Azerbaycan dovlet iqtisad universiteti




Yüklə 108.73 Kb.
tarix14.04.2016
ölçüsü108.73 Kb.
AZERBAYCAN DOVLET IQTISAD UNIVERSITETI.

Müəllim : Məhərrəmova Xatirə

Tələbə : Eliyarova Aygul

TÜRK DÜNYASI ÖLKƏLƏRİNİN MƏHSULDAR QÜVƏLƏRİNİN YERLƏŞDİRİLMƏSİ VƏ İNKİŞAFI

Türk dünyası əsas etibarilə dil qohumluğu,oxєar təfəkkür,tarixi-coğrafi məkan,adət-ənənə baxımından bir-birinə bağlı olan xalqlar və dövlətlərin məcmusudur.Tərkibinə Türkiyə türkləri,özbəklər,qazaxlar, tatarlar ,Azərbaycan türkləri,türkmənlər,uyğurlar, başqırdlar,qaqauzlar,noqaylar ,karaimlər,krımçaklar qaraçaylar,qumıqlar,balkarlar,tuvalılar,Altay türkləri və.s daxildir.

Türk xalqları dil xüsusiyyətlərinə görə 4 qrupa ayrılır:

1 Oğuzlar-Tükiyə türkləri,Azərbaycan türkləri,qaqauzlar,türkmənlər,türkmanlar Axıska türkləri,krım türkləri

2 Uyğurlar-özbəklər,salarlar,sarı uyğurlar,tuvalılar,şorlar,xakaslar,komasin-tobollar baraba və çulım tatarları

3 Qıpçaqlar-qırğızlar,qazaxlar,qaraqalpaqlar,qumıqlar,altaylar və noqaylar

4 Bulqarlar-tatar,başqırd,qaraçay,karaim

Türklərin ümumi kökə malik olmasının sübutları:

1 Dil ümumiliyi

2 Qədim əfsanə inanc və əsatirlər dastan sifahi xalq ədəbiyyatı

3 Əl sənətinin ümumiliyi

4 Tarixi-coğrafi məkanın eyniliyi

7 Adət-ənənələr əxlaq bərabərliyi

Türk xalqlarının isə dinləri fərqlidir.Böyük bir hissə İslam dininə etiqad edərkən зuvaє və qaqauzlar xristian,yakut dolqan və xakaslar єamanist,karaim və krımçaklar iudaizm uyğurların böyük bir hissəsi isə buddizm dininə inanır.

Türk xalqlarının 6 müstəqil dövləti var:Azərbaycan,Türkiyə,Özbəkistan,Qazaxıstan,Türkmənistan,Qırğızıstan

Bir də qeyri-rəsmi olaraq Єimali Kipr Tьrk Cumhuriyyəti.

Dövlət qurumları:

Tatarıstan,Başqırdıstan,Çuvaşiya,Saxa-Yakutiya,Tuva,Xakasiya,Kabarda Balkariya,Qaraçay-Çərkəz,Altay,Taymır(Dolqan-Nen)(Rusiyanın tərkibində)

Sintzyan-Uyğur(Çinin tərkibində)

Təbii ehtiyatlara görə fərqlənən dövlət və qurumlar:

Neft-qaz yataqları

Azərbaycan,Qazaxıstan,Türkmənistan,Tatarıstan və Başqırdıstan

Daş kömür yataqları

Türkiyə(Zonquldağ-Ereğli),Özbəkistan(Boz kömür-Anqren),Tuva(Ulufim) Sintzyan-Uyğur(Bay kömür),Saxa(Lena)

Dəmir filizi

Türkiyə,Qazaxıstan,Saxa,Altay,Azərbaycan,Xakasiya

Qızıl

Qazaxıstan,Azərbaycan,Altay,Saxa



Türklərin ümumi sayı müstəqil türk dövlətlərində 120 milyondan зoxdur.50 milyon nəfərə yaxını isə Rusiyada yaşayır.80 milyondan зoxu isə müxtəlif ölkələrdə yaşayır.

Əfqanıstanda 3 milyon,İranda 35 milyon,İraqda 2 milyon,Suriyada 0 5 milyon,Bolqarıstanda 2 milyon,Ukraynada 1 milyon,Gürcüstanda 1 milyon,Rumıniyada 150 min,Yunanıstanda 150 min,Moldoada 500 min türk əsilli insan yaşayır.

Sovet hakimiyyəti illərində Krım və Axıska türkləri məcburi miqrasiyaya məruz qalmışlar.

Urbanizasiya səviyyəsinə görə Azərbaycan,Qazaxıstan,Türkiyə seзilir.Qurumlardan isə,demək olar ki,hamısında(Altay istisna olmaqla) şəhər əhalisi зoxluq təєkil edir

Sənaye sahələrinə görə fərqlənən dövlət və qurumlar:

Kənd təsərrüfatı maşınqayırması

Türkiyə,Qazaxıstan,Özbəkistan

Avtomobil istehsalı

Türkiyə,Tatarıstan,Qırğızıstan,Qazaxıstan

Təyyarə istehsalı

Özbəkistan,Tatarıstan

Yüngül sənaye

Türkiyədə toxuculuq,Azərbaycanda yun-mahud xalзa pambıq-parça,Özbəkistanda pambıq parça,Türkmənistanda xalçaçılıq,Qazaxıstan və Qırğızıstanda toxuculuq və müxtəlif yüngül sənaye sahələri var.Özbəkistan və Türkmənistanda pambıq yağı,Türkiyədə zeytun yağı,Başqırdıstan,Tatarııstan,Qazaxıstanda ət və ət məhsulları,Azərbaycan və Türkiyədə balıq meyvə və tərəvəz konservləri istehsal olunur.

Buğda Qazaxıstan,Türkiyə,Tatarıstan,Başqırdıstanda qarğıdalı Kabarda-Balkar,Qaraзay-Зərkəz зəltik Qazaxıstan,Özbəkistan pambıq Türkiyə,Özbəkistan,Türkmənistan,Azərbaycan və Sintzyan-Uyğurda günəbaxan Kabarda-Balkarda zeytun Türkiyə və Azərbaycanda becərilir.



Türk dövlətlərində dəmiryolu,avtomobil boru kəməri Türkiyə,Azərbaycan Qazaxıstan,Türkmənistanda daha yaxşı inkişaf edib.

Türk dövlətlərinin bəzilərində milli gəlirin xeyli hissəsini xarici turizm təєkil edir Turizmin inkişafı üçün Türkiyə,Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələrinin böyük imkanları ardır.Qazaxistan Dünya okeanından xeyli uzaqdadır. Lakin ətrafındakı ölkələrlə Qazaxsıtan olduqca sıx qarşılıqlı əlaqələrə malikdirTəxminən otən əsrin 60-cı illərinə kimi Qazaxıstan heyvandarlıq (xüsusilə qoyunзuluq) təsərrüfatı ilə fərqlənən bir olkə idi. Lakin hazırda o, əlvan metallurgiya, kömürçıxarma, kimya, maşınqayırma, yüngül və yeyinti sənayesi olan bir цlkəyə зevrilmiєdir. Yanacaq sənayesində Karağandı və Ekibastuz kцmьr hovzələrinin bцyьk əhəmiyyəti vardır. Kömürlə iєləyən onlarla elektrik stansiyalarından ən boyuyu Ekibastuzda yerləєir. Ən böyük mis emalı zavodları Balxaş və Cezqazğan şəhərlərindədir. Ertis çayı üzərindəki Su Elektrik stansiyalarının enerjisi və zəngin polimetal yataqları və aliminium istehsal edən kombinatlar yaradılmışdır. Qara metallurgiya sənayesi də getdikcə inkisaf edir. Onun əsas mьəssisələri Temirtau  Rudnı єəhərlərində yerləşir. Qazaxıstanın kimya sənayesində mineral gьbrə istehsalı əsas yer tutur. Cambıl səhərində nəhəng superfosfat zavodu tikilmişdir. Qazaxıstanda maşınqayırma sənayesi də inkiєaf edir. Petropavl  Aqmolada kənd təsərrüfatı maşınları, Almatıda elektrotexniki maşın və avadanlıqlar istehsal olunur. Qazaxıstan həm də inkiєaf etmiє yeyinti və yьngьl sənayeyə malikdir. Semey, Petropavl, Almatı, Şımkənd yeyinti və yьngьl sənayenin iri mərkəzləridir. Kənd təsərrüfatında buğda, qarğıdalı, pambıq və зəltik bitkiləri, həmçinin qoyunçuluq başlıca sahələrdir. Əkin sahələrinin 70%-dən зoxunda dənli bitkilər əkilir. Buğda əkini sahələri əsasən Qazaxıstanın şimal hissəsində yerləşir. Qazaxıstan becərdiyi buğdanın böyük hissəsini xarici цlkələrə ixrac edir. Pambıq və зəltik isə cənubda suvarılan torpaqlardadır. Heyvandarlığın əsas təsərrьfat sahələri єimal, mərkəz və єərq rayonlarındadır. Ölkədə 35 milyon davar, 8 milyon qaramal saxlanılır. Heyvandarlıq məhsullarının da böyük hissəsi xarici цlkələrə ixrac olunur.Qazaxıstanda BP єirkətinin məlumatına görə 2009-cu ilin əvvəlində neftin sübut edilmiş ehtiyatlarının həcmi 39,6 milyard barrel və ya 6,5 milyard ton təşkil edir, bu da ümumi dünya ehtiyatlarının 3,2%-ni təşkil edir. Neftin proqnozlaşdırılan ehtiyatları yalnız Xəzər dənizinin Qazaxıstan sektoruna aid olan yerlərində 17 milyard tondan çox olduğu təxmin edilir .Əkilən torpaqların ümumi həcmində dənli bitkilər ьstьnlьk təєkil edir. Qazaxıstan Respublikasında orta hesabla 1 km²-ə 6 nəfər əhali dьєьr. Lakin əhali ərazi ьzrə qeyri-bərabər məskunlaşıb. Ölkənin єimal, єimal-єərq və cənubunda dağətəyi hissələrdə (xьsusilə Alma-Ata və onun ətrafında) əhali nisbətən sıxdır. Ölkənin əsas əhalisi qazaxlardır. Qırğızıstan iqtisadiyyatına görə aqrar-sənaye цlkəsidir. Olkə mьstəqillik qazandıqdan sonra dövlət əmlakının özəlləєdirilməsi prosesi hələ də davam edir. Mьstəqilliyin ilk illərində təsərrüfatın bütün sahələrində tənəzzьl baє vermiєdir. Elektroenergetika, yьngьl, yeyinti sənayeləri, o cьmlədən əlvan metallurgiya və maşınqayırma sənayesi ixtisaslaşmış sahələrdir. Elektrik enerjisi цlkənin cənubunda Narın çayı ьzərindəki SES-lər kaskadında cəmlənmiєdir. Əlvan metallurgiya sənayenin mьhьm sahəsidir. Civə, sьrmə, qalay, qurğuşun-sink filizləri çıxarılır. Tikinti materialları, yüngül və yeyinti sənayesi var.Aqrar-sənaye kompleksi Qırğızıstan üçün həmiєə цnəmli olmuєdur. Digər sahələrin inkişafında olan gerilik kənd təsərrüfatında, xüsusilə heyvandarlıqda hiss olunmaqdadır. Əkin sahələri cəmi 1.4 milyon hektardır. Buna baxmayaraq, Qırğızıstanda ildə on minlərlə ton pambıq, taxıl, tьtьn, ьzьm, kartof, tərəvəz yığılır. Qırğızıstan taxıla olan tələbatını ödəyir. Зu və Fərqanə vadilərində bağçılıq və üzümçülük inkişaf etmişdir. Qırğızıstanda kənd təsərrüfatı heyvandarlığa əsaslanır. Buna səbəb təbii yem bazasının geniş olmasıdır. Heyvandarlığın aparıcı sahələri zərifyunlu qoyunзuluq və atçılıqdır. İldə 15 min tondan cox yun istehsal edilir. Olkədə istehsal olunan kənd təsərrüfatı məhsullarının 88%-i özəl mьəssisələrin payına düşür.rkmənistanın təsərrüfatının əsas gəlirli sahəsi neft və qaz kompleksinin inkişafıdır. Neft və qazçıxarma respublikanın ixtisaslaşmış sahəsidir. Цlkənin gəlirinin 60%-i bu sahələrin payına düşür. Neftin bir hissəsi Xəzər dənizi ilə Azərbaycana və basqa olkələrə aparılır. Türkmənistan təbii qaz ehtiyatına görə dьnyada 4-cь yerdə durur. Xьsusilə, Açaq, Marı və Xəzərsahili yataqlar daha məhsuldardır. İldə 32 milyard m3 qaz hasil olunur və bu qazın böyük hissəsi qonєu цlkələrə, o cьmlədən AzərbaycanaGьrcьstanaUkraynayaRusiya Federasiyasına gцndərilir.

Türkmənistanda təbii qazı ixrac etmək ьзьn hələlik yalnız bir boru kəməri (Rusiyaya) mцvcuddur. Lakin İran və Tьrkiyədən keзməklə AvropayaƏfqanıstandan keзməkləPakistan və Hindistana qaz цtьrmək ьзьn boru kəməri marşrutları üzərində iєlər gedir.Ölkədə maşınqayırma sənayesi neft-qaz və kənd təsərrüfatına xidmət sahələrindən ibarətdir. Kimya sənayesi ьзьn kifayət qədər yerli xammal vardır. Kukurdkalium duzlarıyod əsasında NebitdağdaBekdaєdaЗələkəndə, CərcodaMarıda kimya zavodları fəaliyyət gцstərir. Bir зox xarici єirkətlər Tьrkmənistanda kimya zavodları müəssisələri yaratmaq marağındadır.Türkmənistanda elektrik enerjisinə olan tələbat iri єəhərlərə yaxın tikilmiş İES-lər və İrandan alınan enerji hesabına təmin olunur.Türkmənistanda əkinçilik üçün yararlı torpaqların yarısından pambıqçılıqda istifadə olunur. Qaraqumun Murqab və Təcən deltalarında, Amudərya boyunca uzanan sahələrdə pambıq əkinləri daha зoxdur.Respublikada yığılan pambığın 25%-i zərifliflidir. Gələcəkdə pambıq istehsalını 3 milyon tona çatdırmaq nəzərdə tutulur. Suvarılan torpaqlardan bağçılıqda, uzumculuklə və taxılçılıqda istifadə olunur. Çəltik Amudəryanın aşağı axarlarında becərilir.


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə