AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu muxtar kazimoğlu folklor həm keçMİŞ, HƏm də bu güNDÜR




Yüklə 0.77 Mb.
səhifə5/8
tarix22.02.2016
ölçüsü0.77 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

AZƏRBAYCAN FOLKLORŞÜNASLIĞI:

TARİX VƏ MÜASİRLİK
Azərbaycan folklorşünaslığının dünəni çox da uzaq keç­mişlərə gedib çıxmır, çünki folklorşünaslıq həm dünya­da, həm də bizdə qismən cavan elm sahələrindən biridir. Av­ro­pada XVIII əsrin sonu, XIX əsrin əvvəllərindən forma­laş­mağa başlayan folklorşünaslığın bizdəki yaranma tarixi XIX əsrin sonları, XX əsrin əvvəllərinə təsadüf edir. Avropada ol­du­ğu kimi, bizdə də folklorşünaslıq, əsasən, folklor mətn­lə­rinin toplanmasından, tərtib və nəşr olunmasından, nəşr olun­muş mətnlərə elmi münasibət bildirilməsindən başlayır. Əlbəttə, XV-XVIII əsrlərə aid müxtəlif əlyazmalarda xalq ədə­biyyatı nümunələrinə rast gəlmək olur və bunun ən par­laq nümunəsi “Dədə Qorqud” eposunun XV-XVI əsrlərə aid edilən əlyazma nüsxəsidir. Bununla bərabər qeyd edilməlidir ki, Azərbaycan folkloruna münasibətdə əvvəlki dövrlərdən XIX əsrin başlıca fərqi xalq ədəbiyyatı nümunələrinin az-çox sistemli yazıya alınmasında və araşdırılmasındadır. Azərbaycan dilində folklor materiallarından ibarət iri həcmli bir əlyazma məhz XIX əsrin əvvəlində – 1804-cü ildə mey­da­na çıxır. Əndəlib Qaracadağinin hazırladığı bu əlyazma o dövr­kü və o dövrə qədərki bir çox əlyazmalardan fərqli ola­raq, “tam folklor örnəkləri” (2, 687) əsasında tərtib edilir. Şi­mali Azərbaycanın Rusiya tərkibinə daxil edilməsindən sonra Rusiya və Avropa ilə elmi-mədəni əlaqələrin genişlən­mə­si folklor materiallarının toplanıb nəşr olunması işinə əsas­lı təsir göstərir. O vaxt Tiflisdə rus dilində nəşrə başla­yan “Тифлисские ведомости”, “Кавказ”, “Кавказский вестник”, “Новое обозрение”, “Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа” kimi qəzet və jurnallarda Qafqazın digər xalqları ilə yanaşı, Azərbaycan türklərinin də folklor və etnoqrafiyasına dair materiallar çap olunur. XIX əsrin ikinci yarısında Azərbaycan türkcəsində nəşr olunan “Əkinçi” və “Kəşkül” qəzetləri öz səhifələrində şifa­hi xalq ədəbiyyatı nümunələrinə müəyyən qədər yer ayı­rır. XIX əsr Azərbaycan maarifçilik hərəkatının başında du­ran M.F.Axundzadə və H.Zərdabi kimi ziyalıların xalq ədə­biy­yatı nümunələrinin toplanması işi ilə də məşğul olması (xüsusən M.Axundzadənin bayatılar, H.Zərdabinin xalq mahnıları toplaması) o dövrdə folklora diqqətin nə qədər artdığını göstərən faktlardan sayıla bilər. Səciyyəvi faktlar sırasında o da qeyd oluna bilər ki, folklor nümunələrindən iba­rət ilk kitabımızın və folklorla bağlı ilk ciddi elmi məqa­lə­mizin işıq üzü görməsi də məhz XIX əsrə təsadüf edir. 1848-ci ildə Mirzə Kazım bəy Sankt-Peterburqun “Северное обозрение” məcmuəsində “Firdovsi əsərlərində fars əsatiri” adlı sanballı məqalə çap etdirir. XIX əsrin 80-90-cı illərində Tiflisdə çıxan rusdilli qəzet və jurnallarda F.Köçərli, T.Bay­ramə­libəyov, E.Sultanov, H.Vəzirov, M.Mahmudbəyov və b. Maa­rifçilərin folklora aid müxtəlif məqalələri dərc edilir. 1899-cu ildə Məmmədvəli Qəmərli İrəvanda “Atalar sözü” kitabını çap etdirir. Maraqlıdır ki, dərsliklərdə xalq ədəbiy­ya­tı nümunələrindən istifadə ənənəsi də məhz XIX əsrdən baş­layır. 1852-ci ildə M.Ş.Vazehin İ.Qriqoryevlə birgə hazır­la­dığı “Kitabi-türki” dərsliyi, 1882-ci ildə A.O.Çernya­yevs­kinin “Vətən dili” dərsliyinin I hissəsi, 1888-ci ildə hə­min müəllifin Səfərəli bəy Vəlibəyovla birgə hazırladığı “Və­tən dili” dərsliyinin II hissəsi, 1898-ci ildə Rəşid bəy Əfən­di­yevin “Uşaq bağçası” dərsliyi meydana çıxır. Topla­ma, nəşr və tədqiqlə bağlı olaraq ümumi şəkildə xatırlatdı­ğı­mız bütün bu faktlar Azərbaycan folklorşünaslığının ilk rü­şeym­lərinin XIX əsrdə, xüsusən həmin əsrin sonlarında yaranmasını göstərən faktlardır.

İlk rüşeyimləri XIX əsrin sonlarında yaranan Azərbay­can folklorşünaslığının təşəkkül dövrünü XX əsrin əvvəl­lə­rinə aid etmək, bizcə, daha doğru olar. XX əsrin əvvəllərində müzakirə və mübahisələrin əsas mövzularından olan ana dili məsələsi folklora diqqəti xüsusi olaraq artırırdı. “Ana dilində necə yazmaq lazımdır?” sualı qarşısında qalan ədiblərimiz istər-istəməz el ədəbiyyatına üz tutmalı, folklor nümunə­lə­rində ifadəsini tapan xalq dilini ən mötəbər örnək kimi qəbul etmə­li olurdular. Təsadüfi deyil ki, el ədəbiyyatı nümunələ­rinə geniş yer verən dərslik, qiraət kitabları, mətbuat orqan­la­rının sayı və sanbalı XX əsrin əvvəllərində xeyli miqdarda artır, “Bəsirətül-ətfal” (1901), “Birinci il” (1907), “Nəsihə­tül-ətfal” (1907), “İkinci il” (1908), “Yeni məktəb” (1909) və s. kimi dərsliklər, “Hədiyyeyi-sibyan” (1901), “Kitabi xə­zainül-ətfal” (1902), “Qaçaq oğul” (1910), “Balalara hədiy­yə” (1912), “Məclis yaraşığı” (1917) və s. kimi müstəqil oxu kitabları, “Dəbistan” (1906-1908), “Məktəb” (1911-1920) kimi uşaq jurnalları meydana çıxır. “Türkün ana dilində” yaz­mağı özünün başlıca məramlarından biri sayan və xalq ədəbiyyatından yaradıcı şəkildə bəhrələnən “Molla Nəsrəd­din” jurnalı mətbuatda yeni bir xəttin əsasını qoyur. “Molla Nəsrəddin” ənənəsi üstündə yaranan “Kəlniyyət”, “Arı” və “Tuti” jurnalları el ədəbiyyatını əsas qida mənbələrindən bi­rinə çevirir. Folklor nümunələrini əks etdirən kitabların nəşr olun­ması işi XX əsrin əvvəllərində vüsət alır, “Türk nəğmə­lə­rinin məcmuəsi” (H.Zərdabi), “Şeyx Bəhlul. Lətifələr” (Ə.Müz­nib), “Nağıllar məcmuəsi”, “Aşıq Qərib”, “Kərəm ilə Əsli”, “Saleh və Valeh” (X.Babayeva), “Arvad ağısı, bayatı, haxışta, sevgi, layla, qayınana-gəlin sözləri” (M.A.Abbas­za­də), “Nəğmə və şikəstə” (C.Bünyadzadə), “Gülməli nağıllar” (A.Gəraybəyov), “Koroğlu” (R.Zəki), “Əsgər nəğmələri” (D.Əb­dürrəhman), “Mahnılar”, “Milli nəğmələr” və s. kimi kitab­lar 1901-1919-cu illər arasında işıq üzü görür. Folklora dair elmi-nəzəri məqalələrin yazılması və nəşr olunması XX əsrin əvvəllərində daha çox müşahidə edilir. Görkəmli ədə­biy­yatşünas F.Köçərlinin xalq ədəbiyyatına həsr edilmiş məqalələri daha çox bu dövrə təsadüf edir. “Folkloru yazılı ədə­biyyatın bünövrəsi sayan F.Köçərli eyni zamanda bu iki yaradıcılıq sahəsi arasındakı səciyyəvi xüsusiyyətləri şərh edir. Ədəbiyyatşünas-alimin şifahi ədəbiyyatın bir sıra ümu­mi məsələləri ilə yanaşı, ayrı-ayrı janrları – sayaçı sözləri, aşıq şeiri və onun nümayəndələri, xalq lətifələri… nağıllar, ata­lar sözü və məsəllər barədəki mülahizələri də nəzəri baxım­dan xüsusi maraq doğurur” (2, 690-691). XX əsrin əvvəllərində folklora dair elmi mülahizələr F.Köçərli ilə yanaşı, S.Hüseyn, N.Nərimanov, A.Şaiq, R.Əfəndiyev və b. ziyalıların da məqalələrində öz əksini tapır.

Özünü fəhlə-kəndli dövləti elan edən sovet hökuməti xalq ədəbiyyatına məqsədyönlü diqqət və qayğını mədəniy­yət sahəsindəki ideoloji işin tərkib hissəsinə çevirir. Azər­bay­can türklərinin maddi və mənəvi mədəniyyət abidələrinin məhz sovet ideologiyasına uyğun bir şəkildə öyrənilib üzə çı­xa­rılması məqsədilə Rusiyadan Azərbaycana N.Y.Marr, İ.İ.Meş­şaninov, V.V.Qordlevski, B.B.Bartold, V.M.Sısoyev, A.V.Baqri, İ.N.Oşmarin, A.N.Samoyloviç kimi tanınmış şərq­­şü­nas­lar gəlir. 1923-cü ildə yaranan Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinə həmin şərqşünaslardan biri – A.N.Sa­moyloviç rəhbərlik edir. Azərbaycanın S.Ağama­lıoğlu, R.Axundov, M.Quliyev, D.Bünyadzadə, Q.Musabə­yov, S.M.Əfən­diyev, Ü.Hacıbəyov, H.Zeynallı, V.Xuluflu, T.Şahbazi, C.Məmməd­qu­lu­za­də, Ə.Haqverdiyev, S.M.Qəni­zadə, H.Cəbiyev kimi görkəmli dövlət və mədəniyyət xa­dim­ləri Cəmiyyətin tərkibinə daxil olurlar. Azərbaycan Mər­kəzi İcraiyyə Komitəsinin nəzdində fəaliyyət göstərən Cə­miy­yətin Naxçıvan, Dağlıq Qarabağ, Şəki və Gəncədə filial­ları yaranır. Cəmiyyət Tarix və etnoqrafiya, Təbiyyat, İqtisa­diy­yat adlı üç şöbə əsasında fəaliyyət göstərir. Tarix və etno­qrafiya şöbəsinin ayrı-ayrı bölgələrə göndərdiyi ekspedisi­yalar nəticəsində digər materiallarla yanaşı, zəngin folklor nümu­nə­ləri də əldə edilir. Həmin nümunələr barədə Cəmiy­yətin Azərbaycan türkcəsi və rusca çıxan “Xəbərlər”ində məlumat və şərhlər verilir. “Maarif və mədəniyyət”, “Maarif işçisi”, “Dan ulduzu”, “Azərbaycanı öyrənmə yolu” jurnalla­rında, “Kommunist”, “Yeni yol”, “Azərbaycan kolxozçusu” qəzetlərində el ədəbiyyatından örnəklər çap olunur. Azər­bay­canı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin təşəbbüsü ilə SMOMPK məcmuəsinin redaktoru L.Q.Lopatinskinin arxivi Tiflis­dən Bakıya gətirilir. Arxiv materiallarını A.Sübhanver­dixanov sistemləşdirir. A.V.Baqri həmin materiallar əsasın­da 1930-cü ildə rus dilində 3 cilddən ibarət “Azərbaycan və qonşu ölkələrin folkloru” adlı kitab çap etdirir.

XX əsrin 20-30-cu illərində folklorun toplanıb nəşr olunması işi hansı cəhətlərinə görə daha çox fərqlənir? Folk­lor­şünas P.Əfəndiyev bu suala belə cavab verir: “Cəsarətlə deyə bilərik ki, 1920-35-ci illərdə toplanan və nəşr edilən folklor nümunələri heç bir zamanda olmadığı qədər səmimi, təbii və etibarlıdır. Nə üçün? XIX əsrdə bizim folklorumuz əsasən rus mətbuatında çap olunub. Zəngin dilə, poetikaya, milli ifadə çalarlarına malik olan şifahi xalq ədəbiyyatımız rus dilinə tərcümə olunarkən onun milli koloritinə zərbə dəy­miş­dir. 1930-cu illərin sonlarında isə toplanan folklor mate­rial­larına repressiya, vulqar sosiologizm öz möhürünü vur­muş­dur. Bütün bunlara görə də bəhs etdiyimiz dövrdə təbii qaynaqlardan alınmış mənəvi sərvətimizə xüsusi bir qayğı ilə yanaşmalıyıq” (1, 65-66). XX əsrin 20-30-cu illərində toplanan folklor nümunələrinin “etibarlı” mənbə dəyəri qa­zan­masının başlıca səbəblərindən biri o dövrdə toplama işi ilə H.Zeynallı, V.Xuluflu, S.Mümtaz, H.Əlizadə kimi ədə­biy­yatşünasların ardıcıl, sistemli və geniş miqyasda məşğul olmasıdır.

Aydın təsəvvür yaransın deyə dövrün toplama-tərtib işlə­rindən bəzilərini xatırlatmaq yerinə düşər: H.Zeynallı. “Azərbaycan atalar sözü” (1926); H.Zeynallı. “Azərbaycan tapmacaları” (1928); V.Xuluflu. “Koroğlu” dastanından iki qol” (1927); V.Xuluflu. “El aşıqları” (1927); V.Xuluflu. “Tap­ma­calar” (1928); S.Mümtaz. “Aşıq Abdulla” (1927); S.Müm­taz. “El şairləri”. 2 cilddə (1927-1928); H.Əlizadə. “Azər­baycan el ədəbiyyatı” (1929); H.Əlizadə. “Dastanlar və nağıllar” (1937); H.Əlizadə. “Aşıqlar. Aşıq Ələsgər. Hü­seyn Bozalqanlı. Aşıq Əsəd”. 2 cilddə (1929); H.Əlizadə. “Bayatılar” (1938); H.Əlizadə. “Koroğlu” (1941). Toplama işi ilə məşğul olan H.Zeynallı, V.Xuluflu, S.Mümtaz kimi folklorşünaslar dövri mətbuatda folklorşünaslığın müxtəlif prob­lemlərinə həsr olunmuş məqalələr çap etdirirlər. Folk­lor­şünaslığa aid mətbu məqalələrin müəllifləri sırasında Y.V.Çə­mənzəminli, Ə.Abid, B.Çobanzadə, Ə.Nazim, S.Əfən­­­diyev və b. ədib və ədəbiyyatşünasların da adlarına rast gəlirik. Adları çəkilən müəlliflərin məqalələri mövzu və prob­le­matikasına, məsələlərə yanaşma tərzinə və səviyyə­sinə görə Azərbaycan folklorunun formalaşmasında mühüm rol oynayır.

20-30-cu illərdə Azərbaycan folklorunun elmi təşkilat­lar səviyyəsində öyrənilməsi işin səmərəliliyini kifayət qədər artırır. 1929-cu ildə Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiy­yəti əsasında Azərbaycan Dövlət Elmi-Tədqiqat İnstitutu yara­dılır. Həmin İnstitutun tərkibindəki Dil, Ədəbiyyat, İn­cə­sənət Bölməsinin nəzdində Folklor Seksiyası təşkil olunur. Bölməyə bir müddət folklorşünas Vəli Xuluflu, bölmənin Folklor Seksiyasına Baba Əsgərov rəhbərlik edirlər. SSRİ Elmlər Akademiyasının Zaqafqaziya Filialının (Az.OZFAN) fəaliyyət göstərdiyi dövrdə orada Şifahi Ədəbiyyat Seksiyası (rəhbəri H.Zeynallı) yaradılır. 1935-ci ildə yaradılan SSRİ EA Azərbaycan Filialının fəaliyyəti dövründə isə Dil və Ədə­biyyat İnstitutu daxilində xüsusi Folklor Sektoru (rəh­bər­ləri H.Zeynallı, sonra Z.Zakirov, daha sonra A.Avadya­yev) yaradılır. 1920-30-cu illərdə həmin qurumların fəaliy­yəti nəticəsində Azərbaycan folklorunun toplanması, tədqiqi və nəşri sahəsində xeyli iş görülür.



1937-ci ildən sonra Azərbaycan folklorşünaslarının bö­yük bir nəslinin (S.Mümtaz, Ə.Abid, V.Xuluflu, H.Zeynallı, H.Əlizadə və b.) repressiyaya məruz qalması ilə (əksəriyyəti güllələnib) folklorun tədqiqinə və bu sahədə elmi-təşkilati fəaliyyətə böyük zərbə vurulsa da, Folklor Sektoru 1939-cu ildən etibarən Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun üç şöbəsindən biri kimi fəaliyyətini davam etdirir.

XX əsrin 20-30-cu illərində folklorun xüsusi elmi qu­rum­lar səviyyəsində tədqiq edilməsi folklorşünaslıq sahəsin­də təməl prinsipləri müəyyənləşdirmək, “folklor nədir və necə öyrənilməlidir?” kimi suallara cavab vermək zərurətini or­ta­ya çıxarırdı. Əlbəttə, XIX əsrin sonlarından etibarən H.Zərdabi, M.Mah­mud­bə­yov, R.Əfəndiyev, E.Sultanov, F.Kö­­çərli, S.Hüseyn və b. ziyalıların dövri mətbuatda çap olu­nan məqalələrində şifahi xalq ədəbiyyatının bir sıra özünə­məxsus cəhət­lə­rinə az-çox münasibət bildirilirdi. Am­ma etiraf etmək lazımdır ki, Azərbaycan folklorşünaslığının ilkin terminoloji bazası XX əsrin 20-30-cu illərində daha çox formalaşmağa başlayıb. Diqqət yetirdikdə aydın olur ki, bizim folklorşünaslıqda şifahi xalq ədəbiyyatı istilahına qə­dər ağız ədəbiyyatı, el ədəbiyyatı, avam ədəbiyyatı, xalq ədə­biy­yatı, şifahi ədəbiyyat, xalq şifahi ədəbiyyatı, xalq ağız ədə­biy­yatı, folklor və s. kimi istilahlar işlənib. Xalq ədə­biyyatı istilahına üstünlük verilməsi heç də birmənalı qarşı­lan­mayıb. Məsələn, H.Zeynallı həmin istilahı dəqiq olma­yan, ağız ədəbiy­yatı­nın şifahilik tərəfini özündə ehtiva etmə­yən bir istilah kimi qiymətləndirib: “Xalq ədəbiyyatı dedikdə yazı ilə heç bir əlaqəsi olmayan ədəbiyyat təsəvvür edilə bilər də, edilə bilməz də… Xalq ədəbiyyatı dedikdə ye­ni mə­na meydana çıxmış olur. Onlardan biri: xalqdan bəhs edən, xalqın hissiyyatı ilə dolu, xalqın şadlığını və dərdini oxşayan yazı ədəbiyyatı olur ki, onu yaradanlar özü bir ədib, bir şair olur. Böylələri rusların Puşkini kimi xalq içində olan bir nağılı alıb nəzmə çəkir, ya Lermontov misalı xalq ruhu ilə, xalq ölçüsü ilə yenə də xalq içində yerləşmiş mövzuları alır və ya Rza Tofik kimi Anadolu xalqının bütün zehniyyə­tinə və onun ruhuna mündəmic türkü, dastan yaradır. Yaxud Azərbaycan xalq dilinə və eyni zamanda ümumtürk qoşma­la­rına uyğun incilər saçan gənc şairlərimiz keçmişləri anma­ğa başlayır” (3, 107). Göründüyü kimi, H.Zeynallı xalq ədə­biy­yatı istilahının xəlqi ədəbiyyat mənasında başa düşüləcə­yinə işarə edir və hər xəlqi sənətin heç də şifahi yaranma­dı­ğını diqqətə çatdırır. Şifahi şəkildə yaranmasını ağız ədəbiy­yatının təməl cəhətlərindən biri kimi götürmək istər-istəməz bu ədəbiyyatı yazılı mədəniyyət sahəsi ilə müqayisə etmək zəru­rətini meydana çıxarır. Məlumdur ki, yazılı mədəniyyət sahəsində aparıcı fiqur konkret müəllifdir. Bəs şifahi sənət sahəsində də bu cür konkret müəllifi aparıcı fiqur saymaq olmaz­mı? Şifahi sənətə aid hər hansı bir bayatı, nağıl, das­tan… nümunəsinin müəllifliyini xalq adına bağlamaq nə dərə­cədə düzgündür? Suallar ciddi elmi suallardır. Yalnız Azər­bay­can yox, bütövlükdə dünya folklorşünaslığı tarixin­də müzakirə və mübahisələrə səbəb olan bu cür suallar ətra­fında düşünüb-daşınmaq və düşündürücü mülahizələr irəli sürmək H.Zeynallının, eləcə də 20-30-cu illər Azərbaycan folklorşünaslığının digər nümayəndələrinin yüksək nəzəri hazırlığından xəbər verir. Məhz yüksək nəzəri hazırlıq şifahi ədəbiyyatda fərd-xalq münasibətlərini aydınlaşdırmaqda folklorşünaslarımıza yaxından kömək edir. H.Zeynallı yazır: “Şəxsin rolu ağız ədəbiyyatında böyükdür. Alınız nağılı, qəh­rə­man­namələri, əfsanələri, atalar sözlərini, bayatıları və i.a. Bunların hər birində onu söyləyən şəxsin təsir burax­dı­ğı­nı görməmək imkan xaricindədir” (3, 109). H.Zeynallı şifahi xalq ədəbiyyatına həsr etdiyi başqa bir məqaləsində yazır: “Bunları (şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrini – M.K.) yaşa­dan bütün elin hər bir fərdi deyildir, bəlkə, elin öz içindən çıx­mış, onun ruhu ilə bəslənmiş ağıçılar, nağılçılar və “aşıq­lar” mövcud olur ki, bu adamlar, bir tərəfdən eşitdikləri nağı­lı anladır, digər tərəfdən söylədiyinin içinə öz ruhundan dəxi bir parça qatmış olur… Hər hansı bir söyləyən eyni zamanda özü bir müəllif, bir bədahətçidir” (3, 124). Nümunə gətirdiyimiz qeydlərdən açıq-aydın görünür ki, H. Zeynallı folklorşünaslığın bu gün belə çox aktual olan söyləyicilik problemini ön plana çıxarır. Düzdür, H.Zeynallının söyləyi­cini bir müəllif hesab etməsi ilə razılaşmaq mümkün olmasa da, qeyd edilməlidir ki, görkəmli folklorşünas “elin içindən çıxmış, onun ruhu ilə bəs­lənmiş” sözlərini işlətməklə söylə­yi­cilərin xalqla əlaqələrinin mahiyyətinə doğ­ru-düzgün qiy­mət verir. Doğrudan da, folklor söyləyicisi xalqdan öyrən­dik­­lə­ri­ni məhz xalqın düşüncə tərzinə uyğun bir biçimdə biz­lərə çatdıran şəxsdir. Bu şəxsin danışdıqları yalnız o zaman folk­lor faktı ola bilər ki, fərdi şüur çərçivəsindən çıxıb kol­lek­­tiv şüur məhsuluna çevrilmiş olsun. Deyim tərzi, hadisə­ləri, insanları qiymətləndirmə üslub və üsulu baxımından xalq ruhunu dinləyiciyə qabarıq şəkildə çatdıra bilən söylə­yi­cilər sırasında H.Zeynallı aşıqlarla yanaşı, bağbanların, qulluq­çuların rolunu xüsusi qeyd edir. Maraqlıdır ki, həm H.Zeynallı, həm də 20-30-cu illərdə folklorla bağlı ciddi elmi məqalələr çap etdirən digər folklorşünas – Y.V.Çəmən­zə­minli qadın söyləyicilər barədə ayrıca danışmalı olur. Y.V.Çə­mənzəminli yazır: “Ələləskər nağıla və bütün xalq ədəbiy­yatına vaqif olanlar arvadlardır. Arvadların da içində hamısı yox, yalnız xalqın işinə yarayan və onunla həmişə tə­mas­da olanlar bilirlər. Xalqa yaxın olanlar məşşatələr, ağı­çılar, yengələrdir” (4, 49). Qadın söyləyicilər barədə ayrıca danı­şan H.Zeynallı və Y.V.Çəmənzəminli diqqəti xalq ədə­biy­yatını yazılı ədəbiyyatdan fərqləndirən başqa bir cəhətə – mərasimlə bağlılıq cəhətinə yönəldirlər: “Hələ ağı söyləyən qadınlarımıza baxınız! Əvvəlcə ölü üstə birisi söylər, ətraf­da­kılar onu dinlər, o bitirdikdən sonra ikincisi, bir az sonra üçüncüsü başlar və bir-birindən daha təsirli söyləməyə çalı­şarlar” (3, 124-125). Bir söyləyici tipi olaraq ağıçı adının çəkilməsi ilə kifayətlənməyən və ağıların oxunduğu yas məc­lis­lərini xatırladan H.Zeynallı şifahi xalq ədəbiyyatının məra­simlərlə əlaqəsindən bəhs etməyi folklorşünaslığın vacib meyarlarından biri sayır: “Çox zaman söyləmə ilə məra­sim bir yerdə olur. Məsələn, üzük falı açmada bayatılar söy­ləmə; yaxud Kos-kosa oyununda sözlər söyləmə” (3, 125). H.Zeynallı kimi Y.V.Çəmənzəminli də sözlə onun ifa­də kontekstini (hansı şəraitdə deyilməsini) vəhdətdə götürür. Folklora bu cür elmi yanaşmağın nəticəsidir ki, Y.V.Çəmən­zə­minli bayatıların bir növü olan vəsfi-halları falabaxma mə­ra­siminin tərkib hissəsi kimi təhlil edir. Yaşadığı sovet döv­rü­nün tələbinə uyğun olaraq, xalq inanışı və etiqadlarını, ayin və mərasimlərini, yeri gəldi-gəlmədi, “Avesta”ya bağ­la­sa da, Y.V.Çəmənzəminlinin folklorşünaslıq sahəsində, xü­su­sən bu elmin düzgün təməl üzərində formalaşmasında xid­mətlər göstərdiyini inkar etmək olmaz.

XX əsrin 20-30-cu illərində Azərbaycan folklorşünas­lı­ğı­nın təməl prinsiplər əsasında xüsusi formalaşma mərhə­ləsi keçməsini bir tərəfdən terminoloji bazanın yaradılması ilə, “şifahi xalq ədəbiyyatı nədir və onun yazılı ədəbiyyatdan baş­lıca fərqi nədədir?” kimi suallara cavab axtarılması ilə izah etmək mümkündürsə, digər tərəfdən də folklorşünaslıq tari­xinə və nəzəriyyələrinə baş vurulması ilə izah etmək müm­kün­dür. Folklorşünaslıq nəzəriyyələrini ümumi şəkildə gözdən keçirmək həm dünya folklorşünaslığındakı əsas tə­ma­yüllər barədə təsəvvür yaratmaq, həm də xalq ədəbiy­yatı ilə bağlı məlum mübahisəli məsələlərə aydınlıq gətir­mək məqsədi daşıyırdı. Zaman-zaman mübahisələrə səbəb olmuş məsələlərdən biri səyyar süjet­lərin mənşəyi məsələ­sidir. 20-30-cu illər Azərbaycan folklorşünasları (xüsusən də H.Zeynallı və Y.V.Çəmənzəminli) əsatirçilər (mifoloji), iqti­bas, antropoloji və tarixi kimi adlarla tanınan nəzəriy­yə­ləri məhz konkret problemlər, o cümlədən beynəlxalq ortaq mifo­loji görüşlər, beynəlxalq obraz, motiv və süjetlər baxı­mından qiymətləndirirlər. Arxaik görüşlər sisteminin dünya xalq­larında xeyli dərəcə oxşar olduğunu təsdiq edən Y.V.Çə­mənzəminli Azərbaycan folklorşünaslığına müqayi­sələr apar­­maq üçün material verə biləcək bir sıra maraqlı örnək­lərə toxunmalı olur: “İbtidai insan kölgəsini görərək özün­dən başqa (ona bənzər) bir ayrı adamın da yaşamasına etiqad edə bilirdi… Qədim Misir və Meksikada hər bir insanın bir qarşılığı olduğuna inanılır və bir zaman biri-birinə qovuşa­caq­larına etiqad olunurdu” (4, 66). Dünya xalqlarının mədə­niyyət tarixinə və etnoqrafiyasına dərindən bələd olması yaxın­dan kömək edir ki, Y.V.Çəmənzəminli folklorşünaslıq nəzəriyyələrinin əsas müddəalarını tədqiq və təkzib edərkən zəngin Şərq və Qərb folklor mənbələrindən yerli-yerində istifadə etsin. Folklorşünaslıq nəzəriyyələrinin ən çox müba­hi­sələrə səbəb olan müddəalarından biri folklor mətnlərində tari­xi hadisələrin izini və birbaşa təsirini axtarmaqla bağlı­dır. Daha çox Rusiyadakı tarixi məktəbin irəli sürdüyü bu müddəa ilə razılaşmayan Y.V.Çəmənzəminli fikrini əsaslan­dır­maq üçün Azərbaycan və Axıska folklorundan tutarlı nü­mu­nələr gətirir: “Tarixi nəzəriyyə, bizcə, nisbi olaraq qəbul oluna bilər. Çünki tarixi bir simaya isnad edilən əfsanələrin çoxunun iqtibas olunduğunu gördük. Məsələn, bizlərdə Şah Abbas ətrafında bir çox nağıllar söylənilir. Halbuki bu nağılların izini Şah Abbasdan çox irəlidəki zamanlarda görü­rük. Nağıl və əfsanələr kimi zaman və məkan tanımayan xalq ədəbi nümunələrinə ehtiyatla yanaşmalıyıq. Bunlarda müəy­yən tarixi etiqadların izi görünə bilir. Lakin tarixi şəxsiy­yətlərin qondarılması sünidir. Məsələn, Axıska türk­ləri nağıllarında Osmanlı sultanlarından və İstanbuldan bəhs edilir. Halbuki məzmun etibarilə bu nağıllar bizlərdə və İran­da söylənənlərin eynidir” (4, 72-73). Əslində tarixi mək­təb Rusiyada folklorşünaslıq məktəblərinin irəli sürdüyü və tam elmi həllinə nail ola bilmədiyi müddəalar, xüsusən səy­yar süjetlərin Şərq mənşəli olması barədəki ideyalar fonunda yaran­mışdı. Tarixi məktəbin yaranmasında xidməti olan A.N.Ve­se­lovski belə hesab edirdi ki, xalq yaradıcılığına aid hər hansı bir əsərin dəyəri onun süjeti ilə müəyyənləşmir. Çün­ki təkrar olunmayan süjetə rast gəlmək çətindir. Milli ədəbiy­yatın araşdırılmasında süjetlərin oxşarlığına yox, süjetləri özündə birləşdirən bədii formaya diqqət yetirmək lazımdır (5, 328). O.F.Miller həmin fikri davam etdirərək bil­dirirdi ki, bütün oxşar süjetlər yenidən işlənməyə məruz qalır, süjetin ilkin mənbəyi hara ilə bağlı olsa da, o, yenidən işlənməklə milli səciyyə daşıyır. Bu baxımdan rus bılinaları da, İlya Muromets haqqındakı epos da rus milli eposu sayıl­ma­lıdır (5, 326). Tarixi məktəbin tərəfdarları üçün beynəl­xalq süjetlərin milliliyini göstərməyin başlıca yollarından biri həmin süjetlərdə xalqın uzaq-yaxın keçmişi ilə bağlı kon­kret tarixi hadisələrin öz əksini tapmasıdır. Əlbəttə, folk­lorda, xüsusən də onun epik nümunələrində tarixi şəxsiyyət və hadisələrlə bağlı motivlərin olması inkaredilməz bir mə­sə­lədir. Amma bu məsələdə ifrata varmaq, ayrı-ayrı folklor nümu­nələrinin yaranmasını həmin nümunələrdə xatırlanan tari­xi hadisə ilə əlaqələndirmək elmi cəhətdən özünü doğ­rult­­mur. Y.V.Çəmənzəminli tarixi məktəbin məhz bu qüsu­runu görür və XVI-XVII əsrlərdə baş vermiş tarixi hadi­sələrin həmin əsrlərdən qat-qat əvvəlki dövrlərdə yaran­mış əfsanə və nağıl nümunələrinə köçürülməsini təbii bir folk­lor faktı kimi qiymətləndirir. Bununla Y.V.Çəmənzə­minli folk­lorda tarixiliyin şərti və nisbi səciyyə daşıması, tarixi hadi­sələrin hər hansı əfsanə və nağıl tərkibində folklo­run özünə­məxsus poetikasına tabe olması qanunauyğunluğu­nu diqqətə çatdırır.

20-30-cu illərdə dünya folklorşünaslıq tarixinə ümumi nə­zər salan folklorşünaslarımız Azərbaycan ziyalılarının xalq yaradıcılığının toplanması və tədqiq olunması sahəsin­dəki xidmətlərini böyük ehtiramla yad etməyi özlərinə mə­nəvi borc bilirlər. H.Zeynallı XIX əsrin sonları, XX əsrin əvvəl­lərində “Сборник материалов для описания местнос­тей и племен Кавказа” məcmuəsi ətrafında birləşən Mah­mud Mahmudbəyov, Rəşid bəy Əfəndiyev, Firidun bəy Kö­çər­li, Səfərəli bəy Vəlibəyov, Teymur bəy Bayraməlibəyov, Hü­seyn Müfti Qayıbov, Hacı Kərim Sanılı, Mirhaşım Vəzi­rov və b. ziyalıların folklorun toplanması və tədqiq olunması sahəsindəki əvəzsiz xidmətlərini yüksək qiymətləndirərək ya­zır: “O adamların nə qədər həvəsi, nə qədər qeyrəti var­mış!.. Qəpik-quruş bir mükafata uzun-uzun hekayələri, mən­zumələri türkcə toplayıb tərcümələr ilə bərabər Tiflisə gön­də­rərlərmiş. Əlbəttə ki, xalq ədəbiyyatı tarixi yaradılarkən boylə adamların adları qızıl su ilə ən görkəmli yerdə yazıl­ma­lıdır!” (3, 117). Özündən əvvəlki ziyalıların əməyinə bu cür yüksək qiymət verməklə yanaşı, H.Zeynallı (həmçinin onun digər qələm yoldaşları) Azərbaycan folklorunun zən­gin­liyi müqabilində görülən işin son dərəcə az olduğunu dönə-dönə qeyd edir, qarşıda “şifahi xalq ədəbiyyatını topla­maq, onu sistemə salmaq və bu ədəbiyyatın dəyişmə prose­sini durmadan izləmək” (3, 117) kimi çətin və şərəfli vəzi­fənin durmasını xüsusi olaraq diqqətə çatdırır.

İstər dünya, istərsə də Azərbaycan təcrübəsinə əsasla­nan folklorşünaslarımız 20-30-cu illərdə şifahi ədəbiyyat nümunələrinin toplanması kimi son dərəcə vacib bir işin nə­zə­ri prinsiplərini müəyyənləşdirmək təşəbbüsü göstərirlər. 1926-1929-cu illər arasında mətbuatda toplama işinin elmi əsaslarına aid məqalələr çap olunur. H.Zeynallının “Azər­bay­canda el ədəbiyyatı”, Y.V.Çəmənzəminlinin “Nağılları­mı­zı necə toplamalı” məqalələri bu baxımdan xüsusi fərqlə­nir. Mətnin dil və üslubunu olduğu kimi qoruyub saxlamaq hər iki məqalədə toplama işinin ən başlıca tələb­lərin­dən biri kimi diqqətə çatdırılır. H.Zeynallı toplayıcıların yanlışlıqla­rın­dan bəhs edərkən yazır: “Toplayanlar geniş xalq təbəqəsi içə­risinə girərək bu materialı olduğu kimi alıb yazmayırlar. Yəni hər yerin özünəməxsus bir şivəsi, bir leksikonu olduğu halda, o məhəllənin (bölgənin – M.K.) leksikonunu, ifadə şəklini, bədii görüşlərini, cümlə quruluşlarını, səslərdəki dəyiş­mələri tamamilə göstərmək üçün hər bir kəsdən eşidi­lən bu materialları söyləyən adamın söyləyişini eyni ilə zəbt etməyirlər” (3, 117). H.Zeynallı kimi Y.V.Çəmənzəminli də folklor mətnini ədəbi dildə qələmə almağı ciddi qüsur sayır və diqqəti şifahi xalq ədəbiyyatındakı ənənəvi formullar mə­sə­ləsinə yönəldir: “Üsula gəldikdə, nağıl ədəbiyyatının müəy­yən üsulu var. Onları gözəl edən və süsləndirən müəy­yən dil, tərkib və cümlələrdir. Xalq ədəbiyyatı ilə maraqla­nanlar bu nöqtəni unudarlarsa, çəkdikləri zəhmət hədər olar… Gözəl gördükdə “yemə-içmə, xətti-xalına, gül cama­lına tamaşa elə”, yol getdikdə “az getdi, üz getdi, dərə-təpə, düz getdi” kimi cümlələr nağılın zinəti hesab olunur. Nağıl­ları toplarkən bunları qeyd etmək lazımdır. Bunlarsız nağıl bütün gözəllikdən məhrum olar” (4, 49). Folklor mətnini olduğu kimi toplamaq tələbini gözləməyən toplayıcılar həm Y.V.Çəmənzəminli, həm də H.Zeynallının kəskin tənqidinə tuş gəlir. Onlar bu məsələdə hətta Hümmət Əlizadə kimi tanınmış folklorşünasa belə güzəştə getmirlər. H.Zeynallı gənc folklorşünası “qeyri-səhihliyə” (3, 304), Y.V.Çəmən­zə­min­li isə “ədəbi sözlər qatıb xalq əsərinin ahəngini pozma­ğa” (4, 62) görə kəskin tənqid edir.

Folklor mətnlərinin yazıya alınıb tərtib və nəşr edilmə­sində həm 20-30-cu illərdə, həm də sonrakı dövrlərdə qar­şıya çıxan çətinliklərdən biri vulqar ifadəli mətnlərin hansı şəkildə oxucuya çatdırılması məsələsidir. Dünya təcrübəsi gös­tərir ki, belə mətnlərin olduğu kimi nəşr olunması folklo­run mahiyyətini, ən çox da onun bəzi arxaik qatlarını üzə çıxar­maqda az əhəmiyyət daşımır. Azərbaycan folklorunu əks etdirən ilkin kitabların bir çoxunda (məsələn, M.Qəmər­li­nin “Atalar sözü”, V.Xuluflunun “Tapmacalar”, H.Zeynal­lının “Atalar sözü”, “Tapmacalar”, C.Hacıbəylinin “Qarabağ dia­lekti və folkloru” kimi toplularda) dünya təcrübəsinə isti­nad edilir, çox olmasa da, bəzi məqamlarda vulqar ifadələr olduğu kimi saxlanır. Bəs bu məsələyə 20-30-cu illər Azər­baycan folklorşünaslığının münasibətini əks etdirən elmi yazıya rast gəlirikmi? Bəli, rast gəlirik. H.Zeynallı 1926-cı ildə çap etdirdiyi “Atalar sözü” kitabının çox geniş və san­bal­lı müqəddiməsində bir sıra başqa məsələlərlə yanaşı, vulqa­rizm probleminə də toxunur: “Arada bir məsələ vardı ki, onu söyləməliyik. Son dərəcə “ədəbsiz”lərini (atalar söz­lə­ri nəzərdə tutulur – M.K.) buraya yazmadıq. Onu da ayrıca bir kitab halında çap etmək mümkündür. “Ədəbsiz” namı altındakı atalar sözü məna etibarilə dərin, kinayəcə qayət kəskin və narın olanlardır. Bunlar əksəriyyətlə fiziologiya məsələlərinə və o vəzaifi ifa edən cihazlara aiddir. Bu da orta dərəcə ziyalılıq nəzərində “ədəbsiz” sanılır.

Xalqın içərisinə gedilsə, şəhərdən və şəhərin xırda al­ver­çilərindən uzaq olan kəndlərdə təbii olaraq “ədəbli, ədəbsiz” kimi bir ayrılıq yoxdur. Elmi nöqteyi-nəzərindən də oylə baxış doğru olurdu. Fəqət yenə də əfkari-ümumiyyə rəayəti lazım gördük” (3, 140). Göründüyü kimi, bu cür incə məsələyə, istənilən vaxt qalmaqala səbəb ola biləcək bir problemə münasibətdə 20-30-cu illər Azərbaycan folklor­şü­nas­lığı H.Zeynallının timsalında dünya standartlarına uyğun bir mövqe tutur və folklorşünaslığımızın sonrakı nəsilləri üçün təməl prinsiplərdən birini müəyyən­ləş­dirmiş olur.

Dünənki və bugünkü Azərbaycan folklorşünaslığında özü­nü qabarıq şəkildə göstərən nöqsanlardan biri çoxvariant­lılıq məsələsinin o qədər də ciddi şəkildə nəzərə alınma­ma­sıdır. Orta məktəb dərsliklərindən tutmuş ali məktəb dərslik­ləri­nəcən hər yerdə variantlaşmanı folklorun ən başlıca cə­hət­lərindən biri elan etsək də, nə tərtib və nəşrdə, nə də elmi araşdırmalarımızda həmin cəhəti çox az nəzərə alırıq. Belə olmasaydı, bizim əksər nağıl və dastanlarımız kitablara yal­nız bir variantda düşməzdi, variantlaşma probleminə aid cid­di dissertasiyalar müdafiə edilər, sanballı tədqiqat əsərləri orta­ya çıxardı. Çoxvariantlılığın nəzərə alınmamasını ciddi qü­sur sayan H.Zeynallı yazır: “Material toplayan yoldaşlar bir bayatını iki yerdə eşitdikdə, bir dastanı iki və ya üç adamdan iki yerdə az bir fərq ilə də olsa yazmayırlar. Bu yol­daş­lar boylə məzmun, dil və təsvir ayrılıqlarını göstərmə­mək­lə lisaniyyat cəhətdən böyük vəzifələr yaratmış olurlar” (3, 118). Əlbəttə, eyni folklor nümunəsinin müxtəlif variant­lar­da qeydə alınması yalnız dil baxımından yox, həm də ob­raz, motiv, süjet baxımından tutuşdurma və araşdırmalara ge­niş meydan açır. Geniş araşdırmalara meydan açan bir məsə­lənin qabardılması isə 20-30-cu illər Azərbaycan folklor­şü­naslığının aktual problemlər ətrafında düşünməsin­dən xəbər verir.



Folklor mətninin variantlaşması həmin mətni kimin, harada və nə vaxt söyləməsindən çox asılıdır. Hər hansı peşəkar söyləyici bu gün bir auditoriyada danışdığı mətni bir müddətdən sonra başqa auditoriyada qismən fərqli şəkildə danışır. Əgər həmin mətnə ikinci bir söyləyicinin ifasında qulaq assaq, onda variantlar arasında fərqin bir az da çox ol­du­ğunu görəcəyik. Deməli, folklor mətni ifadan-ifaya, söylə­yicidən-söyləyiciyə dəyişə bilir. Eyni mətnin söyləyiciləri məsafəcə bir-birindən uzaq olan, etnoqrafiyasına görə bir-birindən kifayət qədər seçilən mühitlərdə yaşayıb-yaradır­larsa, onda artıq variantdan yox, versiyadan danış­malı olu­ruq. Təqdirəlayiq haldır ki, 20-30-cu illər Azərbaycan folk­lor­­şü­nas­lı­ğı şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrini versiyalar müstəvisində araşdırmaq prinsipinə ciddi şəkildə əməl edir: “Bu qisim ədəbiyyat (dastanlar – M.K.) sadə yayılmaqla qal­mayır, oxunduqca arasına yeni türkü, yeni manilər də soxul­muş olur. Bu yeni-yeni soxulma materiallar isə istər-istəməz o əfsanəni çağıranların mühiti ətrafında füsunkar təsir altın­da cizgilər, şəkillər yaratmağa başlayır və etnoqrafik bir mahiy­yət alır. Məhz onun üçündür ki, bir “Aşıq Qərib”, bir “Əsli-Kərəm”, bir “Şah İsmayıl və Gülzar” əfsanələri möv­zu, şəkil və hətta mənşə etibarilə bir olduqları halda, Krımda bir dürlü, Anadolu və Azərbaycanda başqa dürlü oxunurlar” (3, 109). Folklor mətnlərinin variant və versiyalarını etno­qrafik göstəricilər kontekstində götürməyin nəticəsidir ki, Y.V.Çəmənzəminli və H.Zeynallı folklor mühitlərini hərtə­rəf­li öyrənməyi toplama işinin ayrılmaz tərkib hissəsi hesab edirlər. Düzdür, onlar folklor nümunələrinin yaranmasında, ayrı-ayrı janrların müəyyən bölgələrdə geniş yayılmasında təbiət gözəlliklərinin təsirindən bəhs edərkən qismən ifrata varır, coğrafi amilin rolunu bəzən şişirtmiş olurlar. Bununla belə fakt faktlığında qalır: 20-30-cu illər Azərbaycan folk­lor­şünaslığı toplama işini həm nəzəri, həm də təcrübi baxım­dan dünya folklorşünaslığının tələblərinə uyğunlaşdırmağa çalışır. Dünya folklorşünaslığının tələblərinə dərindən bələd olmağın nəticəsidir ki, söyləyici, mühit və zaman dəyişdikcə mənaca bir-birinə zidd folklor nümunələrinin meydana çıx­ması folklorşünasda təəccüb doğurmur və bu tipli folklor fakt­ları folklorşünas qələmində əsaslı izahını tapa bilir: “Qohum-qardaş xüsusunda “Qardaş – bir qaradaş”, “Qardaş yaxşı olsaydı, Allah özünə xəlq edərdi” kimi sözlərlə yan-yana bir də: “Yaxşı gündə yad, yaman gündə vay qardaş”, “Ər eldəndi, oğul beldəndi, aralıqda qardaş tapılmaz” kimi­lə­rinə də təsadüf ediləcəkdir. Məlum ki, bunların hər birinin öz məqamı və çağı vardır. El fəlsəfəsi sağlam və hər dəqi­qə­sinə münasib olan həyati dialektik bir fəlsəfədir. Məqamı, ça­ğı dəyişdikcə mülahizə də başqa bir şəkil alacaqdır” (3, 128). Söz yox ki, burada söhbət variantlaşmadan yox, eyni bir məsələyə xalqın fərqli və bir çox hallarda isə təzadlı münasibət bəsləməsindən gedir. Belə münasibəti şifahi xalq ədəbiyyatının çoxqatlılıq, çoxmənalılıq təbiəti ilə əlaqələn­dirməkdə folklorşünasımız tamamilə haqlıdır.

20-30-cu illər Azərbaycan folklorşünaslığının nəzəri mən­zərəsini müəyyənləşdirməkdə H.Zeynallı və Y.V.Çə­mən­zəminli ilə yanaşı, V.Xuluflu, S.Mümtaz, Ə.Abid və b. ədəbiyyatşünasların da məqalələri zəngin material verir. V.Xuluflunun aşıq sənətinə və tapmacalara; S.Mümtazın el şairləri və aşıqlara, bayatı və dastan janrlarına; Ə.Abidin “Də­­də Qorqud”a, heca vəzninin tarixinə, mani və bayatıların ge­ne­zisi, poetikası və ümumtürk şeirindəki yerinə həsr edil­miş məqalələri dediyimizə misal ola bilər. Bu müəlliflər ara­sında Ə.Abid müraciət etdiyi folklor hadisəsini ümumtürk kon­tekstində incəliyinəcən öyrənən tədqiqatçı kimi xüsusən seçi­lir. Təsadüfi deyil ki, H.Araslı və M.H.Təhmasibin das­tan janrı, daha çox isə “Dədə Qorqud” eposu ilə bağlı araş­dır­maları ilkin nəzəri qidasını Ə.Abid araşdırmalarından götürür.

H.Zeynallı, Y.V.Çəmənzəminli, V.Xuluflu, S.Mümtaz, Ə.Abid, B.Çobanzadə, Ə.Nazim, H.Əlizadə və b. ziyalıların repressiyaya məruz qalmasından sonrakı mərhələdə Azər­bay­can folklorşünaslığının özünə gəlib tədricən dirçəlməsi məhz H.Araslı və M.H.Təhmasibin araşdırmaları hesabına müm­kün olur. “Kitabi-Dədə Qorqud”u Azərbaycanda ilk dəfə H.Araslı nəşr etdirir (1939). 30-cu illərin sonlarından H.Aras­lının aşıq yaradıcılığına, o cümlədən dastanlara, na­ğıl­lara aid bir sıra məqalələri çap olunur. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı örnəklərini orta məktəb proqram və dərs­lik­lərinə ilk dəfə geniş şəkildə daxil edən H.Araslı olur.

1944-cü ildə Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda Folk­lor şöbəsinə müdir təyin edilən M.H.Təhmasib ömrünün sonuna qədər (1982) bir şöbənin yox, bütövlükdə o dövr Azərbaycan folklorşünaslığının elmi və praktiki işlərinə isti­qa­mət vermək kimi bir vəzifənin məsuliyyətini daşıyası olur. M.H.Təhmasibin rəhbərliyi, Ə.Axundov, N.Seyidov və b. folklorşünasların yaxından iştirakı ilə Azərbaycan nağılları və dastanlarının beş cildliyi ilk akademik nəşrlər kimi həyata keçirilir. İlk böyük tədqiqatını mövsüm və mərasim nəğmə­lə­rinə həsr edən, V.Xuluflu və H.Əlizadədən sonra “Koroğ­lu” dastanının ən mükəmməl variantını nəşrə hazırlayan, nağıl və dastan çoxcildliklərinin, Molla Nəsrəddin lətifələ­rinin tərtibçisi və tədqiqatçısı olan M.H.Təhmasib Azərbay­can folklorşünaslığında ən fundamental əsərlərdən birini – “Azərbaycan xalq dastanları. Orta əsrlər” monoqrafiyasını tamamlayıb çap etdirir (1972). M.H.Təhmasibin mövsüm və mərasim nəğmələrinə həsr etdiyi və namizədlik dissertasi­yası kimi müdafiə etdiyi tədqiqat əsəri Azərbaycan folklor­şü­naslığında mərasim folklorunun hərtərəfli öyrənilməsində ilk mühüm addım olur və sonrakı illərdə B.Abdulla, A.Ra­ma­zanova, A.Xəlil və b. alimlərin həmin sahə ilə bağlı dəyərli əsərləri meydana çıxır.

M.H.Təhmasibin “Azərbaycan xalq dastanları. Orta əsr­lər” monoqrafiyası iki mühüm istiqaməti əhatə edir: 1. jan­rın mifoloji köklərinin üzə çıxarılması; 2. janrın poetika­sının hərtərəfli öyrənilməsi. Birinci istiqamətin Azərbaycan folklorşünaslığı üçün nə qədər vacib və əhəmiyyətli olması barədə mifoloq Arif Acalov yazır: “Dastanların bir çox dola­şıq məsələlərini açmaq, qaynaqlarını müəyyənləşdirmək üçün müəllif türk mifoloji materiallarından geniş miqyasda və ustalıqla istifadə edir. Xıdır, Təpəgöz, Basat, Dədə Qor­qud surətləri, buta, aşıq və b. anlayışlar barədə kitabda irəli sürülən fikirlər Azərbaycan folklorunun mifoloji məzmunu­nu öyrənmək, eləcə də türk mifoloji sistemini bərpa etmək baxımından əhəmiy­yət­lidir” (6, 27). Monoqrafiyadakı ikinci isti­qamət barədə danışmazdan əvvəl qeyd etməyi lazım bili­rik ki, Azərbaycan folklorşünaslığında mifoloji sistemin təsvi­rinə və bərpasına yönəlmiş tədqiqatların (M.Seyidov, B.Ab­dulla, R.Qafarlı, S.Rzasoy, R.Əliyev və b. folklorşü­nas­ların apardığı tədqiqatların) meydana çıxmasında M.H.Təh­ma­sib irsinin müəyyən rolu vardır. M.H.Təh­ma­si­bin məlum monoqrafiyasından sonra çap olunan başqa bir mo­noq­rafiya – M.Seyidovun “Azərbaycan mifik təfəkkürü­nün qaynaqları” kitabı, həmçinin bir sıra başqa kitablar gös­tə­rir ki, mifologiya Azərbaycan folklorşünaslığında oturuş­muş bir sahəyə çevrilməkdə, sanballı əsərlərlə təmsil olun­maq­dadır. Əlbəttə, bu sahənin formalaşmasında M.Seyido­vun ardıcıl və sistemli elmi fəaliyyətinin xüsusi yeri vardır. “M.Seyidov mifologiyanın sinkretik təbiətindən çıxış edərək onu insan düşüncəsinin və mədəniyyətinin müxtəlif sahələri (dil, psixologiya, etnoqrafiya, tarix, incəsənət və b.) ilə əlaqədar öyrənir. Beləliklə də, mövzu daha yaxşı əhatə edilir, onun daxili əlaqələri bütün mürəkkəbliyi ilə əks etdi­ri­lir” (6, 28). M.Seyidov tədqiqatlarındakı bu cür universal­lıq, söz yox ki, ondan sonrakı araşdırmalara özünün müsbət təsirini göstərir.

“Azərbaycan xalq dastanları. Orta əsərlər” monoqra­fiya­sındakı ikinci istiqamətə gəlincə, qeyd etmək lazım gəlir ki, M.H.Təhmasib həm bu əsərində, həm də ayrı-ayrı el sənətkarlarının (xüsusən də Aşıq Ələsgərin) həyat və yara­dı­cı­lığına həsr olunmuş məqalələrində aşıq sənətinin poetik siste­mini diqqət mərkəzində saxlayır. Məhz poetik sistemi öyrənmək alimə imkan verir ki, dastanın bir janr kimi özü­nə­məxsus cəhətlərini elmi əsaslarla üzə çıxara bilsin. P.Əfən­diyev, V.Vəliyev, Q.Namazov, M.Həkimov, S.Paşayev, M.Qa­­sımlı, M.Allahmanlı, M.Cəfərli, H.İsmayılov, E.Məm­mədli və b. folklorşünasların aşıq sənətindən, o cümlədən dastan yaradıcılığından bəhs edən əsərlərində M.H.Təhmasib təsirini görmək ustad folklorşünasın nəzəri fikirlərinin doğru-düzgünlüyündən xəbər verir. M.H.Təhmasibin dastan janrını araşdırma modeli, yəni janrın genezisini onun poeti­kası ilə vəhdətdə götürmək modeli şifahi xalq ədəbiyyatın­dakı digər epik janrların öyrənilməsinə də yaxından kömək edir. Bu fikri S.Paşayevin əfsanələrlə, T.Fərzəliyevin lətifə­lərlə, R.Xəlilov, O.Əliyev, Ə.Əsgər və b. folklorşünasların nağıllarla bağlı tədqiqatları bir daha təsdiq edir. Heç şübhə­siz, janrla bağlı araşdırmalar M.H.Təhmasib modeli ilə məhdud­laşmır və dünya folklorşünaslığının zəngin təcrübəsi janrət­rafı tədqiqatların tam başqa istiqamətlərdə aparılma­sına geniş imkanlar açır. Belə imkanlardan biri Beynəlxalq Nağıl Kataloqu əsasında Azərbaycan nağıllarının Süjet Göstəricisini hazırlamaqdır. Bu çətin işi həyata keçirmək gənc folklorşünas İ.Rüstəmzadənin adı ilə bağlıdır.

M.H.Təhmasib ilk irihəcmli tədqiqat əsərini mövsüm və mərasim nəğmələrinə həsr etsə də, şifahi söz sənətinin mərasimlərlə nə dərəcədə bağlı olduğunu çox gözəl bilsə də, təəssüf ki, o, öz araşdırmalarında dastanların ifa kontekstini o qədər də nəzərə almır. Dastan hansı mühitdə və audito­riyada ifa olunur? İfa olunduğu mühitdən və auditoriyadan asılı olaraq, dastanın məzmun və formasında hansı dəyişmə­lər baş verir? Ən başlıcası: dastan ifaçılığında sazla sözün vəhdəti necə qorunur? Dastanda hansı şeir hansı aşıq havası üstündə oxunur? Bu tipdə məsələlərə o qədər də diqqət yetirməməsi göstərir ki, M.H.Təhmasib dastan mətnini yazılı ədəbiyyat mətni kimi ayrıca götürüb təhlil etməyə daha çox üstünlük verir, yazılı ədəbiyyat mətnindən fərqli olaraq, dastan mətninin ifa prosesində yenidən yaranmasını heç də öyrənilməsi vacib olan məsələ səviyyəsinə qaldırmır. 20-30-cu illər Azərbaycan folklorşünaslığının qismən toxunduğu, amma M.H.Təhmasibin çox da diqqət yetirmədiyi ifa kon­teks­ti məsələsi bu gün yenidən təhlil predmetinə çevrilmək­dədir. F.Bayatın şifahi söz sənətinin spesifikasına, B.Qurba­nov, R.İmrani, N.Rəhimbəylinin saz və sözün vəhdətinə, L.Süley­manovanın bayatı ifaçılığına həsr olunan son tədqi­qat­­la­rın­da ifa konteksti probleminin diqqət mərkəzində sax­la­nılması bu sahədə uğurlu perspektivlərdən xəbər verir.

Azərbaycan folklorşünaslığının dünənki və bugünkü mənzərəsi fonunda diqqəti cəlb edən istiqamətlərdən biri şifahi və yazılı ədəbiyyat əlaqələridir. Bu gün AMEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda “Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı və yazılı abidələr”, AMEA Folklor İnsti­tu­tun­­da isə “Folklor və yazılı ədəbiyyat” adlı şöbələrin fəaliy­yət göstərməsi xatırlatdığımız istiqamətin nə qədər vacib və ak­tual olduğunu göstərir. Belə vacib və aktual istiqamətin ya­xın keçmişinə nəzər salsaq, yazıçı və folklor mövzusunun bu sahədə daha çox öyrənilməsinin şahidi olarıq. Yaxın keç­miş­də bu sahədə araşdırma aparan ədəbiyyatşünaslar N.Gən­cəvi, M.Füzuli, M.Ə.Sabir, Y.V.Çəmənzəminli, Ə.Haq­ver­diyev, C.Cabbarlı, S.Vurğun, S.Rəhimov, O.Sarıvəlli və b. yazıçıların xalq yaradıcılığı ilə hansı şəkildə bağlı olmasını, folklordan hansı yollarla bəhrələnməsini əsas tədqiqat pred­meti kimi götürüblər. Bu günün özündə də yazıçı və folklor mövzusu, əsasən, qeyd etdiyimiz şablon qəliblər üzrə işlən­mək­də davam edir. Halbuki şifahi və yazılı ədəbiyyatın qarşı­lıq­lı əlaqələrinə aid daha ciddi problemlərin çözülmə­sinə böyük ehtiyac var. Belə problemlərdən biri şifahi və yazı­lı sənət arasındakı fərqlərə əsaslı şəkildə yenidən bax­maq­dır. Heç kimə sirr deyil ki, şifahi və yazılı ədəbiyyatın fərqlərindən son dərəcə ümumi şəkildə, orta məktəb dərsliyi səviyyəsində tez-tez danışsaq da, elmi araşdırmalarımızda hə­min fərqləri o qədər də nəzərə almırıq. Əgər nəzərə alsay­dıq, şifahi xalq ədəbiyyatını yazılı ədəbiyyat meyarları ilə təhlil etməz, məsələn, heyvanlar haqqında nağılları təmsil, xalq gülüşünü satirik gülüş adlandırmazdıq. Adın doğru-düz­gün qoyulmaması, heç şübhəsiz, mahiyyətin doğru-düzgün başa düşülməməsi deməkdir. Mahiyyəti təhrif etməmək və yanlış nəticələr çıxarmamaq üçün həm şifahi, həm də yazılı sənətin qanunauyğunluqlarını ayrı-ayrılıqda dərindən mə­nim­səmək lazımdır. Bu meyarı gözləməyin bəhrəsidir ki, K.Əliyev romantizmin və eposun poetikası ilə paralel şəkil­də məşğul olur, “Romantizm və folklor” adlı kitab çap et­di­rib şifahi və yazılı sənət əlaqələrinə aid maraqlı qənaətlər irəli sürür.

Azərbaycan folklorunun ümumtürk, ümumşərq və ümum­dünya kontekstində öyrənilməsi aktual problemlərdən biri olaraq qalmaqdadır. Düzdür, bu sahədə xeyli səmərəli iş görülüb. Q.Paşayevin Azərbaycan – İraq-türkman, A.Nəbi­ye­vin Azərbaycan – özbək, A.Cəmilin Azərbaycan – qırğız, M.Seyidov, İ.Abbaslı, F.Fərhadovun Azərbaycan – erməni, V.İbrahimovanın Azərbaycan – ingilis folklor əlaqələrinə aid tədqiqatları bu sahədə görülmüş səmərəli işin səciyyəvi nü­mu­nə­lə­ri­dir. Bu nümunələrdə, adətən, qarşı tərəfə Azərbay­can folklorunun gözü ilə baxılır, müqayisəli təhlil əsasında tərəflərin oxşar və fərqli cəhətləri üzə çıxarılıb ümumiləş­di­rilir. Belə təhlil və ümumiləşdirmələr, həmçinin müxtəlif xalq­lara aid tərcümə kitabları imkan verir ki, Azərbaycan folk­loru ümumtürk, ümumşərq və ümumdünya folklorunun tərkib hissəsi kimi araşdırmalara cəlb edilsin. Son illərin bir çox tədqiqatları ümumşərq və ümumdünya istiqamətləri ilə müqayisədə ümumtürk istiqamətinin daha çox diqqət mərkə­zin­də olmasından xəbər verir. Ümumtürk istiqaməti üçün baza­yaradıcı tədqiqatlar sırasında C.Bəydili, F.Bayat, S.Xa­vəri və b. folklorşünasların şamançılıq və sufiliklə bağlı əsər­­lərini xatırlatmaq olar. Məhz vahid türk mədəniyyəti kon­­tekstini ciddi şəkildə nəzərə almağın hesabına “Türk mi­fo­loji sözlüyü” (C.Bəydili), “Türk mifoloji sistemi” (F.Ba­yat), “Oğuz mifologiyası” (S.Rzasoy), “Oğuznamə ya­ra­­dı­cılığı” (Ə.Əsgər) kimi əsərlər, yəni Azərbaycan mifo­lo­giyası və folklorunu ümumtürk mifologiyası və folkloru­nun tərki­bində görən və dəyərləndirən əsərlər ortaya çıxır.

Toplama, tərtib, nəşr və tədqiqat işlərində dünya folk­lor­şünaslığının meyarlarına əsaslanmaq Azərbaycan folklor­şü­naslığına məşğul olduğu predmeti fərqli mövqelərdən qiy­mət­­ləndirmək imkanı verir. Fərqli mövqelərdən biri şifahi xalq ədəbiyyatını folklor adının ehtiva etdiyi digər sahələrlə (xalq musiqisi və rəqsləri, xalçaçılıq, dulusçuluq, misgərlik, xalq memarlığı, xalq təbabəti, xalq mətbəxi və s. ilə) vəhdət­də öyrənməkdir. Şifahi ənənənin müxtəlif sahələr üzrə izlə­nilməsi, etnoqrafik materialların ciddi şəkildə nəzərə alınma­sı şifahi ədəbiyyatı hərtərəfli öyrənməyə yaxından kömək edir. Şifahi ədəbiyyatın, bütövlükdə folklorun hərtərəfli öyrənilməsi istiqamətində yeni elmi əsərlərin yaranacağına isə heç bir şəkk-şübhə yoxdur.

1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə