)//payızın əv­və­limci ayı (əks. şiv.)//toylar ayı (Yev.) – sentyabr. – Payızın əvvə­lim­ci ayı Sübha:n toyun eliyeşdi (Qğ.); – Öy sahıfsızdı de­yin, olar­da qalır, el yəylaxdan qayıdan vax cı­xıf şəhərə gedeyşdi (Qğ.).

Çənbərək və Karvansaray şivələrində bu mənada «el başı qay­dan ay» ifa­dəsi işlədilir (68, 251).



Xəzan ayı (Yev.)//leysan ayı (Hür., Y.Buc., Xal., Xan.) //yar­­­­pax tökülən vax­dı (S., İsm., Y.Buc.) – payızın ortaları. – Yar­­­pax tökülən vaxdı gedif qa­pı­dakı mer-meyvəni də yığarıx (S.); – Gör, leysan vaxdında bu əyin-başnan öy­dən çıxallar? (İsm.)

Mal dama girən vaxdı (Köv., Nər., Qb., Hür.) – payızın son ayı.

Yatax vaxdı (Sal., Nem., V.) – qış fəslində qoyunların töv­lə­də sax­la­nıl­ması vaxtı. – Söyuxlar tüşdümü, qoyunnarın yatax vaxdıdı (Sal.).

:x1 çilə (büt. şiv.) – qışın birinci qırx günü. – Bö:x1 çilə ya­xunnaşır (Yev.).

Kiçix1 çilə (büt. şiv.)//bala çilə (Gül., Qğ., Qm.) – qışın ikin­ci ayının son iyirmi günü. – İlim il olsa, kiçix1 çilləm yaz­dan­dı.

Boz ay (əks. şiv.) – fevralın 22-dən sonra bir ay. – Boz ay laf söyüx olur dana (Qm.).

Qarayaz (V., Qb., Mb., Dəl., Sal.) – yazın ilk 20 günü.

Keçiqıran (Hs., Qb., V., Qğ.)//oğlaxqıran (Hav., Hs.) – mart ayının son on günü. – Oğlaxqıran da qutarsaydı, canımız isi­nərdi (Hs.).

Köş vaxdı (əks. şiv.) – yayın isti vaxtları, camaatın yaylağa köç­düyü vaxt. – Köş vaxdı fərməş özümüzə lazım olur dana (Yev.).

Gün adları. Yevlax şivələrində yerli camaat arasında daha çox işlənən, bu şivə üçün xarakterik olan aşağıdakı gün adları qeydə alınmışdır:

Süt günü (Əc., Ər.) – bazar günü. – Həmayıl süt günü öy­də oljehdi (Ək.).

Süt günü ifadəsi Yardımlı rayonu şivələrində də eyni for­ma və mənada iş­lənilir (85, 122). Tovuz rayonunda isə süd günü ifa­­­dəsi «hər həftənin cümə gü­nü quzuçulara yavanlıq verilən vaxt» mənasını bildirir: – Süd günündə qu­zu­çu­la­ra bir əz südü artıx verin1, yu:annıxları çatmır (54, 83).

Duz günü (əks. şiv.)//ağır gün (Yev., Yen., Köv.) – bazar er­təsi. – Duz gü­nü həftənin əvvəlimci günüdü dana (A.Qar.). – Sa­vax ağır gündü, bizdər sə­fə­rə çıxmarıx (Yev.).

Z.Xasiyev bu ifadəni «mal-qaraya təxminən həftədə bir dəfə duz verilən vaxt» mənasında qeydə almışdır: – Duz günü hey­­vannar duzdağa qaçer (54, 82). Yardımlı şivələrində isə «ba­zar ertəsi» mənasında rast gəlinir (85, 122).



Adna (büt. şiv.)//adına (Ək., Yen.) – cümə axşamı. – Bu gü­nün adı nədi? Şəmbədi, adınadı. «Ana, ana» dedilər, Bil­mə­dim dadı nədi; – Molla camahata deyif kin, adnalar veriljehdi (A.Qar.); – Adna günü iş görməzdər (inanc).

Adına sözü qərb qrupu şivələrində də «cümə axşamı» mə­na­sında qeydə alınmışdır (11, 196). Qədim türk lüğətində bu söz «cümə günü» (132, 11), V.Rad­lovun lüğətində isə həm «cümə ax­şamı», həm də «cümə günü» məna­la­rın­da göstərilir (154, 1(1), 466-494). S.Behbudov adna sözündən geniş şəkildə bəhs edə­rək onun həm Azərbaycan dili şivələrində, həm də digər türk dillə­rin­də, elə­cə də qədim lüğətlərdə müxtəlif mənalarda işləndiyini qeyd etmişdir (20, 176-177). E.Ələkbərova bu sözün öz in­ki­şa­fın­da ayna şəklində işləndiyi faktlarına (məsələn, Ayna Mələk; Sa­ğış günündə ayna görklü) münasibətini bildirmişdir. O qeyd edir ki, adna sözü aynaya nisbətən daha qədimdir və ayna sö­zü­nün «İblis» mənasında izahı doğrudur (38, 57, 62).



Adnertəsi (Y.Qar.) – cümə günü. – Adnertəsi cumaxşamı:n sa­vaxsın de:rix1 (Y.Qar.).

Gədəbəy şivəsində adına ertəsi «şənbə» gününü bildirir (8, 2).



Günün vaxtları ilə bağlı sözlər: xoruz banı, xoruz qənədini çırp­bamış, ertə (Xal.)//savertə (A.Sal.)//səvərtə (A.Qar., Y.Qar.), obaş­dan (Quş., S., Yəd.)//obaşdannan (Qğ.), dan söküləndə (Nərm., Gül)// dan ağaranda (Əc.)// dan yeri qızaranda, tülkü qığ sal­mamış (səhər tezdən), alatoran (əks. şiv.) (yenicə işıq­la­nan­da), gün qal­xan vaxdı (V.), şər vaxdı //şər qarışanda (Mb., S.), mal örüşdən qayıdan vaxdı (əks. şiv.) (axşam saat 6-7 radələri), mal sağını vaxtı (əks. şiv.) (səhər saat 7-8 radələri), qoyun sağını vax­dı (Mb., S., Gül., Hm.) (gün­düz saat 1-2 radələri), əmiş vax­dı (Hs., Əb., Mb.) (saat 2-3 radələri), yay­lım vaxdı (Sal., Ək., Tq.) (hava işıqlananadək mal-qaranın örüşə aparıldığı vaxt), mal gə­lən vaxdı, qaşqaralan//qarannıxqarışan (Yev., Yen., Bəyd.) (ax­­şam­üstü), gün bir sijim boyu qalxan vaxtdı, gün iki sijimboyu qal­xan vaxdı, töyux tara çıxan vaxdı.

Mal gələn vaxdı ifadəsi Neftçala şivələrində maləyağı ki­mi işlənir: – Sa­hi­bin qızı maləyağına doğulub.

Ertə sözü «sabah, səhər» mənalarında qədim türk lü­ğə­tin­də (132, 182) və E.V.Sevortyanın lüğətində (157, c.1, 302) qey­də alınmışdır.

Əmiş vaxdı ifadəsi Cədəbəy şivələrində də işlənir: – Əmiş vax­dı qoyun-quzunun mələşməsindən ağız də:ni qulağ eşitmer (54, 82). M.Ş.Şirəliyev yaylım vaxdı ifadəsini «yazda səhər-sə­hər mal-qaranın örüşə aparıldığı vaxt» kimi izah et­miş­dir (108, 323). Z.Xasiyev isə bu ifadəni «yazda gecə saat 4-6 arasında mal-qa­ranın örüşə aparıldığı vaxt» mənasında işləndiyini gös­tə­rir: – Çovannar yay­lımdan dan yeri sökülən vaxdarı qayıdır (Şəmkir) (54, 82).
2.4. Təbiət hadisələrini və cəhətləri bildirən sözlər
Yevlax şivələrində təbiət hadisələrini və cəhətləri bildirən aşağıdakı sözlərə rast gəlinir:

Təbiət hadisələrini bildirən sözlər. Yevlax şivələrində tə­biət hadisələrini bildirən aşağıdakı sözlərə rast gəlinir: Yağış ad­la­rı: ağ yağış (Gül., Duz., Əb., Tq.), yaz yağışı (S., C., Mb., Ək.), çovanalladan yağış (Yen., Əc.), gülşat yağış (Qm.), narın ya­ğış (Əc., A.Sal.), dolu (büt. şiv.), çiləmə yağış (Boş.), püsəx1 (Yen.)//tişəx1 (Qm.)//çisəx1, qara yağış.

Külək adları: qara yel (Əc.), səhər yeli (Xan.), isdi küləx1 (Xal.), sə:m yeli (Yen.), boğanax (Yev., Ək., Mb., Qb., Y.Qar.).

Digər təbiət hadisələrilə də əlaqədar bir sıra sözlər işlənir: tu­fan (büt. şiv.)//tufanat (Yev.), isdi, söyux, ayaz (Ayaz vur­mu­yan şərbəti işməzdər), şaxda, qar-boran, qar, sis//bulut, sel, daş­qın, şimşəx1, ildırım (Başına ildırım tüşsün (qarğış)).



Cəhət və istiqamət bildirən sözlər. Yevlax şivələrində cəhət və istiqamət bil­dirən sözlər bunlardır: məğrib (A.Qar.), məşrix (A.Qar.), günbatan (A.Sal., S.), gündoğan (A.Sal., S.), şimal, cə­nuf, şərq, qərf, qavax//qənşər (Qm.), qiv­lə//qıvla (Sal.), ön, alt, üsd, yuxarı//uxarı, aşağı.
2.5. Köhnə ölçü və çəki vahidlərini bildirən sözlər
Yevlax şivələrində köhnə ölçü və çəki vahidlərini bildirən bir sıra sözlər iş­lə­nir. Bunlar aşağıdakılardır:

a) Ağırlıq ölçüsü: tağar (S.)//xalvar (Yen., Bəyd., Ək.) – 400 kiloqram, yarım tağar (S., C.)//yarım xalvar (Yen., Bəyd., Ək.) – 200 kiloqram, put (Bir put duz yeməsən, xəsyətin bil­məz­sən) – 16 kiloqram, yarım put (C., Xal., Xan.) – 8 kiloqram, put ya­rım (C., Xal., Xan.) – 24 kiloqram, çanax (Y.Qar., İsm.)//bat­man (U:n hər kəlməsin bir batman balnan yiməy ol­mur) – 8 kiloqram (20 girvənkə), yarım batman (A.Sal., Sal.) – 4 ki­loqram (10 girvənkə), hokqa (Əc.,Y.Qar., Nem.) – 2 ki­loqram (5 girvənkə), dinəviş (Qb.) – 1 kiloqram (2 girvənkə yarım), gir­vən­kə (Y.Qar., A.Qar.) – 400 qram, isdil (Y.Qar., Nem.) – 300 qram, uruf (Y.Qar., C., S.) – 200 qram, çətvər (Sal., Nərm., Əc.) – 100 qram, misqal (Mb., Y.Qar., Nem.) – 4 qram, çərəx1 (əks. şiv.) – dörddə bir.



Tağar sözü M.Kaşğarinin lüğətində «içinə buğda və başqa şey­lər qoyulan nəs­nə, dağarcıq, kisə, cuval, xaral» mənalarında qey­də alınmışdır (63, c.1, 409). Qa­zax şivələrində isə tağar ağır­lıq ölçüsü «160 kiloqram»ı bildirir (22, 47-60).

Batman sözü türk dilində də işlənir (143, 66). «Dədə Qor­qud kitabı»nda da bu sözə rast gəlinir: Hər atanda on iki batman taş atardı; Altmış batman gürz salardı (69, 48, 94). M.Kaş­ğa­ri­nin lüğətində də batman sözü qeydə alın­mış­dır: bir batman ət (63, c.1, 435).

Çanax ölçü vahidi Çənbərək və Karvansaray şivələrində 8 ki­loqram (68, 250), Qazax şivələrində isə 5 kiloqram yarım (22, 47-60) çəkini bildirir.

Yevlax şivələrində qapan sözünə də çox rast gəlinir ki, bu «ağır şeyləri çəkən böyük tərəzi»dir. Bu söz Qazax şivələrində də işlənir: – Qapan tərəzidən böüy olor (Daş Salahlı) (11, 204).



b) Uzunluq ölçülərini bildirən sözlər: arşın (1 metr), yarım ar­şın (50 santimetr), çərəx1 (25 santimetr), urus arşını, xan ar­şı­nı//şah arşını (1 metrdən bö­yük), verşok, sajen (3 metr), hekdar, desyatin, bir ağaş (1 kilometr), yarım ağaş (500 metr), vers (1 ki­lometr).

Şərqi Abşeron şivələrində də ağac ifadəsi işlənir və 8 ki­lo­metrlik məsafəni bildirir (115, 113). Arşın sözü «Dədə Qorqud kitabı»nda işlənmişdir: – Ol kafə­rin altmış arşun qaməti vardı (69, 94).



c) Təxmini çəki və ölçü adlarını bildirən sözlər: ərəş (dir­sək­dən barmaqların ucunadək olan məsafə), xışma//cəngə (bir ovuc), bir addım (iki ayaq ara­sın­dakı məsafə), bir barmax (bir bar­max uzunluğu), qarış (tam açılmış əlin, baş barmağından ki­çik barmağa qədər olan məsafə), qulaş (tam açılmış sağ və sol qo­lun arasındakı məsafə), bir çimdix1, bir atım, qom//qoma (bir əl tutumu qə­dər yığılan dəstə), bir tutam (bir qulaş), mənzil (25 ki­lometr), qədəx1 (1 metr), tax­da, top.
2.6. Köhnə vergi, vəzifə, rütbə, silah adları
Yevlax şivələrində müşahidə edilən bir sıra tarixizmlər var­dır ki, bunların heç birinə bu gün heç orta nəslin dilində də rast gəlmək mümkün deyildir. Bu cür sözlər köhnə ictimai qu­ru­luşla əlaqədar olan sözlərdir ki, bu gün artıq sı­radan çıxmaq üzrədir. Unudulmaqda olan bu sözlər arxaik sözlər sırasındadır.

Yevlax şivələrində qeydə aldığımız köhnə vergi, vəzifə, rüt­bə, silah adları:



a) Köhnə vergi adları: saldat pulu (Əc., Ək.)//əsgər pulu (A.Qar.), töycü (Qm.), tüsdü pulu (Qm.), otbaşı (S.,Qm.) (otlaq üçün alınan ver­gi).

b) Köhnə vəzifə, rütbə adları: ağa, nökər, nayıf, ayax­çı//əyaxçı, kətxuda (Kətxudanı gör, kəndi dağıt), qubornat, pris­dav, minbaşı, yüzbaşı, onbaşı, yaso:ul, qa­ra­da­voy (Qarnı qa­ra­da­voy fiti kimi çalır), ko:xa (Koxanı gör, kəndi çap), darğa (Evin­də yox, urvalıx, kö:lünnən keçir darğalıx), soltan, dərəbəyi, ço:uş, baş ço:uş, uradinix1, sərdar, bə­zir­gan, qolçomax, qaçax, mə:mur, kətda, dilmaş, pitrici, silisçi, muray.

Yevlax şivələrində «yüksək rütbəli şəxsləri bildirmək» mə­nasında daha çox izlənilən söz böyüx1böyüx1lər ifadəsidir. Bu söz qeyd etdiyimiz mənada C. Məmmədquluzadənin əsərlə­rin­də də işlənmişdir: «…Qərəz, çoxu yadımdan çı­xıb, mən de­yi­rəm ki, nə qədər yer üzündə böyük var idi, hamısını saydı» (114, 302).



c) Silah adları: Qədim silah adlarına aşağıdakıları misal gös­­tə­rə bilərik: ox, yay, kaman, xançal//xəncər, qılış, qalxan, miz­­rax, aynalı, təx1lülə, dəyandoldurum, qəmə, beşaçılan, ma­zur.
2.7. Sözlərin mənşəyi
Yevlax şivələrində müşahidə etdiyimiz bir sıra sözləri mən­şəyinə görə iki cür qruplaşdıra bilərik: a) arxaizmlər; b) alın­ma sözlər.

Arxaizmlər. Dilin lüğət tərkibinin bütün leksik qatlarında köh­nəlmiş söz­lərə rast gəlmək olur. İctimai həyatda baş verən də­yişikliklər, iqtisadiyyat, elm, texnika, mədəniyyətin inkişafı di­lin lüğət tərkibini yeniləşdirir, zənginləşdirir, müəyyən sözlər öz fəallığını itirir, passiv fonda keçir, lakin dildən tamamilə it­mir. Onlar arxaizmlər, tarixizmlər, köhnəlmiş sözlər kimi qalır, yeri düşəndə müəyyən üslubi məqsədlərlə ədəbi dildə işlənə bilir (79, 115-116). Köhnəlmiş söz­lərin tarixizmlərə aid olmayan qru­pu­nu arxaizmlər təşkil edir. Arxaizm yu­nan­ sözü olub, mənası «qə­dim» deməkdir. «Tarixizmlərdən fərq­li olaraq, arxaizmlər elə sözlərdən ibarətdir ki, onların ifadə etdiyi əşya və ha­disələr in­dinin özündə belə mövcuddur, lakin onlar başqa sözlərlə ifadə olu­nur» (23, 74). «Arxaik sözlərin hamısı eyni aqibətli olmur; bun­lardan bəzisi ta­mamilə unudulur; bəzisi məhdud dairədə – dia­lekt, şivə sözlərinə çevrilərək ya­şayır; bəzisi başqa bir dilə ke­çir, …bəzisi yenidən işlək söz hüququ kəsb edir» (30, 101). M.Ço­banov qeyd edir ki, ədəbi dilin müasir vəziyyəti üçün fəaliyyət­dən qalan, yalnız dialekt və şivələrdə işlənən söz və ya söz bir­ləş­mə­lə­ri­nə arxaizmlər deyilir (28, c.1, 9).

M.Mirzəliyeva arxaik sözlərə münasibətini bildirərək ya­zır: «Müxtəlif tarixi səbəblər üzündən ictimai-iqtisadi quruluş­ların bir-birini əvəz etməsi nəti­cə­sində dildə bəzi söz və ifadələr sı­radan çıxır, arxaikləşir, işlənmir. Əlbəttə, ar­xaik­ləşmə prosesi heç də birdən-birə baş vermir, tədrici xarakter daşıyır. Ar­xaik sözlər həyatın müxtəlif sahəsinə aid ola bilər. Bu cür sözlərin di­lin lüğət tər­kibindən çıxması onların ifadə etdikləri məfhum­ların həyat meydanını tərk et­məsilə əlaqədardır» (90, 292).

Məlum olduğu üzrə, lüğət tərkibi dilin daha çox də­yişik­li­yə məruz qalan hissəsidir. Odur ki, dildə baş verən dəyişikliklər onun lüğət tərkibinə daha çox tə­sir edir. Ölkəmizdə sənaye və kənd təsərrüfatının, ticarət və nəqliyyatın, elm və texnikanın in­ki­­şafı ilə əlaqədar olaraq köhnə ictimai quruluş, təsərrüfat və məi­­şətlə bağlı olan bir sıra sözlər dildən çıxmağa baş­la­mış­dır.

Bu cəhətdən şivələrimizin lüğət tərkibi ədəbi dilimizin lü­ğət tərkibindən fərqlənir. Belə ki, şivələrimiz arxaik sözləri ədə­bi dilə nisbətən uzun müddət mü­hafizə edib saxlayır. Bu gün müa­sir ədəbi dilimiz üçün arxaikləşmiş olan bir sıra sözlər Yev­lax şivələrində işlənməkdədir. Bunlardan bəzilərinə diqqət ye­tirək:



Qut (Qğ., Ağ., Ək., A.Buc., Rüst.) – qüvvət. – A bala, sə­hərrər bu çi­yə­dən1, qaymaxdan1 ye:n1, ürəyin1izdə qut olsun (Ək.); – Gün axşa:matan ağ­la­mı­san1, yeməsən1, ürəyin1də qut ol­maz (Qğ.).

Qut sözü qədim türk lüğətində də qeydə alınmışdır: 1. can, ruh, həyati güc; 2. xoşbəxtlik, səadət, bərəkət, uğur (132, 471). S.Malov türk dillərinə aid qə­dim yazılı abidələrdə qut sözünün «bəxt, səadət, tale, həzz, ləzzət, zövq» və baş­qa mənalarda iş­lən­di­yini göstərmişdir (145, 415). «Dədə Qorqud kita­bı»nda qutlu sö­zünə rast gəlirik; məsələn, «Bu ad yigidə qutlu olsun!» – de­di­lər; Dibdə otu­ran xas bəklər! Qutlu olsun dövlətin1üz! – dedi (69, 54, 63). Qutlu sözü das­tanda ləqəb kimi də çox işlənmişdir: «Qut­lu Mələk! Ölməgə-yitməgə get­mə­miş­dim, yata­caq yerim ge­nə bu xərab olasıydı» (69, 33). Həmin sözün antonimi olan qut­suz sözü də müşahidə olunur: «Qədəmi qutsız gəlin deyincə, ud­sız gəlin desünlər» (69, 112). Y.Balasa­qunlunun möhtəşəm «Qu­tadqu bilik» əsərində də qut sözü işlədilmişdir. «Qutadqu bi­lik» – «xoşbəxtliyə, səadətə aparan elm, bi­lik» deməkdir (qut – xoş­bəxt, ad – etmək mənalı adlardan feil düzəldən şəkilçi, -qu – feildən ad düzəldən şəkilçidir).

«Əhməd Hərami dastanı»nda isə qutlu (uğurlu, xoşbəxt) və qutlulamaq (təb­rik etmək) ifadələri işlənmişdir: «Billə gəl ge­dəlim bu qutlu yola, Ola kim tan­rı xeyrin vermiş ola»; «Ulu, kiçi anı qamusu bildi, Dügün qutlulamağa cüm­lə gəldi» (86, 41).



Qut sözü bir sıra türk dillərində də işlənir; məsələn, türk di­lində kut «bəxt, tale» (143, 372), başqırd dilində kat – 1. kö­nül, qəlb, ruh; 2. bəxt, səadət; 3. ra­hatlıq, səliqə, qayda (123, 341) mənalarını ifadə edir. R.Məhər­rə­mo­va qut sözündən geniş şə­kildə bəhs edərək, bu sözün müxtəlif fonetik variant­larda Orxon-Yenisey abidələrində, XVI əsrə qədər klassiklərimizin di­lin­də, elə­cə də müasir bədii ədəbiyyatımızda rast gəlindiyini mi­sal­lar vasi­tə­silə göstər­miş­dir (79, 43). Q.Məmmədova Nəsiminin dilini araşdırarkən qutlu sözünün bu­rada «mübarək, uğurlu, xe­yir­­li, xoşbəxt» mənalarında işləndiyini bildirir (87, 118). Mə­sə­lən, Başumə quttu əyağın gəldi basdı ol nigar, Kölgəsi düşdü ma­na, sərvi xuramanın yenə (97, 56). Tədqiqatçı qutlu sözünün Neft­çala ra­yo­nunun bəzi kənd şivələrində bu gün də «mübarək, uğur­lu, xeyirli, xoşbəxt» məzmununda bir alqışın tərkibində qal­dı­ğını misal göstərir: Ayağı quttu//qutdu olsun (Qaramanlı kən­di) (87, 118).

Qut ismi Cəbrayıl keçid şivəsində «qüvvət, dəyər, təsir» mə­nalarında işlənir: – Bir loxma ye, ürəyinə qut olsun (101, 162). Neftçala şivələrində bu mənada quat fonetik variantının iş­lən­məsini müşahidə etmək olur: – Sözüə quat, biz də helə o fi­kir­dəyük; – Yaxşı yi, ürəyündə quat olsun. S.Behbudov qut sö­zü­nün Salyan rayon şivəsində «tumurcuq» mənasında iş­lən­di­yi­ni qeydə al­mışdır: – Ağajdar qut bağliyir (19, 125). K.Quliyeva məhz bu mənada işlən­miş qut sözünün qırğız, Tuva dillərindəki «canlanan», «güc verən» mənaları ilə uz­laşdığını qeyd edir (142, 20). Şərqi Abşeron şivələrində qut sözündən düzəlmiş qutəppə (möhkəm bürünmək, bərk sarımaq) leksemi işlənir; məsələn, – Ağız, ne bürinmisən qutəppə, no:lub, tıfandi begəm? (Bilgəh) (115, 87). Qa­zax şivələrində isə qut çox vaxt olmaq, eləmək, qu­ru­maq feilləri ilə birlikdə gələrək, əsasən üç mənada işlənir: 1. Ürə­yə qüvvət, durum (dayaq) mə­na­la­rın­da; məsələn, – Xörəx1 pişə­nətən bir tikə əppəx1 ye, ürəyinə qut olsun. 2. Mat qal­maq, heyrətlənmək, nitqi tutulmaq mənalarında; məsələn, – Kişi elə söz de:r ki, adamın qutu quruyor, söz də tapper danışmağa. 3. Kar olmaq, qulağı bat­maq, dəng olmaq mənalarında; məsələn, – Yuaş danış, qulağımı qut elədin (22, 54). Şərq qrupu şivələrində matı-qutu qurumaq frazeoloji vahidi işlənir: – Qı­zın sözünə matım-qutum qurudu.

Ün (Əc., Əb., A.Buc., Duz.) – səs. – Beyjə savağatan ünüm ərşə çıxıf (Əc.); – O düzəngahın ortasında, qırax-bujaxda da bir bəndə yoxdu kun, səsin1 çata, ünün1 yetə (Əb.); – Ha qış­qı­rım, heş gəsə nə səsim çatmaz, nə ünüm yetməz (Duz.); – Gejə:n bu vədəsində çağırram, barı bir hay ver, bir səsin1i, ünün1ü çı­xart dana! (A.Buc.)

Ün sözü qeyd etdiyimiz mənada «Dədə Qorqud kitabı»nda da işlənmişdir; məsələn, Ünüm an1lan, bəglər, sözüm dinlən1, bəg­­lər!; Ünüm an1la, sözüm din1lə! (69, 42, 45). Bu söz M.Kaş­ğa­­­rinin lüğətində (63, c.1, 122), qədim türk ya­zılı abi­dələrində (145, 440) və qədim türk lüğətində (132, 625) də qeydə alın­mış­dır.

Ün sözünə qədim yazılı dil mənbələrində də rast gəlinir; məsələn, Yedi iq­lim topdoludur ünləri; Rəqiblərin ünü həm çün cərəsvar (97, 198); Əfqani edib cərəs ünün pəst; Quş beççələri üni yuvadən, Məktəb ünü tək gəlür havadən (Xətai).

Yazılı ədəbi dilimizdə XIX əsrə qədər işlənən bu söz təd­ri­cən ədəbi dildən çıx­sa da, hazırda dilimizin əksər şivələrində mü­şahidə edilir: – Gecə-gündüz ünüm göyə qalxır (Laçın) (8, 400); – Ay İsma:l, o nə ündü? (Kənd Horadiz) (83, 122). Gəncə­ət­rafı şivələrdə isə «səsləmək, çağırmaq» mənasında ünnəmək feili iş­lənir: – Gör necə ünnüyür (Gəncə) (8, 400). Qazax şi­və­lə­rində ün sözünə -nəx1 (-nək) şəkilçisi artırılmış ünnəx1 sözü də iş­lənir. Bu söz adı pisliyə çəkilən, ağıza-dilə düşən adamlara de­yi­lir: – Adımız ünnəx1di, kəntdə nə pis iş olsa, bizim üs­tümüzə yıx­sınnar gərəx1 (Əlibayramlı kəndi); – Adımız ünnəy oluf (Də­mir­­çilər kən­di) (22, 55). Ün sözünə şifahi xalq yaradıcılığı nü­mu­nələrində də rast gə­li­nir:

Sürünü sürün1 dağa, Dağlar, səndə elim qaldı,

Duman, gəl bürün dağa. Dal putaxda gülüm qaldı.

Leylisi itmiş Məjnun Əlim çatmır, ünüm yetmir,

Salıfdı bir ün dağa. Bir şeyda bülbülüm qaldı.



Şolan (Quş., Yen., S., Dəl., Gül.) – çox, bol. – Toyun sə­hər­si getdix1 kin, dünənnən nə yeməx1lər şolan oluf qalıfdı (Gül.); – Adına ləyax bir sırfa aşmışdı kin, yeyif-işməx1 şo­la­nıydı (Quş.); – Mə:m uşaxlarım mer-meyvədən korrux gör­mü­yüf­lər, həmməşə şolan olufdu (S.).

Şivələrdə şolan eləməx1 ifadəsi də işlənir və «malını da­ğıt­maq» mənasını bildirir: – Kişi ölənnən so:ra o boyda mal-dö:ləti bu nanəciflər şolan elədilər (Yev.).

«Dədə Qorqud kitabı»nda şolan sözünün şülən fonetik va­rian­tına rast gə­lirik; məsələn, «Sultanım, məni qo:san1 da şülən ye­məgin1 yanına varsam. Qar­nım acdur, toyursan1», – dedi; Bey­rək şülən yeməginin1 üzərinə gəldi (69, 64). «Kitabi-Dədə Qor­qud»un izahlı lüğəti»ndə şülən sözünün aşağıdakı mənaları ifa­də etdiyi göstərilir: 1. qonaqlıq üçün nəzərdə tutulmuş bol ye­mə-içmə; 2. qo­naq­lıq, bol yemə-içmə məclisi (71, 201-202).

E.Əzizov yazır ki, şülən sözü «hər cür qonaqlıq» mə­na­sın­da yox, «müəyyən məqsədlə, niyyətlə xalq üçün verilən ziyafət» mə­na­sın­da işlənmişdir. Müəllif bu sözün daha çox qərb ləh­cə­sin­də mühafizə olun­du­ğunu qeyd edir. Məsələn, Qarabağ şi­və­lə­rin­də: – Şülən elədim, yanı malını da­ğıt­dım; Gədəbəy ra­yo­nu­nun Şınıx zonasında: – Getdim gördüm şülən düşüf, mən də qo­şul­dum bir yandan (42, 256-258).

M.M.Cəfərzadə İmişli rayonu şivələrini araşdırarkən, şi­və­lərdə «bolluq» mənasında işlənən şülənnix1 sözünün şülən lek­se­mindən törədiyini qeyd edir (25, 249). Göyçayın Bığır kəndində isə «bol, bolluq» mənasını ifadə edən şilan sözü işlənir: – Məc­lis­də hər şey şilandı (113, 76).

Qarğaşa (Yev., Bün., S., Əb.) – iş, güc. – Qarğaşan1 cox­du dana, adam sa: qıymır (Yev.); – Onsuz da qarğaşan1ız ağırdı, üs­dəlix1 mən də sizə yük olum (Bün.); – Domuşmax vaxdı dö­yül, qarğaşamız çoxdu (S.).

Qarğaşa sözü «Dədə Qorqud kitabı»nda «narahatlıq» mə­na­sında işlən­miş­dir (71, 54); məsələn, Dədə Qorqud: Oğul, Qar­car, nə qarğaşa edərsən? Gö­tür, bu ısmarladuğun1 nəsnədir (69, 57). Ağcabədi şivələrində də qarğaşa sözü eyni mənada qeydə alın­mışdır: – Bizim qarğaşamız çoxdu (74, 184). Salyan ra­yonu şi­və­sində qarğaşa vermək frazeoloji vahid kimi «narahatlıq ver­mək» mə­nası daşıyır.

Yortmaq (A.Qar., A.Sal., C., Tq., Əc.) – tez-tez hərəkət et­mək. – Sə:rin gözü açılannan yü:rüf-yorturam, qədrim bilimmir (Tq.); – Uşağ olan kəs, denən yü:rüf-yortmaxdan yorulurmu? (C.); – A bala, gə bir ho:r da sən dinçin1i al, sə:rdən yü:rüf-yor­tur­san1 (Yev.).

T.Hacıyev yortmaq feilini semantik arxaizmlər sistemində izah etmişdir (48, 67). Qeyd edək ki, Tovuz rayonu şivələrində bu sözün çortmaq variantı da müşahidə edilir: – Harya çor­tor­san1? Şərq qrupu şivələrində at və canavar ye­ri­şi mənasında yort­maq feili müşahidə edilir, bəzən də bu feilin fərqli fonetik va­­rian­tına çorttağan ifadəsinə rast gəlinir.

V.V.Radlovun lüğətində bu feil yorıt şəklində «getməyə məc­bur etmək» mənasında qeydə alınmışdır (154, 423). «Dədə Qor­qud kitabı»nda da yort feili­nə rast gəlirik; məsələn, – Gəl­dügi yolı əlinə alıb yortdı; Gecə-gündüz yort­dı­lar (69, 74, 90). Qeyd edək ki, bu söz dastanda «keçib getmək» mənasında iş­lən­miş­dir: Atası-anası: «Yort, oğul! Uğurın açuq olsun, sağ-əsən va­rub gələ­sən, gələcəgin varsa!» dedilər (69, 113).

Bu feilə türk dillərinə aid qədim yazılı abidələrdə də rast gə­linir (145, 253).



Çin (əks. şiv.) – doğru, düz. – Beyjə vəyağamda səni gör­müş­düm, çin çıxdı (Yev.); – Bir ouş duz at suya, deynən, əri­yin­cən yuxum çin o:sun; – Arzuların çin olsun.

M.Kaşğarinin lüğətində bu sözün «doğru, səhih» mə­na­la­rı­nı ifadə etdiyi göstərilir: «çin aydınq=düz dedin» (63, c.1, 350). Cəb­­rayıl şivələrində çin sözü iki mənada işlədilir; 1. hananın ərişi üçün hazır­lanmış ip; 2. doğru, düz (47, 382).



Bağır (əks. şiv.) – ciyər. – Bağır kavavı çox xeyirridi (V.); – Bağırı iça­lat­nan bir yerdə qazanda da pişirrix1 (Qb.); – İkijə şiş bağır da çəx1sən1 ya­man olar (A.Sal.).

Qeyd edək ki, Yevlax şivələrində bağır sözü əsasən «qara ci­yər» mənasını bildirir. Ağ ciyər sözünü ifadə etmək üçün öfgə lek­semi işlədilir: Öfgə quyrux yerinə işdiyir. Şivələrdə qara ba­ğır, bağrı yarılmaq, bağrı çatdamax, bağrı qan olmax ifadələ­ri­nə də rast gə­li­nir: – Qara bağırı uşaxlar ye:flər, öfgələr qalıf (S.); – Beyqafıl çağırdılar da­na, yazığın bağrı yarıldı (Bəyd.); – Heş de­mirsən, elə qorxudan uşa: n bağrı çat­dıyar (Nər.).



Bağır sözü ədəbi dildə «sinə, köks, ürək» anlamında da iş­lən­məkdədir; mə­sələn, bağrına basmaq. Asemantik kök şəklində isə bağırsaq leksik vahi­di­nin tərkibində qalmışdır.

«Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti»ndə bağır «qa­raci­yər­lə quy­ruq­dan hazırlanan plov xuruşu» mənasında göstərilir (9, 48). Qarabağda aş qa­ra­sı kimi istifadə edilən bağırbeyin ad­la­nan xörək bişirilir və ayrıca da yeyilir (56, 107).

Qərb qrupu şivələrində bağır sözü «qara ciyər», öfgə sö­zü­nün digər fone­tik variantı olan öyfə «ağ ciyər» anlamında işlənir: – Bü:nkü bağır-öyfə savaxkı quyruxdan irəlidi (zərb-məsəl) (11, 198).

M.Kaşğarinin lüğətində bağır «qaraciyər», qədim türk lü­ğə­tində isə «ürək» mənasında qeydə alınmışdır (63, c.1, 366; 132, 78). «Əsrarnamə»də və digər qədim türk yazılı abidələrində «köks, sinə, ciyər, ağ ciyər, qara ciyər» mə­nalarını ifadə etdiyi gös­tərilir (73, 137). «Dədə Qorqud kitabı»nda bağrı yan­maq ifa­də­sinə rast gəlirik: Yaln1uzca oğul görünməz, bağrım yanar; Yan­dı bağ­rım, göynədi içim (69, 38, 61). Bağrı yanmaq ifadəsi «kə­dərlənmək, qəm-qüs­sə­yə batmaq» anlamında izah olunur (71, 27).



Bağır sözünə klassiklərimizin əsərlərində də təsadüf edi­rik; məsələn, Bən­dən iraq olduğun bağrımı qan eylədi (73, 137).

Bu sözün klassik ədəbi nümunələrin dilində və şivələrdə ifa­də etdiyi bü­tün mənalara əsasən deyə bilərik ki, bağır qədim türk dilində işlənmiş bağ, bəğ, ba kökünün «iç, içəri, daxili» mə­nası ilə bağlıdır (157, c.2, 19).



İrağ (Hav., Gül., Yen., Yəd)//irax (Nem.) – uzaq. – İrağ os­sun, uşa:n ba-şına qəfil iş gələr (Gül.); – Öydən-eşix1dən irax, de:r Barxudargilin hüzürü tüşüf (Yen.); – Sənnən irax, bajım bir ay­dı balinsədə yatır (Yen.).

Şivələrdə bəzən irax sözü i sait düşümü ilə də işlənir: – Rax balamın ca­nın­nan (Ək.).

Qədim türk lüğətində iraq eyni mənada qeydə alınmışdır (132, 219). V.V.Rad­lov isə lüğətində yıra feilinin «Qutadqu bi­lik»də «uzaqlaşmaq» mə­na­sın­da olduğunu göstərmişdir (154, c.1(2), 1366). «Dədə Qorqud kitabı»nda və «Əh­məd Hərami das­tanı»nda da bu sözə rast gəlinir: İrağın1dan-yaqının1dan bə­rü gəl­gil!; Gög ıraq, yer qatı (69, 43, 106); İraqdan göstərir anı görəyim; İraq ye­rə səni verir olursam, Bənə (bir) dərddürür sən­siz olursam; Bənim şəhərimə əzm edərmisən sən, İraqraqdur elim, gedərmisən sən? (24, 36, 38, 55)

İraq sözü özbək, başqırd, uyğur dillərində də müxtəlif fo­ne­tik variantda işlənir (156, 148; 155, 154; 144, 152-157).

Bu söz eyni mənada Lerik rayonu şivələrində qeydə alın­mış­dır: – Qar­də­şim evi bizdən irağdu (Kələxan); – Olərun kəndi rə­yonnən çox irağdu (Xanə­gah) (21, 115).

Klassiklərimizin dilində də iraq sözü çox işlənmişdir: Həq­dən iraq imiş olar kim, Sana ey nuri-həq, bəşər dedilər (73, 113); Oldu gözümdən irağ ol sə­nə­min surəti (97, 26).

Piti (büt. şiv.) – dua. – Bədbaxda nətər cadı-piti eliyflərsə, qu­zuya dönüf (Yev.); – Bizdər cadı-pitidən baş aşmarıx (Qm.); – Yazığa cadıdan-pitidən ye­dirdif saqqızın oğradılar dana (Yen.).

«Dua» anlamında işlənən piti sözünə şivələrdə əsasən ca­duyazı söz­lərilə birlikdə rast gəlinir. Bu söz bitik fonetik va­rian­tında M.Kaşğarinin lü­ğə­tin­də aşağıdakı mənalarda qeydə alın­mışdır: 1. kitab, məktub, yazılı şey; 2. yaz­ma, yazı; 3. əfsun, sehr, tilsim, cadu; 4. talisman (oğuzca) (63, c.1, 385). S.Ma­lo­vun əsərində pitix1 sözünün «kitab, yazma», V.V.Radlovun lü­ğə­tin­də isə «ya­zı, fərman» mənalarını daşıdığı göstərilir (144, 93; 154, c.4(2), 1344-1345). Bu söz «Əhməd Hərami dastanı»nda da iş­lənmişdir: Güləndam aydır: imdi dur, görəsən, Bənə andan bi­tilər yazdırarsan (29, 81).



Piti sözü klassik ədəbiyyatımızda «məktub» mənasında iş­lən­mişdir; mə­sə­lən, Öz halımı ərzu faş qıldım, Yaşımla pitiyi yaş qıldım (Xətai).

Bu söz Cəbrayıl rayonu şivələrində yazı-pitix1, Bolnisi şi­və­lərində pitix1 (Get, bir pitix1 yazdır, görəx1 axrı no:lor (Kəpənəkçi)), Qazax şivələrində piti (Uş­ağa yazı-piti eleyiflər (Ürkməzli); Qavaxlar cadıya-pitiyə çox inanerdılar (Orta Salahlı)) şəklində işlənir (49, 60; 27, 66; 22, 56).



Kür (Bəyd., C., Ər., Gül., Xal.) – tərs, nadinc, yola get­mə­yən. – Mə:m uşaxlarımın heş biri kür olmuyuflar (C.); – Körpə atası:n kürrüyün eliyir dana (Ər.); – Əşrəfin balaja gədəsi yaman kür­dü (Xal.); – Cavannıxda kür, qojalıxda pir (Yev.).

Qeydə alınmış mətnlərdə kür sözündən törənmiş kürəmə ifadəsinə də rast gəli­nir:

O tayda mal mələdi,

Dili yox, lal mələdi.

Dilin1 düşman başına,

Dilin1kürəmədi.



Kür sözü M.Kaşğarinin lüğətində qeydə alınmışdır: «kür ər=igid, sarsıl­maz, qoçu adam». Bu leksem atalar sözündə də iş­lən­mişdir: «Kim kür bolsa, köwəz bo­lur=kim kür olsa, məğrur olar» (63, c.1, 339). «Dədə Qorqud kitabı»nda da kür sözünə rast gəlirik: Yarımasun-yarçumasun, sənin1 oğlın1 kür qopdı, ər­cəl qop­dı; Bəglər, Tan1rı bizə bir kür oğul vermiş (69, 36, 72). Bu söz qor­qud­şü­naslıqda «qışqırıqçı, hay-küyçü» və «nankor, fə­rasətsiz» mənalarında izah edil­mişdir (71, 122; 79, 20). Həmin söz qərb qrupu şivələrində «bədrəftar, tərs» mə­na­larında işlənir; mə­sələn, Kür biz o adama de:rix1 kin, o adam ləj olor (11, 224). Q.Məm­mədova Kür çayının adının da bu sözdən götürüldüyünü qeyd edir və kür sözünün «inadkar, saymaz» mənalarını daşı­dı­ğı­nı da əlavə edir; mə­sə­lən, Dədəm mənə kür (kor//kör) dedi, gəlib-ge­də­ni vur dedi (87, 117). Qeyd edək ki, bölgədə belə bir de­yim var: Araz aşığınnan, Kür topuğunnandı. R.Rüstəmov kürrüy eləməx1 feilinin xiffətlənmək, xiffətini çəkmək, darıxmaq mə­nalarını daşı­dığını (Uşax dədəsi:çin kürrüy eliyir) göstərərək ya­zır ki, kür­rüy ismi «nadinc, dəcəl» və s. mənalarda işlənən kür si­fətindən dü­zəlmiş və «na­dinclik, dəcəllik» mənalarını ifadə edir (101, 158).

Bəlgə I (Əc., Qğ., İsm., Xal., Xan.) – evlənən oğlan tə­rə­fin­dən qız evinə gön­dərilən birinci nişan. – Avdırahma:n balaja qı­zı­na bəlgə aparajıyıx (Əc.); – Ya­zıx qızın bəlgəsin qaytarıflar (Xal.); – Bəs dedilər, məhərrəmlix1 girməmiş bəl­gə qoyeişdi (Gül.).

Bəlgə II (Xan., Kol., İsm.) – təndirə çörək yaparkən və ya ta­xıl biçərkən qola dolanan parça. – Bəlgə bizə piçin piçəndə gərəy olur (Xan.).

Bəlgə III (Nem., Tq., V.) – vasitəçi. – Yə:qin kimsə arada bəl­­gə oluf kun barışıflar (Tq.); – Ta ağbirçəy arvadı bəlgə tutuf qa­pın1a gəliflər, gərəx1 ba­rı­şa­san1 (Tq.); – Bir bö:yüx1-kiçix1 qa­vağa duruf bəlgə olmur kin, bu əziz bay­ram­da bunnar barışsın (V.).

Bu söz M.Kaşğarinin lüğətində bəlgü «bəlgə, nişan, əla­mət» mənalarında qeydə alınmışdır (63, c. 1, 422). Qədim türk ya­zılı abi­də­lərində də bu sözün bal­ şəklinə rast gəlirik (145, 370-371). V.Radlovun lüğətində isə bəlgə sözü­nün bal­qa//belqa//balqi//balqü fonetik variantları («nişan, əlamət», «də­lil, əsas, sü­but» məna­la­rın­da) göstərilmişdir (154, c.4(2), 1612-1613). Bəlgə sözü Bakı dia­lek­tin­də «şaftalı qaxı», «ağac da­va­sında qola sarınan qalın parça», «dəs­ta­vuz» mə­nalarında iş­lən­miş­dir (109, 184).

Qərb qrupu şivələrində bəlgə//bəlyə «evlənən oğlan tə­rə­fin­dən qız evinə gön­dərilən ilk nişan» (O vədə de:rdik: «Gedək bir dənə qız tafmışam, qızın hə­nə­sini alax, bəlgə aparajıyıx; Alı Əmirqulunun qızına bəlyə apardı»), Muğan qrupu şivələrində isə «müdafiə üçün işlənən əl ağacı», «qola sarınan parça», «bə­ha­nə», «əkin yerinin bir hissəsi» mənalarını bildirir (11, 200; 12, 174).

S.Behbudov bəlgə sözündən geniş şəkildə bəhs edərək, bu sözün Azər­bay­can dilinin əksər şivələrində müxtəlif mənada iş­lən­diyini qeydə almışdır (19, 24-25). Maraqlıdır ki, bu sözün bir sı­ra şivələrdə «bəhanə, səbəb» (Bilə­su­var, Qusar, Göyçay, Sal­yan, Xaçmaz), «gön aşılamaq üçün nar qabığı və yar­pağından ha­zırlanmış maddə» (Ağcabədi, Beyləqan, Şuşa), «dəriyə, pal­ta­ra gü­və düşməmək üçün yarpağından istifadə edilən bitki» (Cəb­ra­yıl), «kələk, hiy­lə» (Qusar) mənaları da vardır (19, 25).



Bəlgə sözü Azərbaycan dilinin bir sıra şivələrində işlənsə də, ədəbi dildə iş­lənmir. M.Şirəliyev bu sözün arxaik söz ol­du­ğu­nu qeyd etmişdir (108, 334). Bu söz qazax dilində də işlədilir (160, 610).

Arı (Kol., Hs., Y.Sal.) – saf, təmiz. – Ha:mı əlləm-qəlləm ol­du, bircə bu ay­dan arı, sudan duru (Y.Sal.); – Nə de:llər, de­sin­nər baş qoşman1, sən aydan arı, sudan durusan1 (Hs.).

Yevlax şivələrində arı sözündən yaranmış arıtlamaq feili də işlənir; mə­sə­lən, – Durum buğdanı arıtdıyım, qo:rğa qoura­sı­yam (Yev.); – Düyünü arıtda, aşı gejix1dirmiyəx1 (Yen.); – Mər­ci­ni arıtdıyıf yumuşam (Y. Sal.); – Göy-göyər­tilər hələ arıt­dammı­yıf (Hs.).

Qeyd edək ki, bu sözə bir sıra şivələrimizdə də arıtlamaq feili­nin tər­ki­bində təsadüf edilir. Məsələn, – Aş bişirmağa dügi arıt­daduğ (Xaçmaz) (8, 17); – Arxın qava:nı arıtda, su qıra: daş­mə­sin (Şəki, Göynük).

Arı sözü həmçinin arıtdırma, arıtlanmaq, arıtlatmaq, ar­tıt­lat­ma, arıtma, arıtmaq kimi sözlərdə mühafizə olunmuşdur.

«Dədə Qorqud kitabı»nda da arı sözünə rast gəlirik: – Arı su­dan abdəst aldılar; Quşun1 ala qatını qumaşın1 arusunu, qızın1 gög­çəgini, to­quzlama çır­ğab çuqa Bayandır xana pencyek çıqar­dı­lar; Arı könüldə pas olsa, şərab açar (69, 77, 97, 105).

M.Kaşğarinin lüğətində «təmiz nəsnə» mənasında işlənmiş arığ nənq və «təmizləyən, arıtlayan» mənasını ifadə edən arıt­ğan sözləri qeydə alınmışdır: «ol kişi ol tarığ arıtğan=o adam dur­­madan arıtlayandır, arıtlayır» (63, c.1, 133, 209). Bu söz «Əhməd Hərami dastanı»nda da «saf, təmiz» mənasında iş­lən­mişdir (86, 39). Məsələn, Yedi oğlan gətirdim aydan arı, Yüzü güldür, şəkərdir ağzı yarı (29, 30).

Ümumtürk abidələrində, Azərbaycan dilinin yazılı mən­bə­lə­rində qeydə alın­mış bu söz (132, 51; 148, 298-305) Gədəbəy ra­yonundakı Arısu hidro­oy­ko­ni­minin tərkibində də mövcuddur.



Küz//güz (A.Qar., A.Sal., Y.Sal., Xan.) – payız. – Gör, nə qız­dı, ya­nax­ları elə bil, güz almasıdı (A. Sal.).

Bu söz şivələrdə güzdəx1 (payızda bitən ot, payızlıq taxıl) və güzəm (pa­yızda qırxılmış yun) sözlərində öz izini sax­la­maq­da­dır; məsələn, – Güzdəx1 biz tə­rəflərdə payızdıx taxıla da de:rix1, payız otuna da (Qm.); – Güzəm quzunun bi­rinci qırxı­mı­na de:rix1 (Yev.); – Güzəm alma, heylə sən də:n yaxşı yun döül (S.).

Qubadlı şivələrində bu söz «qoyun saxlanan yer» mə­na­sın­da işlənir: – Qu­zuları küzə yığ, axşamdı (Gödəklər) (1, 131). X.Xə­li­lov isə küz sözünü «qış tə­sərrüfat binası» anlamında qeyd et­mişdir (56, 93). Xalq arasında işlənən deyimlərdə də bu məna ifa­də olunmuşdur: Qoş quzu küzdə məlumdu; Aşığın ağzı quzu kü­züdü.

M.Kaşğarinin lüğətində güz sözü «payız fəsli, sonbahar» mə­nasında qey­də alınmışdır (63, c.1, 341).



Küz//güz sözünə türk dillərinə aid qədim yazılı abidələrdə (145, 398) və V.Radlovun lüğətində (154, c.2(2), 1504) rast gə­li­rik. «Dədə Qorqud kitabı»nda da bu söz işlənmişdir: Yapa-ya­pa qarlar yağsa, yaza qalmaz, Yarpağlu gökçə çə­mən güzə qal­maz; Güz almasına bən1zər al yan1aqlım!; Güz alması kibi al ya­na­ğun tut­du, yırtdı (69, 31, 35, 47). Ə.Dəmirçizadə güz sözünün di­li­miz­də güzdək (payızlıq taxıl) və güzəm (payızda qırxılmış yun) söz­lə­rində qaldığını qeyd etmişdir (32, 159). E.Əzizov isə «qoyun-qu­zu saxlanan yer» məna­sı­nı bildirən küz sözünü mən­şə­cə «pa­yız» mənasında olan qədim küz sözü ilə əla­qələndirir (42, 249).

Qeyd edək ki, bu leksik vahid Füzuli rayonundakı Aşağı Güz­lək və Qa­radağ rayonu ərazisindəki Güzdək (buradakı -dək şəkilçisi -lək-in dialekt for­masıdır) oykoniminin tərkibində indi də qalmaqdadır.



Alınma sözlər. Dil öz daxili ehtiyaclarını ödəmək üçün söz al­mağa möh­tac­dır. Dünyada elə bir dil yoxdur ki, yalnız öz söz­lə­rindən ibarət olsun. Bu ba­xımdan, dildə ən tez və asan dəyişilə bi­lən sahə leksika hesab edilir. Bu barədə L.P.Krısin yazır: «Lek­sika sosial həyatda baş verən dəyişiklikləri əks etdirən nis­bə­tən daha açıq sahədir» (139, 21).

Alınan sözlər dilin lüğət tərkibinin zənginləşməsinin ikinci mən­bəyini təş­kil edir. «Əgər alınma sözlər, ehtiyac nəticəsində da­xil olduğu dilin lüğət tər­ki­bi­nin zənginləşməsinə kömək edir­sə, bu müsbət təsirdir. Əksinə, həmin sözlər ehti­yac nəticəsində de­yil, zorla keçirilirsə, bunların miqdarı həddindən artıq­dır­sa, di­li ağırlaşdırıb onu xalq üçün anlaşılmaz bir vəziyyətə salırsa, bu mənfi təsirdir» (84, 121).

Məlumdur ki, «dildə olmayan bir sıra sözlər ehtiyac nə­ti­cə­sində başqa dil­lərdən alınır. Bu cəhətdən Azərbaycan dilinin lek­sik tərkibini şərti olaraq, ilk növbədə iki qrupa ayırmaq olar: 1) əsl Azərbaycan sözləri; 2) dilimizə başqa dillərdən keçmiş söz­lər» (23, 43). H.Həsənov alınmalara münasibətini bildi­rər­kən qeyd edir ki, alınma sözlər dilimizin lüğət tərkibində müəyyən faiz təşkil edir. Onlar mənbə və mənşəcə müxtəlifdir. Alınma sözlər bütün dillərin lek­si­ka­sında var. Lakin bütün dillərdə onun kə­miyyəti və keçmə tarixi eyni deyildir. Bu sözlər dillərin bə­zi­lə­rində çox, digərlərində azdır. Alınma sözlər Azər­bay­can di­li­nin lüğət tərkibində 15 faizə yaxındır (52, 117).

Söz alıb-vermə dillərin qarşılıqlı əlaqəsi deməkdir. «Söz­alma elə bir lin­q­vis­tik hadisədir ki, dilin müxtəlif səviyyələrində özünü göstərir. Bu hadisənin hərtərəfli öyrənilməsi leksik və ter­mi­noloji vahidlərin mənşəyinin, həmin söz­lə­rin yayılma arealı­nın əhatə dairəsinin və s. məsələlərin aydınlaşmasına imkan ve­rir» (65, c.1, 295).

Alınma leksikanın bugünkü vəziyyəti ilə bağlı İ.Kazımov ya­­zır: «Keçid dövrünün ab-havasını əks etdirən terminoloji lek­si­ka formalaşır və müstəqillik qazanmış türk xalqlarının lüğət tər­kibini zənginləşdirməyə başlayır. Bununla belə, bu prosesdə pərakəndəlik, qarışıqlıq özünü göstərir» (65, c.1, 296).

Bəlli olduğu kimi, bir sıra dilçilik ədəbiyyatında alınma söz­­lərin öyrə­nil­mə­sinin vacibliyi dəfələrlə qeyd edilmişdir. Azər­baycan dilçiliyində də bu mə­sə­lə müəyyən qədər işlən­miş­dir (104; 111).

Başqa dillərdən gələn sözlər bəzən dilimizin qanunlarına elə uyğun­laş­dı­rılır ki, nəticədə tanınmaz bir şəklə düşür (23, 138). Yevlax şivələrində müşa­hi­də etdiyimiz bir sıra alınma söz­lə­rə diqqət edək.

Ərəb mənşəli sözlər. Yevlax şivələrində rast gəldiyimiz ərəb mənşəli söz­ləri aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

1) Geyim əşyalarını bildirən sözlər: kə­tan, maxmər, arax­cın, cüpbə, sandal.

2) Bəzək əşyaları bildirən sözlər: dür, sədəf, zümrüt, ya­qut, əmbər, vəs­mə, bədənnüma.

3) Mənzil və mətbəx əşyalarının adlarını bildirən sözlər: mi­təkgə, məfrəş, sandıx, məjməyi, manqal, qətdan.



Fars mənşəli sözlər. Yevlax şivələrində işlədilən fars mən­şəli sözləri aşağı­dakı kimi qruplaşdırmaq olar:

1) Geyim əşyalarını bildirən sözlər: kəmər, baf­da, zər­baf­da, qanouz, şarf.

2) Bəzək əşyalarını bildirən sözlər: kəhrava, mırvarı.

3) Mənzil və mətbəx əşyalarını bildirən sözlər: taxt, ca­ma­dan, balış, cəf­də, həvəx1dəstə, masqura, tiyə, hil, sərniş, xə­kan­daz, avgərdən, dəsdərxan.



Rus mənşəli sözlər. Şivələrdə rus mənşəli aşağıdakı söz­lə­rə rast gəlinir:

1) Geyim əşyalarını bildirən sözlər: tiriqileyka, diblyonka, pı­laş, qaloş, nas­qı, mayka, qəsdum, kefqa.

2) Mənzil və mətbəx əşyalarının adlarını bildirən sözlər: əd­yal, sımavar, tabretqa, quruşqa, lampışqa, boşqa, meşox.

Avropa mənşəli sözlər. Azərbaycan dilində Avropa dillə­rin­dən sözlərin alınması hələ orta əsrlərdən özünü göstərir. «Alı­nan sözlər əsasən şifahi yolla xalq danışıq dilinə daxil olmuş, son­ralar yazılı dildə işlənməyə başlamışdır. Bu cür alınmalar şi­fa­hi alınmalar adlanır və bir çox fonetik dəyişikliklərə məruz qa­lır, Azərbaycan dilinin fonetik qanuna uyğunlaşır (72, 5). Yev­lax şivələrində təsadüf olunan Avropa mənşəli sözləri aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

1) Latın sözləri: paliqlinka, nataryus, tiribuna.

2) Yunan sözləri: ətlaz, metrə, telfun, telvizor, termus, qra­vat//karavat.

3) Fransız sözləri: şifon, palto//baldon, lisdur, balon, qaz, remot, qəmən­dir.

4) Alman sözləri: semet, şlanq, qarniz, vannı, işbiris, far­tux, poşt.

5) İngilis sözləri: qulub, pejama, cempir, neylon, mitinq, vağ­zal//vazqal.

6) İtalyan sözləri: kifdansı, palqon//balkon, qazet.

Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti illərində də şivələrimizə hə­min quru­luş­la əlaqədar bir sıra sözlər daxil oldu. Bu illərdə şi­və­lərin lüğət tərkibində bir sı­ra dəyişikliklər olmuşdur:

1. Köhnə quruluşla əlaqədar bir sıra sözlər yeni ictimai quru­luşda öz əhə­miyyətini itirdiyindən şivələrin lüğət tərki­bin­dən ya çıxmış, ya da onun pas­siv fonduna keçmişdir.

2. Bir sıra sözlərin semantikasında dəyişiklik əmələ gəl­miş­dir – onların mə­nası ya genişlənmiş, ya da daralmışdır.

3. Yeni təsərrüfat forması ilə əlaqədar olaraq yeni sözlər, ifa­­dələr ya­ran­mış­dır (42, 226-227).

Dilimizin digər şivələrində olduğu kimi, Yevlax şi­və­lə­ri­nin lüğət tərkibi hə­min dövrün nailiyyətlərini əks etdirən alınma söz­lərlə zənginləşmişdir. Belə sözlərə aşağıdakıları misal gös­tə­rə bilərik: kət saveti, qabnet, isbalkom, iray­kom, sədir, katif, tel­fun, hesafdar, direxdur, ağranum, fermə müdürü, birqədir, qı­nış­qa, qəmisyə, qapratif, partqom, partbilet, balnisə//balinsə, ta­bel, hekdar, qulub, əyriplan, lambışka, ferma, savğoz, uçastox, mil­səner, vilis, qam­sa­mol, artel, pensiyə, malıya şöbəsi, manqa baş­çısı, xam gün (gəliri götürülməyən əmək günü), kət təsərfat sərgisi və s.


1   2   3   4   5   6   7   8   9


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə