Avropa və amerika öLKƏLƏRİNİN Ən yeni tariXİ




Yüklə 2.15 Mb.
səhifə9/32
tarix21.02.2016
ölçüsü2.15 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   32

Almaniyanın birləşdirilməsi. Helmut Kol öz xarici siyasətində ilk növbədə 80-ci illərin axırlarında yaranmış əlverişli beynəlxalq vəziyyətdən istifadə edərək Almaniyanın birləşdirilməsi xəttini götürdü.

1981-ci ildə Honnekker və Şmidtin görüşündə birinci dəfə olaraq AFR və ADR Avropa kontinentində təhlü­kəsizliklərinin təmin edliməsi barədə «ümumi mə­suliyyət» daşıdıqlarını rəsmən elan etdilər. «Şərqi Almaniya» rəh­bər­liyinin yeni xətti Bonnda başa düşüldü. Kol hökuməti ADR-ə iqtisadi cəhətdən kömək etmək sahəsində addımlar atdı.



Hər iki hökumətin razılılığı ilə hər iki ölkənin universitetləri, şəhər icmaları, yaradıcı ziyalıları arasında əlaqələr yaradıldı. 1987-ci ildə ilk dəfə olaraq ADR-in lideri Bonna səfər etdi. SSRİ-də «yenidənqurma» başlandıqdan sonra ADR rəhbərliyi Qorbaçovun islahatlarını qəbul etməkdən imtina etdi. Bu dövrdə ADR-də iqtisadi vəziyyət çətin idi. Dövlət borcları artmışdı. Əgər 1971-ci ildə ADR-in Qərb ölkələrinə borcu 3,5 milyard marka idisə, 1989-cu ildə bu rəqəm 10 dəfə artdı. ADR əhalisi içərisində ruh düşkünlüyü yaranmışdı. Əhali arasında Qərbi Almaniya ilə birləşmək meyli getdikcə güclənirdi. Ölkədaxili siyasi böhran Honnekker hökumətini demoqoqiya və terror yolunu tutmağa məcbur etdi. Dövlət Təhlükəsizlik komitəsində işləyənlərin sayı 8,4 mindən 100 min nəfərə çatdı. 1989-cu ilin payızında Çexoslovakiya ilə sərhəd açıldıqdan sonra Avstriya və AFR-ə ADR-dən gedən qaçqınların sayı artdı. 1989-cu ilin oktyabrın 7-8-də ADR-in təşkilinin qırx illiyi ilə əlaqədar keçirilən tədbirdə polislə əhali arasında toqquşmada dövlət rəhbərləri günahlandırıldı. 1989-cu ilin oktyabrın 18-də AVSP-nin IX Plenumunda E.Honnekker tutduğu vəzifədən azad edildi. Onu Eron Krents əvəz etdi. Lakin yeni rəhbərlik ölkə üzərində nəzarət etməyi bacarmadı. Ölkədə kütləvi mitinqlər və nümayişlər keçirilməyə başlandı. 1989-cu il noyabrın 7-də ADR Nazirlər Sovetinin bütün tərkibi başda Villi Ştof olmaqla istefaya getdi. 1989-cu ilin noyabrın 9-da iki dövlət arasına qəti sədd çəkən «Berliun hasarı» dağıldıldı. Onların hər ikisi arasında sərbəst gediş yarandı. ADR-də inqilab baş verdi. Noyabrın 13-də Xalq palatası Nazirlər Sovetinin yeni sədri vəzifəsinə məşhur müxalifətçi Xansa Modrolu seçdi. O, AFR ilə «ümumi danışıqlara» başlamaq qərarına gəldi. Bu qərar Helmut Kol tərəfindən də bəyənildi. 1989-cu ilin dekabrın 1-də ADR konstitusiyasından partiyanın rəhbər rolu haqqında maddə çıxarıldı. 1989-cu ilin dekabrın 8-də AVSP-nin növbədənkənar çağrılmış qurultayında partiyanın adı dəyişdirildi. O, Demokratik sosializm partiyası adlandı. Ölkədə sürətlə yeni siyasi partiyaların yaranması prosesi getdi. 1990-cı il martın 18-də ADR-də keçirilən parlament seçkilərindən sonra Z.Mezerin başçılığı altında «böyük koalisiya» hökuməti təşkil edildi. Bununla da Almaniyanın birləşdirilməsinə yol açılmış oldu, lakin məsələ həm də beynəlxalq şəkildə tənzimlənməyi tələb edirdi. H.Kolun özünün dediyi kimi o, Almaniyanı birləşdirmək üçün bir böyük addım atmaqdan ötrü 100 xırda addım atmalı oldu. Helmut Kol İngiltərə, Fransa, ABŞ hökumətini razı salsa da, SSRİ Almaniyanın bitərəf dövlət kimi birləşməsini təklif etdi. Lakin həm alman dövlətləri, həm də ABŞ, İngiltərə, Fransa buna qəti etirazlarını bildirdilər. 1990-cı ilin sentyabrın 12-də Moskvada 6 dövlət arasında aparılan danışıqlar nəticəsində «2+4» müqaviləsi bağlandı (İki dövlət dedikdə AFR və ADR, dörd dövlət dedikdə ABŞ, İngiltərə, SSRİ və Fransa nəzərdə tutulurdu). SSRİ bu müqavilə zamanı prinsipial güzəştlərə getməli oldu. Bu güzəştlər onun Almaniya ərazisindəki qoşunlarını çıxartması və Almaniyanın NATO-da qalmasına razılıq verməsi idi. Lakin müqavilənin şərtlərində göstərilirdi ki, birləşmiş Almaniya 360 mindən çox qoşun saxlaya, kimya, atom və bakteroloji silahlar istehsalına yaxın qoyula bilməz. Bu müqavilədən dərhal sonra 1990-cı ilin oktyabrın 3-də iki alman dövlət birləşdi və AFR adlandı. 1990-cı ilin dekabrın 2-də birləşmiş Almaniyada yeni bundestaq seçkiləri keçirildi. Seçkilərdə 60 milyon adam – 48 milyon AFR-dən, 12 milyon ADR-dən iştirak edirdi. Bundestaqda 662 deputatdan 400-ə qədərini yenə də xristian-demokratlar və xristian-sosialistlər tutdu. Onlar yenə də müstəqil demokratlarla sazişə girərək hakimiyyətə gəldilər. Helmut Kol Birləşmiş Almaniyanın ilk federal kansleri oldu. Onun adı da Bismarkla bərabər böyük tarixi şəxsiyyət kimi tarixə düşdü. Bismark dövrlə ayaqlaşaraq «dəmir və qan» siyasəti əsasında müharibə yolu ilə Alma­niyanı birləşdirmişdi. Helmut Kol da əlverişli beynəlxalq şə­raitdən istifadə edərək heç bir güllə atmadan bu işə nail oldu.

Almaniya birləşdirildikdən sonra şərq-qərb arasında əhalinin həyat səviyyəsində və iqtisadiyyatında kəskin fərqlər or­taya çıxdı. AFR-də olan 10 torpaq, ADR-də olan 6 torpaqdan fərq­lənirdi. Ona görə 6 torpaqda da bazar iqtisadiyyatına keçildi. Orada sosial xərclər və iqtisadiyyatın inkişafına xüsusi ka­pital qoyuldu. Bu isə qərb zonasında vergilərin artmasına səbəb oldu. Almaniyanın birləşdirilməsi onun beynəlxalq vəziyyətini də möhkəmləndirdi.

Hələ 1990-cı ilin yanvarında Helmut Kol bildirdi ki, AFR artıq beynəlxalq problemlərin həllindən, münaqişələrin nizama salınmasında iştirakdan kənarda qalmaq istəmir. Söhbət faktiki şəkildə AFR-in hərbi doktrinasının dəyişməsindən gedirdi. Alman qoşunları ilk dəfə 90-cı illərin ortalarında Bosniya və Hersoqovinada keçirilən sülhməramlı əməliyyatlarda iştirak etdilər. AFR NATO-da mövqeyini möhkəmlətməklə yanaşı Rusiya ilə də münasibətlərin möhkəmlənməsinə xüsusi əhəmiyyət verirdi. 1992-ci ilin dekabrın 16-da Moskvada H.Kolla B.Yeltsin arasında gedən danışıqlar nəticəsində Almaniya öhdəsinə götürdü ki, Almaniyadakı rus hərbi qulluqçularının vətənə qayıtması üçün 550 milyon marka əlavə pul versin. 1994-cü il avqustun 31-də rus qoşunları Almaniyadan tamamilə çıxarıldılar. AFR xarici siyasətində Qərbi Avropa ilə inteqrasiyaya xüsusi diqqət yetirirdi. 1997-ci ildə Avropa İttifaqının XXI əsr üçün inkişaf strategiyasını müəyyən edən Amsterdam müqaviləsinin imzalanmasına hazırlıqda Helmut Kolun xüsusi xidmətləri olmuşdur.

FR Herhard Şröderin kanslerliyi dövründə. 1998-ci ilin oktyabrında keçirilən bandestaq seçkilərində sosial-demokratlar 40,9% səs toplayaraq 298 mandat qazandılar. Müstəqil demokratlar 6,2%, XDİ-XSİ bloku 35,3%, «Yaşıllar» partiyası 6,7% səs aldı. 5%-li baryeri Demokratik sosializm partiyası da keçərək 5,1% səs aldı. «İttifaq 90/ Yaşlılar» partiyası ilə koalisiyada sosial demokratlar 16 ildən sonra, yaşıllar isə birinci dəfə hökumət təşkil etdilər. Onu «qırmızı-yaşıl koalisiya» adlandırdılar. AFR tarixində birinci dəfə olaraq seçkilər nəticəsində hakim koalisiya tam əvəz olundu. 1999-cu ilin aprelində bundestaq birinci dəfə olaraq Berlində reyxstaqın yeni binasında iclas keçirdi. Bu dövrdən yaddaşlara «Bonn respublikası» yerinə «Berlin respublikası» sözləri həkk edildi.

Almaniyanın yeni kansleri ASDP-nin lideri Herhard Şröder oldu. Xarici İşlər Naziri «Yaşılar» partiyasından olan Yoşka Fişer oldu. 1999-cu ilin mayında keçirilən prezident seçkilərində yenə də sosial-demokratlar qələbə çaldılar. Yoxanes Rau prezident seçildi.

1998-ci ilin dekabrında “məşğulluq məsələsi” ilə əlaqədar hökumətin iştirakı ilə işçi qrupları təşkil edildi. Bu zaman ölkədə 4 milyon işsiz var idi. H.Şröder öz siyasətini «yeni mərkəz» adlandırdı. Şəxsi təşəbbüs və sahibkarlar üçün əlverişli şərait yaradılması məsələsi qarşıya qoyuldu. H.Şröder hökuməti xırda və orta biznesi müdafiə etdiyini bildirdi. 2000-ci ildə bu məqədlə vergi islahatının keçirilməsi təsdiqləndi. Bu islahat 2001-2005-ci illərdə üç mərhələdə keçirildi. Minimum vergi dərəcəsi 2005-ci ilə qədər 15%-ə, hüquqi şəxslərdən isə 25%-ə qədər ixtisar edildi. Bununla bərabər dövlət xərcləri də azaldıldı.

Bundestaqın 1999-cu ildə qəbul etdiyi qanuna əsasən pensiya islahatının 2030-cu ilə qədər mərhələ-mərhələ keçirilməsi nəzərdə tutulurdu. 2030-cu ildə pensiyalar xalis gəlirin 67%-ni təşkil etməli idi.

Şröder hökumətinin fəaliyyətinin ilk illərində «ikili vətəndaşlıq» üstündə mübahisə başlandı. 1999-cu ilin mayında qəbul edilmiş qanun hələ 1913-cü ildə qəbul edilmiş qanuna əsaslanırdı. AFR vətəndaşlığı statusunu ancaq 8 il ölkədə yaşayanlar ala bilərdi. Həmin vətəndaşların Almaniyada doğulmuş uşaqları isə dərhal vətəndaşlıq hüququ alırdılar. «İkili vətəndaşlıq»da saxlanılırdı.

Şröder hökuməti ölkənin iqitsadi inkişafında ciddi çətinliklərlə qarşılaşmalı oldu. 2001-ci ildə iqitsadi artım cəmi 0,5% oldu. Halbuki 1998-ci ildə bu artım 2,5% idi. Artımın azalması ilk növbədə neftin qiymətinin artması ilə əlaqədar idi. «İnək quduzluğu» ilə əlaqədar digər problem də ortaya çıxdı. Səhiyyə və kənd təsərrüfatı naziri bu məsələ ilə əlaqədar istefaya getdilər. Malların qiyməti artdı, işsizlərin sayı 5 milyona çatdı. Dövlət borcu ÜDM (ümumi daxili məhsulun) 60 %-nə çatdı.

Daxili siyasətdə Şröder hökuməti E.Bleer və L.Yospenin təcrübəsindən istifadə edərək kompaniyaların vergisini azaltdı, əmək bazarının təmin edilməsini, əmək haqqının ödənilməsindəki boşluğun aradan qaldarılmasını, iqtisadiyyatın ümumi bölməsinin modernizasiya edilməsini təşkil etdi. Lakin sosialist bazar təsərrüfatı siyasətindən tam yan keçilmədi. Görülən tədbirlər kifayət qədər səmərə verdi. 1999-cu ildə hökumət elan etdi ki, o geniş miqyasda təhsil islahatına başlayır. Şröder hökumətinin 3 minə qədər günü uzadılmış məktəb tikdirməsi, şərq torpaqlarda istehsalın 8% armtasına nail olması, kasıb ailələrə dotasiyanın 20 mlrd. avroya çatdırması, İraqda müharibə olacağı təqdirdə onda iştirak etməmək haqqında qərarı, ölkənin su basan ərazilərinə yardımı, gəlir vergisini aşağı salması və s. tədbirləri Srederin real siyasətçi olduğunu bir daha təsdiq etdi və 2002-ci ildə seçkilərində onun partiyasına uğur gətirdi.

Yenə də «qırmızı-yaşıl koalisiya»lı hökumət təşkil edildi. 2003-cü ilin mart ayının 14-də Şröder «Günün xəbəri - 2010» adlı hökumət bəyənatı ilə çıxış etdi. Orada iqitsadi artıma nail olmaqdan, sosial sığortanın əlverişli təşkil edilməsindən, Almaniyanın iqitsadi marağının yüksəlməsindən söhbət gedirdi. Bu sənəddə iqtisadiyyatı inkişaf etdirmək, ixtisas hazırlığı, əmək bazarı, səhiyyə, vergi, təhsil, pensiya, ailəyə yardım, ümumiyyətlə, 30 konkret tədbiri həyata keçirmək planlaşdırıldı.

2005-ci ilin yanvarın 1-nə qədər «Gündəlik» çərçivəsində 12 qanun qüvvəyə mindi. Onlardan 3-ü əmək bazarı haqqında idi. Bu qanun sahibkarların marağını artırdı. Lakin alman dövlətinin iqitsadi ideologiyasına zərbə vurdu, çünki o, əmək bazarının liberallaşdırılmasını və sosial proqramı ixtisar etdi. Bu tədbir ölkədə narazılığı artırdı.

2004-cü ilin mayın 25-də keçirilən prezident seçkilərində Xorst Keller qalib gəldi və AFR-in prezidenti oldu. AFR praktkiasında ilk dəfə dövlətin başçısı parlament müxalifətinin nümayəndəsi oldu. O, malliyyəçi olduğuna görə ölkənin kökündən yeniləşdirilməsinə ehtiyac olduğunu dərk edirdi.

Sevr, Reyn-Vestfaliya landtaqlarında keçirilən seçkilərdə də hakim koalisiya uğur qazanmadı. 2005-ci ilin iyununda Şröder hökuməti istefaya getdi. Parlament buraxıldı. 2005-ci ilin sentyabrında yeni parlament seçikləri keçirildi.

Şröder hökumətinin xarici siyasəti əslində AFR-in əvvəlki siyasətinin davamı idi. Avropada inteqarsiya və birləşdirici prsosesdə, NATO-nun inkişafında iştirak, Şərqi Avropada islahatların sabitliyini dəstəkləmək, inkişaf etməkdə olan ölkələrlə əməkdaşlıq onun xarici siyasətinin əsas istiqamətləri idi. Əsas məqsəd isə AFR-in mövqeyini beynəlxalq aləmdə möhkəmləndirmək idi.

AFR ABŞ-ın Balkanlardakı siyasətini prinsipcə müdafiə etdi. Serbiyaya qarşı hava müharibəsində iştriak etdi (1999-cu il). AFR Kosovaya 8 min sülhməramlı kontingent göndərdi. 2001-ci ilin sentyabrın 11-də Nyu-Yorkda terror hadisə­lərindən sonra Əfqanıstanda taliban rejiminin ləğvində iştirak etdi və ora 3900 əsgər göndərdi. Lakin İraqdakı müharibədə Şrö­der hökuməti ölkəsinin iştirak etməsinə yol vermədi və bu öl­kə əhalisinin 75%-i tərəfindən dəstəkləndi. Şröder İraqın mü­haribədən sonrakı quruluşu ilə əlaqədar 4 maddədən ibarət plan tərtib etdi. Planda İraqın ərazi bütövlüyünü, müstəqilliyini təmin etmək, iraqlılara öz gələcəyini müəyyən etməklə sərbəstlik, neft və başqa təbii sərvətlər üzərində tam nəzarət hüququ vermək, milli azlıqların hüquqlarını qorumaq, bütöv­lükdə Yaxın Şərqdə siyasi sabitlik prosesini fəallaşdırmaq nə­zərdə tutulurdu.

AFR Rusiya ilə münasibətlərə xüsusi əhəmiyyət verirdli. Almaniya Rusiya ilə borc məsələsində 1999-cu ilin yayında razılığa gəldi. 2004-cü ildə Rusiya Almaniyanın bütün borclarını ödədi. Şröderlə Putinin şəxsi dostluğu rus-alman əla­qə­lərini möhkəmləndirdi. Şröder Rusiyanı hüquqi dövlət hesab edirdi və onun Beynəlxalq Ticarət Təşkilatına (BTT) qəbulunu müdafiə etdi. Almaniyanın Rusiyanın bazarına və rus xammalına tələbatı bu dövrdə artdı. AFR-də istifadə olunan qazın 40%-i, neftin isə 30%-i RF-dən gətirilirdi. 2004-cü ilin yayında Şröderin Moskvaya səfəri zamanı Şimali Avropa qaz kəmərinin (layihənin dəyəri 21,5 milyard avro qiymət­ləndirilirdi) çəkilişini nəzərdə tutan birgə memorandum im­zalandı.

2005-ci ilin sentyabrında iki dövlət arasında bağlanan müqaviləyə əsasən, qaz artıq Ukrayna və Polşa vasitəsi ilə deyil, Rusiyadan Vıborq altından birbaşa Almaniyaya (Tray­sfald rayonu) göndərilməli idi. «Şimal axını» 2011-ci ildən baş­lamalı idi.

Rəsmi Berlin Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünü və Dağlıq Qarabağ məsələsinin dinc yolla nizama salınmasını dəstəkləyirdi. 2004-cü ilin avqustunda Azərbaycan Respubilkasının Prezidenti İ.Əliyevin Berlinə rəsmi səfərində ikitərəfli əməkdaşlıq, Azərbaycanın Arvopa strukturlarına inteqarsiyası, Azərbaycan iqitsadiyyatına Almaniyanın sər­mayə qoyması məsələləri müzakirə edilmişdi.

1999-cu ilin fevralında «Xolokost» qurbalarına kömək fondu yaradıldığı elan edilmişdi. Sonra faşist düşərgəsində olanlar və qul kimi işləyənlər üçün kompensasiya ödəmək haqqında da qərar qəbul edildi.

2000-ci ilin avqustun 10-da «Yaddaş, məsuliyyət və gələcək» haqqında fondun təşkili haqqında qanun qüvvəyə mindi. Onun kapitalı 10 mlrd. marka idi.

2003-2004-cü illərdə AFR BMT Təhlükəsizlik Şurasının müvəqqəti üzvlərindən BMT-nin büdcəsinə miqdarına görə üçüncü üzvlük haqqı ödəyən dövlət idi.

A.Merkel hökumətinin daxili siyasəti. 2005-ci ilin sentyabrın 18-də AFR-də növbədənkənar parlament seçkiləri keçirildi. Seçkilərə üç ay qalmış Demokratik sosializm partiyasının və keçmiş sosial-demokratlar qrupunun birləşdirilməsi yolu ilə təşkil edilmiş Sollar partiyası da iştirak etdi və 5%-lik həddi keçərək 8,7% səs toplayıb bundastaqda 54 yer qazandı.

ASDP – 34,3 %, XDİ/XSİ 35,2%, «Yaşlılar» partiyası isə 8,1 % səs topladı. Nəticədə AFR tarixində ikinci dəfə (birinci dəfə 1966-1969-cu illərdə təşkil edilmşidir). ASDP ilə XDİ/XSİ-nin üzvlərindən ibarət «böyük koalisiya» hökuməti təşkil edildi. XDİ-nin lideri Angela Merkel kansler seçildi. Xarici işlər naziri Frank-Valter Staynmayer isə sosial-demokratlardan idi.

2006-cı ilin mayında ASDP-nin sədri Kurt Bek seçildi. 2004-2006-cı illərdə partiya öz tərkibini 7%-ə qədər itirdi. Onun tərkibində 590 min nəfər qaldı.

Kansler A.Merkel «saflaşdırma, islahatlaşdırma, sərmayə ayırmaq» şüarını irəli sürdü. Vergi qoymaq məsələsində hər iki hakim partiya qarşılıqlı surətdə güzəştə getdilər. 2007-ci ildən pensiya yaşını 65-dən 67-yə qədər artırmaq məsələsi irəli sürüldü. Bu işi 2009-cu ilə qədər həll etmək nəzərdə tutulurdu.

Yeni kabinetin qarşısında duran vəzifələrdən biri büdcənin «sabit­ləş­dirilməsi» məsələsi idi. Bundan məqsəd dövlət borclarının ödənilməsi idi. 2010-cu ilə qədər məmurlar üçün olan mükafatlar məhdudlaşdırıldı, parlamentarilər və ştat-katiblər üçün isə tamamilə təxirə salındı. 2007-ci ildən gəliri 500 min avrodan yuxarı olanlar üçün vergilər 42%-dən 45%-ə qaldırıldı. İqitsadiyyatı canlandırmaq və əmək bazarını tənzimləmək üçün 25 milyard avro sərmayə ayırmaq nəzərdə tutulurdu. Ölkədə 5 milyon işsizin (ölkənin əməkqabiliyyətli əhalisinin 12,1%-i) olması da böyük problem idi.

2007-ci ildə Şröderin kanslerliyi dövründə keçirilmiş islahatlar öz bəhrəsini verdi. 2007-ci ilin yekunlarına görə Almaniya iqitsadiyyatının artım surəti Avropada ən yüksək hesab edilirdi. 2008-ci ildə ölkədə 1,5 milyona qədər işsiz var idi. Bunun bir səbəbi də pensiyaya çıxarılanların çox olması ilə əlaqədar idi. İqtisadi artımın davam etməsi isə ilk növbədə ixracla bağlı idi. Məsələn, BVM alman avtokonserni 2007-ci ildə 1,5 milyon ədəd avtomobil satmışdı ki, bu 2006-cı ildə satdığından 9% çox idi.

A.Merkel hökuməti dövlət işçilərinin əmək haqqını dondurdu. Hökumət 2007-ci ildə kömür şaxtalarının 2017-ci ilədək işinin dayandırılması haqqında qərar qəbul etdi ki, bu 30000 fəhlənin işsiz qalması demək idi. Saarda zəlzələ nəticəsində kömür şaxtalarında iş daha əvvəl dayandırılmalı oldu. Bu isə hökumətdən narazılığı daha da gücləndirirdi.

2008-ci ilin martında 1,3 milyon işçinin tətilindən sonra əmək haqqı məsələsində hökumətlə həmkarlar ititfaqı arasında kompromiss alındı.



Markel kabinetinin xarici siyasəti. Merkel hökuməti xarici siyasətdə ilk növbədə Avropa istiqamətinə söykənirdi. Almaniya Fransa ilə birlikdə Avropa inteqarsiyasının yenə də «motor»u hesab edilirdi. 2008-ci ilin mayında AFR 2007-ci ilin dekabrın 13-də Aİ-nin Lissabon sammitində imzalanmış müqaviləni bəyəndi. O, Şengen vizasının 9 yeni ölkəyə (Polşa, Macarıstan, Çexiya, Slovakiya, Sloveniya, Malta, Pribaltika respublikaları) aid edilməsini (2007-ci ilin dekabrın 21-dən) müdafiə etdi.

2008-ci ilin fevralın 17-də AFR Kosovanın müstəqilliyini tanıdı AFR ABŞ-la münasibətdə «yeni başlanğıc», yeni atmosfera yarandığını elan etdi. Merkel Şröderlə müqayisədə ABŞ-a daha çox yaxınlaşmaq tərəfdarı idi. Ancaq ABŞ-AFR münasibətləri tərəflərin maraqları ilə müəyyən edilirdi. Şröder kimi Merkel də alman silahlı qüvvələrinin İraqa göndəril­məsinə razılıq vermədi. O, Əfqanısdandakı qoşun kontin­gentinin sayını artırmağa razı olsa da, onların Əfqanıstanın daha gərgin rayonlarına göndərilməsinə etiraz etdi. Merkel Al­ma­niyanın maraqları çərçivəsində ABŞ-la bağlı alyansı, tran­satlantika münasibətlərini möhkəmləndirmək fikrinə tərəfdar olduğunu bildirdi.

AFR əvvəlki kimi Rusiyaya strateji tərəfdaş kimi baxsa da, Rusiyada insan hüquqları problemini gündəliyindən sil­məmişdi. Almaniya Rusiyanın bir sıra qayğılarını nəzərə ala­raq məsələyə müstəqil mövqe nümayiş etdirmək istəyirdi. Al­maniya Ukrayna və Gürcüstanın hələ NATO-ya girmək üçün hazır olmadığını birdirməklə yanaşı, hər bir dövlətin buna hü­ququ olduğunu da inkar etmirdi. Almaniya NATO-nun Şərqə doğru genişlənməsinin Rusiyaya istiqamətlənməsinin əleyhinə idi. O, silahlar üzərində nəzarəti gücləndirmək tərəfdarı idi. Tərksilah məsələlərinə dair müqavilələrin istər ABŞ, istərsə də Rusiyanın birtərəfli qaydada imtina etməsini düzgün hesab etmirdi AFR həmçinin ABŞ-ın Çexiya və Polşada raketdən müdafiə qurğularını yerləşdirməsini bəyənmir və bu məsə­lənin bütövlükdə NATO-nun səlahiyyətlərinə daxil olduğunu gös­tərirdi. Almaniya Rusiya ilə elektrikə dair dialoqu dəstək­ləsə də, ondan enerji tabeliyində olmaqdan ehtiyat edirdi. AFR Rusiyaya qarşı ehtiyatlı siyasət yeridirdi.

Hazırda, Almaniya-Azərbacan əlaqələri yüksələn xətt üzrə inkişaf edir. Almaniya Azərbaycana texniki və maliyyə dəstəyi göstərir. Energetika, ekologiya, hərbi-texniki sahədə əməkdaşlıq davam edir. 2007-ci ilin fevralında Azərbaycan Respublikasının prezidenti İlham Əliyev Almaniyaya rəsmi səfər etmiş, kansler Markel və başqa vəzifəli şəxslərlə görüşlər keçirmişdir.

2009-cu ilin fevralında bankdan milliləşdirmək və sosial xərcləri azaltmaq haqqında qanun verildi.

2009-cu ilin sentyabrında keçirilən parlament seçkilərində XDİ-XSİ bloku qələbə çaldı. Angela Merkel yenidən kansler oldu. Sosial-demokratlar cəmi 23% səs aldılar.

Almaniya XXI əsrin ilk illərində də dünyanın aparıcı dövlətlərindən biri kimi öz mövqeyini saxlayır. Tarazlayıcı xarici siyasət yeridərək dünyanın güc mərkəzlərindən biri olan Avropa İttifaqında mühüm rol oynayır. Hazırda Almaniya çalışır ki, BMT Təhlükəsizlik Şurasının üzvü olsun və orada işlədilən dillərə alman dili də əlavə edilsin. O, buna dünyanın inkişaf etmiş qabaqcıl dövləti kimi haqqı olduğunu iddia edir. Almaniya Federativ Respublikasının daxili və xarici siyasətində Qərb yönümünə yenə də üstünlük verilir.
IV. FRANSA
Fransa üçün ikinci dünya müharibəsinin nəticələri. Birinci dünya müharibəsində olduğu kimi, İkinci dünya müharibəsindən də Fransa qalib dövlət kimi çıxdı. Lakin bu qələbənin nəticələri onun üçün o qədər də ürəkaçan deyildi. Birinci dünya müharibəsi ilə müqayisədə Fransanın insan itkisi xeyli az – 600 min nəfər olsa da, ölkə ərazisində dağıntılar daha çox idi. 1400 min hektar torpaq sahəsi, 2 mlyon 100 min ev, 253 min kəndli təsərrüfatı, 195 500 sənaye müəssisəsi, 1000 körpü yararsız hala düşdü. Ölkəyə dəyən ümumi zərər 4,8 trilyon frank təşkil edirdi. 1945-ci ildə dövlət büdcəsinin kəsiri 200 milyard frank təşkil edirdi. Müharibə nəticəsində sənaye istehsalı 1938-ci illə müqayisədə 38%-ə, kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalı isə 50%-ə düşdü. Frankın dəyəri 6 dəfə azaldı. Fransanın məhsuldar qüvvələrinin 10%-i məhv edildi. Müharibə Fransanın dünyadakı nüfuzunu xeyli sarsıtdı. Çünki o ABŞ-dan iqtisadi cəhətdən asılı düşdü və ona borclu olan dövlətə çevrildi. Fransada işsizlərin sayı 600 mini ötüb keçdi.

Müharibə Fransanın bir müstəmləkəçi dövlət kimi də zəifləməsinə səbəb oldu. Belə ki, 1943-cü ildə Suriya, 1945-ci ildə Livan onun mandatından çıxdı, Hind-Çində milli-azadlıq hərəkatı gücləndi. 1946-cı ildə Vyetnam xalqı öz azadlığı uğrunda müharibəyə başladı.

İkinci dünya müharibəsinin son dövründə sinfi qüvvələrin yenidən qruplaşması başlandı. Köhnə siyasi partiyaların bir çoxu dövrə uyğun gəlmədiyinə görə sıradan çıxdı. Başqaları isə öz sıralarını yenidən qurdu və bir sıra yeni partiyalar yarandı. Fransa kommunist partiyası (FKP) Fransada müqavimət hərəkatında fəal iştirakına görə böyük nüfuza malik idi və ən çoxsaylı partiyalardan biri idi. Bu partiyanın üzvlərinin sayı 1945-ci ildə 800 min nəfəri ötüb keçdi. Digər partiya xalq içərisində böyük nüfuza malik Fransa sosialist partiyası (FSP) idi. 1946-cı ildə onun üzvlərinin sayı 350 min nəfər idi. 1944-cü ildə köhnə katolik partiyasının yerində inhisarçı burjuaziyasının mənafeyini müdafiə edən Xalq Respublika hərəkatı (XRHP) partiyası yarandı. Bu partiyanın görkəmli nümayəndələrindən Şuman, Bido, Manto və başqalarını göstərmək olardı. Digər yeni yaranan partiya əsasən inhisarların və iri burjuaziyanın mənafeyini müdafiə edən 1945-ci ildə təşkil edilmiş Respublika azadlığı (RAP) partiyası idi. Yaranan yeni partiyalardan biri də Şarl de Qollun başçılıq etdiyi Aşkarlar ittifaqı idi. Müqavimət hərəkatının bir çox üzvləri isə Müqavimətçilərin demokratik və sosialist ittifaqı partiyasını (MDSİP) yaratdılar ki, o, əsasən xırda və orta burjuaziyanın mənafeyini müdafiə edirdi. Bu partiyada ən çox iri dövlət məmurları təmsil edilmişdi. Xırda və orta burjuaziyanın mənafeyini müdafiə edən radikallar partiyası da öz fəaliyyətini davam etdirməyə başladı. Fransa həmkarlar mərkəzi Ümumi əmək konfederasiyasına çevrildi. 1946-cı ildə onun tərkibində 5,5 milyon fəhlə var idi. Bu partiya və təşkilatlarla bərabər bir sıra sağ siyasi qruplaşmalar da meydana çıxdı.

Ümumiyyətlə, Fransanın 1944-cü ildən bu vaxta qədər olan tarixini dövlət quruluşu və sinfi qüvvələrin yerləşməsinə görə üç dövrə bölmək olar:

I dövr – 1944-1946-cı illəri əhatə edən müvəqqəti rejim dövrü

II dövr – 1946-1958-ci illəri əhatə edən dördüncü respublika dövrü

III dövr –1958-ci ildən hal-hazıra qədər davam edən beşinci respublika dövrü.

Fransa müvəqqəti rejim dövründə. 1944-ci ilin avqustun 19-da Paris faşistlərdən azad edildi. Avqustun 30-da Şarl de Qollun başçılığ altında müvəqqəti milli hökumət təşkil edildi ki, onun da tərkibinə sosialist, kommunist və digər antifaşist partiyaların nümayəndələri daxil oldu. Həmin hökumət ölkədə dərhal bir sıra sosial-iqtisadi islahatlar keçirdi. Müharibə dövründə 190 minə qədər faşistlərlə əməkdaşlıq edənlər yəni kollaborosionistlər –cəzalandırıldı. Vişi hökumətinin başçılarından olan Laval gülləndi. General Peten isə xəstəliyinə görə ömürlük həbs cəzasına məhkum edildi.

Şarl de Qoll müharibə dövründə mövcud olan müqa­vimət hərəkatı orqanlarını ləğv etdi, müharibəyə qədərki in­zibati aparatı bərpa etdi. Nizami ordu formalaşmağa başladı, oraya köhnə rejimin hərbi kadrları cəlb edildi. Sol qüvvələrin təzyiqi altında hökumət bir sıra sosial tədbirlər həyata keçirdi. Əmək haqları, təqaüdlər, maddi yardım artırıldı. Satqınlar döv­lət aparatından qovuldu. Kömür şaxtaları, «Reno» avtomobil zavodu və bir neçə digər müəssisələr milliləşdirildi. Xarici siya­sətdə ilk növbədə antifaşist koalisiyasının üzvləri olan ölkələrlə əməkdaşlığa xüsusi diqqət yetirildi. 1944-cü ilin dekabrın 10-da SSRİ ilə Fransa arasında 20 il müddətinə dostluq, əməkdaşlıq və qarşılıqlı yardım haqqında müqavilə imzalandı. ABŞ və İngiltərə ilə sıx münasibətlər yaradıldı. İlk illərdə ABŞ-dan asılılıq nəzərə çarpsa da, hər halda Fransa özünün «böyük dövlət» statusunu bərpa edə bildi. Müvəqqəti hökumətin xarici siyasətində məğlub olmuş Almaniyanın taleyi məsələsi böyük yer tuturdu. Müvəqqəti hökumət Saarı Fransaya birləşdirməyə, Reyn vilayətini Almaniyadan ayırmağa, Puru «beynəlmilləşdirməyə» çalışırdı. Lakin bu tələblər Potsdam sazişlərinə uyğun gəlmədiyindən, digər qalib dövlətlər tərəfindən müdafiə olunmurdu.

Fransa qarşısında iqtisadiyyatı dirçəlmək və demokratikləşdirmə problemi dururdu. 1945-ci ilin oktyabrın 21-də Müəssislər məclisinə seçkilər keçirildi. Fransa tarixində ilk dəfə olaraq qadınlar səsvermə hüququ aldılar. Həmin seçkilərdə sosialist, kommunist, anti-faşist partiyalar üstünlük təşkil etdilər. Kommunistlər 5 milyon səs alaraq 152 deputat, sosialistlər 4,6 milyon səs olaraq 142 deputat, Xalq respublika hərəkatı partiyası 4,5 milyon səs alaraq 141 deputat, müqavimətçilərin demokratik və sosialist ittifaqı isə 51 deputat yeri tutdu. Sosialistlər və kommunistlər Müəssisələr məclisində çoxluq təşkil etdilər. Ölkədə elə həmin gün keçirilən referendumda əhali üçüncü respublikaya qayıtmağa tərəfdar olmadı və Müəssisələr məclisi qarşısında yeni konstitusiya qəbul etmək məsələsini qoydu. Sosialistlər kommunistlərlə birgə hökumət təşkil etməkdən imtina etdidər. Şarl de Qollun başçılığı altında koalisiyalı hökumət təşkil edildi. Fransa xalqı üçüncü Respublikaya qayıtmaq istəmədiyinə görə yeni respublikanın konstitusiyasının hazırlığına başlanıldı. Konstitusiya hazırlanarkən Şarl de Qolla hökumətin digər nümayəndələri arasında fikir ayrılıqları yarandı. Şarl de Qoll tələb edirdi ki, yeni respublikada prezidentin səlahiyyətləri genişlənsin. Konstitusiya ABŞ konstitusiyası tipində olsun. Digərləri isə parlamentin səlahiyyətlərinin artırılmasını tələb etdilər. Şarl de Qoll azlıqda qaldı. Müəssislər Məclisi səs əksəriyyəti ilə hərbi xərclərin ixtisarını tələb etdikdə de Qoll 1946-cı ilin yanvarın 20-də baş nazir vəzifəsindən istefa verdi. Hökumətə 1946-cı ilin iyuluna qədər sosialist Quen, 1946-cı ilin iyulundan isə Xalq res­publika hərakatı partiyasının liderlərindən olan Bido başçılıq etdi.

Fransa fəhlə sinfi bir sıra sosial tədbirlərin həyata keçirilməsinə nail oldu. 1946-cı ildə kömür, qaz, elektrik stansiyaları bütünlüklə, maşınqayarma sənayesinin isə bir hissəsi və 5 iri bank milliləşdirildi. Sənaye müəssisələrinin 20-25%-i dövlət bölməsinə daxil oldu. Qadın və kişi əməyi arasında olan fərq xeyli ixtisar edildi. Dövlət xəstəxanaları açıldı. İcarə haqqında yeni əsasnamə qəbul edildi. Kənd təsər­rüfatı fəhlələrinin sosial təminatı, kəndli-qocaların təqaüdü, gənc kəndli ailələrinə kömək, çoxuşaqlı kəndli ailələrinə maddi yardım göstərilməsi, kənd təsərrüfatı fəhlə­lərinin əmək haqlarının artırılması haqqında qanunlar verildi.

Ölkədaxili problemlərdən biri Fransada dövlət quruluşu məsələsi idi. 1946-cı ilin oktyabrın 13-də yeni konstitusiya layihəsi referendum yolu ilə bəyənildi. 1946-cı ilin dekabrın 24-də onun qüvvəyə minməsi ilə dördüncü respublika fəaliyyətə başladı. Yeni konstitusiyaya görə Fransa parlamentli respublika elan edildi. Parlament 4 il müddətinə seçilir və 2 palatadan ibarət idi. Aşağı palata Milli məclisdən, yuxarı palata sonralar senat adlanan Respublika şurasından ibarət idi. Yeni Konstitusiyaya 1875-ci il konstitusiyasına əlavə olaraq zəhmətkeşlər üçün bir sıra yeni hüquqlar - təhsil, əmək və sosial təminat hüququ salındı. Konstitusiyada göstərilirdi ki, Fransa işğalçı müharibələrin və zor tətbiq etməyin əleyhinədir. Konstitusiyaya əsasən prezident 7 il müddətinə seçilirdi. Parlament tərəfindən seçilən prezident məhdud səlahiyyətlərə malik idi. Hökumət onun qarşısında deyil, parlament qarşısında məsuliyyət daşıyırdı. Konstitusiyada Fransanın müstəmləkələri Fransa ittifaqının bərabər hüquqlu üzvləri kimi qeyd edilirdi. Ümumiyyətlə, dördüncü Res­publikanın konstitusiyası o zaman kapitalist ölkələrində olan kon­sti­tusi­yaların ən demokratiki idi. Bu konstitusiyada Fransanın Xalq cəbhəsi dövründə həyata keçirdiyi tədbirlərin əksəriyyəti öz əksini tapmışdı.

1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   32


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə