Avropa və amerika öLKƏLƏRİNİN Ən yeni tariXİ




Yüklə 2.15 Mb.
səhifə7/32
tarix21.02.2016
ölçüsü2.15 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   32

XX əsrin 90-cı illərində Rusiya Federasiyasının xarici siyasəti. Bu dövrdə Rusiya Federasiyası öz xarici siyasətində NATO-nun şərqə doğru genişlənməsinin qarşısını almaq üçün müasir dünyanın sürətlə inkişaf edən dövlətləri olan Çin və Hindistanla münasibətləri yaxşılaşdırmağa xüsusi diqqət yetirdi. 1996-cı ildə B.Yeltsin Çinə səfər zamanı belə bir ifadə işlətdi ki, hazırda biz, yəni Çin və Rusiya dünyaya diktə edirik.

1997-ci ilin martında Varşavada B.Yeltsinlə Bill Klinton arasındakı danışıqlarda Rusiya tələb etdi ki, o, NATO-nun qərarları üzərinə veto qoymaq hüququna malik olsun. B.Klinton bunu qəbul etməməklə bərabər belə bir şərtlə razılaşdı ki, Rusiyanın sərhədinə yaxın olan ölkələrdə NATO-nun hərbi bazaları yerləşdirilməsin. B.Yeltsinin Qafqaza münasibətini «böyük bir minus» hesab edən V.Putin Rusiyanın Cənubi Qafqaza diqqətinin artırılmasının vacibliyini göstərdi. İsrail-ərəb münaqişələrində Rusiya ərəbləri müdafiə edirdi.

2009-un sonunda müavinət alanların sayı 2,2 milyon artdı.

1994-1995-ci və 1998-ci illər Yuqoslaviya hadisələri zamanı Rusiya Kosovo albanlarını deyil, Yuqoslaviya rəhbərliyini müdafiə etdi. Xəzərin statusu məsələsində Rusiyanın mövqeyi Azərbaycan və Qazaxıstanla üst-üstə düşür. 1997-ci ilin Denver Sammitində Rusiya Federasiyası «Yeddilər qrupuna» daxil oldu və qrup «Yeddi+bir» adlandı. 1998-ci ildən isə rəsmi olaraq bu qrup «Səkkizlər qrupu» adlanmağa başladı.

1999-cu ilin noyabrında ATƏT-in İstanbul sammitində iştirak edən Rusiya prezidenti B.N.Yeltsin Çeçenistan məsələsində sərt mövqe tutduğunu bir daha bildirdi və sammiti nümayişkarənə surətdə tərk etdi.

Rusiyada 2008-ci ilin martın 2-də keçirilən prezident seçkilərində Dmitrii Medvedev qələbə çaldı. 2008-ci ilin mayın 6-da V.Putin prezident kürsüsünü tərk etdi. Mayın 7-də isə yeni prezident D.Medvedevin andiçmə mərasimi oldu. V.Putin isə RF-nin baş naziri təyin edildi. O, həm də «Vahid Rusiya» partiyasının sədridir.

Son illərdə NATO-nun şərqə doğru genişlənməsi, Polşada radar qurğuları yerləşdirməsi, Ukrayna və Gürcüstanın NATO-ya girmək istəyi Rusiyada çox böyük narahatlığa səbəb olmuşdu. 2008-ci ilin avqustunda RF ilə Gürcüstan arasında «beşgünlük müharibə» kimi tarixə daxil olan müharibə oldu.

2008-ci ilin dekabrında Rusiya Federasiyasında konstitusiyada dəyişikliklər edilməsi ilə əlaqədar referendum keçirildi. Referendum nəticəsində prezidentin səlahiyyət müddəti dörd ildən altı ilə qaldırıldı.

Rusiya hazırda dünya siyasətində aparıcı rol oynayan dövlətlərdən biridir.

III. ALMANİYA
Almaniya ikinci dünya müharibəsindən sonrakı ilk dövrdə. AFR və ADR-in təşkili. Almaniya ikinci dünya müharibəsində də məğlub oldu. Birinci dünya müharibəsində Almaniyanın öz ərazisi o qədər də dağıntıya məruz qalmamışdı. Lakin İkinci dünya müharibəsi dövründə Almayniyanın şərqi və mərkəzi sovet silahları qüvvələri, qərbi isə ingilis-fransız qoşunları tərəfindən bir xarabazara çevrilmişdi. Müharibə nəticəsində Almaniya 13,5 milyon adam itirmişdi ki, bunlardan 6,9 milyonu sovet cəbhəsindən geri qayıtmamışdı. Krım və Potsdam konfranslarının qərarlarına əsasən Almaniya Oder və Neyse çaylarının qərb sahillərini Polşaya, Kalininqrad vilayətini isə SSRİ-yə verməli oldu. Həmin ərazilərdə yaşayan 9 milyon alman qaçqın vəziyyətində Almaniyaya qayıtmış, mənzilsiz və ərzaqsız qalmışdı. Almaniyada sənaye istehsalı müharibə dövründə 30% azalmış və əhalinin həyat səviyyəsi müharibədən əvvəlkinə nisbətən 30% aşağı düşmüşdü. Maddi itkilər həm də böyük maliyyə böhranına səbəb olmuşdur. Dövlət borcları 1938-ci ilin sonundakı 27,2 milyard markadan 1945-ci ilin mayına kimi 377,3 milyard markaya qalxmışdı. İnflyasiya müharibədən əvvəlki dövrlə müqayisədə 600% təşkil edirdi. İş günü 16 saata qədər uzanmışdı, əmək haqqı isə 1940-cı il səviyyəsində qalırdı. Ən dəhşətlisi əhalidə çox böyük ruh düşükünlüyünün olması idi.

İkinci dünya müharibəsinin Almaniya üçün ən faciəli nəticələrindən biri də onun vahid dövlət kimi varlığını itirməsi idi. Almaniyanın taleyi məsələsi antihitler koalisiyasına daxil olan əsas dövlət başçılarının müharibədən sonrakı dünyanın tənzimlənməsində müzakirə etdikləri ən başlıca məsələ idi. 1944-cü ilin sentyabrında ABŞ-ın maliyyə naziri Henri Morqantaunun Almaniya barəsində işləyib hazırladığı plan müttəfiqlərin Kvebekdəki konfransında bəyənildi. Bu plan Almaniyanın ərazisinin müttəfiqlər arasında bölünməsi, onun sənaye potensialının və kənd təsərrüfatının stimullaşdırılması üzərində ciddi beynəlxalq nəzarət qoyulmasını tələb edirdi. Bu plan müttəfiqlərin Yalta konfransında da bəyənildi. 1945-ci ilin iyul ayının 17-si ilə avqust ayının 2-si arasında olan Potsdam konfransında Almaniyanın ərazisi dörd - şərqi-sovet, şimal-şərqi-ingilis, qərbi-fransız, cənubu isə ABŞ-ın işğal zonasına bölündü. Həmin işğal zonalarında bu dövlətlərin qoşunları saxlanılırdı. Sovet işğal zonası Almaniya ərazisinin 40%-ni, əhalisinin 30%-ni, istehsal potensialının isə 33%-ni əhatə edirdi. SSRİ Almaniyadan Qərb dövlətlərinin xeyrinə olaraq qızıl almaqdan imtina etdi, lakin qərb işğal zonasından sənaye avadanlığının 10%-ni almaq hüququnu özündə saxladı. Almaniyanın donanması SSRİ, ABŞ və Böyük Britaniya arasında bölüşdürülmüşdü. Almaniyaya aid ümumi məsələlər isə həmin dövlətlər tərəfindən təyin edilmiş nəzarət şurası tərəfindən yekdillik prinsipi əsasında həll edilirdi. Sovet işğal zonasına Jukov, ingilis işğal zonasına Manthomeri, fransız işğal zonasına Latr de Tassini, ABŞ işğal zonasına isə ikinci cəbhənin komandanı olmuş Eyzenhauer başçılıq edirdi. Nəzarət şurası Almaniyada «D» planını həyata keçirməli idi. Həmin plana əsasən Almaniya tamamilə silahsızlaşdırılmalı, faşizmin kökü kəsilməli, o, demokratik dövlətə çevrilməli idi. 1945-ci ilin noyabrından 1946-cı ilin oktyabrına qədər Nürnberqdə Beynəlxalq tribunal hərbi və nasist canilərinin işinə baxdı. Cinayətin dərəcəsinə görə ittiham olunanlar beş qrupa bölünürdü. Ən şiddətli cəzaya əsas günahkarlar məruz qaldılar. İttiham olunanların, demək olar ki, 95%-i bəraət aldı.

1946-cı ilin iyunun 30-da dörd işğal zonası rəhbərlərinin razılaşması nəticəsində sovet və qərb işğal zonaları arasında insanların və malların hərəkəti üzərində ciddi nəzarət rejimi həyata keçirilməyə başladı. Bu rejim yalnız dörd işğal zonasına bölünmüş. Berlinə aid edilmədi. Bu da onun dəfələrlə mübahisə mənbəyi olmasına gətirib çıxartdı. Lakin müharibənin son dövründə müttəfiqlər arasında yaranan fikir ayrılıqları və qarşıdurma Almaniyanın vahid dövlətdə birləş­mə­sinə mane oldu, onun parçalanmasını labüd etdi.

SSRİ Almaniyanı bitərəf dövlət kimi görmək istəyirdi, qərb dövlətləri isə onun kapitalizm quruluşunda qalmasını istəyirdilər.

Müharibənin qurtarması Qərbi Almaniyanın müxtəlif təbəqələrinin siyasi fəallığını canlandırdı. İlk dövrlərdə qərb zonasında antifaşist təşkilatları fəallıq göstərirdi. Dövlət Krup, Flik, Rexlinq, «İQ-Farbenindustri» firmasının müəssisələrini, həmçinin Rur metallurgiya müəssisələrini müsadirə etdi və milliləşdirdi. Lakin tezliklə qərb işğal zonasında, yəni ingilis, fransız və amerikan zonasında müharibədən sonra dərhal SSRİ-yə qarşı dura biləcək qüdrətli Almaniyanı bərpa etmək məsələsi ön plana keçdi. Artıq müttəfiqlər bu zonada Almaniyanı zəiflətmək planından əl çəkərək təzminatı dayandırdılar. Həmçinin ona avadanlıq və ərzaqla kömək etməyə başladılar. 1945-1946-cı illərdə Qərb zonada yerli özünüidarə orqanları təşkil edildi. Nasist partiyasının keçmiş üzvləri həbsdən azad edilərək ölkənin siyasi və təsərrüfat həyatında fəal iştirak etməyə başladılar. Eyni zamanda antifaşist təşkilatlar sıxışdırılmağa başladı. 1946-cı ilin dekabrında ingilis və amerikan işğal zonaları birləşərək Bizoniya təşkil etdilər. 1948-ci ilin fevralında isə Fransa işğal zonası da buna qoşularaq Trizoniya təşkil edildi. 1948-ci ilin iyunun 20-də qərb zonasında inflyasiya hökm sürdüyünə görə şərq zonası nəzərə alınmadan seperat pul islahatı keçirildi. Qiymətdən düşmüş reyx-marka alman markası ilə, yəni doyçmarka ilə əvəz edildi. Pulun dəyəri birə on qat artırıldı. Belə ki, əhaliyə 40 marka əvəzinə 40 doyçmarka verilirdi. Qalan pullar isə 6,5-in 100-ə nisbətində ödənilirdi. Qalan 65% pullar ləğv edildi. Təqaüdüdlər, əmək haqları, müavinatlar 1:1 nisbətində yenidən hesablanılırdı. Bütün keçmiş dövlət öhdəliklərinin hamısı ləğv edildi. Bu hadisə SSRİ tərəfindən qəti etiraza səbəb oldu. Nəticədə SSRİ 1948-ci ilin iyunun 24-də qərbi Berlini mühasirəyə aldı. Bu zaman müttəfiq dövlətlər «Berlinin havaya qalxması» əməliyyatı həyata keçirərək oradakı əhalini aviasiya vasitəsi ilə ərzaqla təchiz etdilər. Yeni dünya müharibəsinin başlanacağından qorxuya düşən Stalin Berlinin mühasirəsindən əl çəkmək barədə əmr verdi. 1948-ci ilin avqustun 30-da aparılan dövrdtərəfli danışıqlar nəticəsində Berlində qərb markası götürüldü. Xüsusi statusa Malik Qərbi Berlin təşkil edildi. Almaniyada əvvəl pul çoxluğu, mal qıtlığı var idisə, pul islahatından sonra isə mal çoxluğu, pul qıtlığı başladı. Ölkə iqtisadiyyatı canlandı. Ən çox neftçıxarma, maşınqayırma, elektrotexnika, avtomobil və digər sahələr inkişaf etməyə başladı. 1948-ci ilin iyunun 24-də Sovet işğal zonasında da köhnə markalar xüsusi kuponlarla əvəz edildi.

İkinci Dünya müharibəsindən sonra Almaniyanın qərb işğal zonasında sinfi qüvvələrin yenidən qruplaşması baş verdi. Faşizm dövründə fəaliyyəti qadağan edilmiş sosial-demokrat və kommunist partiyaları açıq fəaliyyətə başladılar. Onlar birləşmək istədilər. Lakin sosial-demokratların sağ qanadının başçısı Kurt Şumaxer Hannoverdə «büro» təşkil etdi və birləşməyə qarşı çıxdı. 1945-ci ilin oktyabr ayının 5-6-da sosial-demokratlar öz konfranslarını çağırıb özlərini bütün Qərbi Almaniyada yeganə sosial-demokrat partiyası elan etdilər. Almaniya sosial-demokrat partiyası o zaman Almaniyada ən çox saylı partiyalardan biri idi. 1948-ci ildə onun üzvlərinin sayı 711 min nəfəri ötmüşdü. Almaniya kommunist partiyası da yenidən təşkil edilərək 1948-ci ilin aprelində öz konfransını çağırdı. Maks Reyman Almaniya Kommunist partiyasının sədri seçildi. Lakin burjuaziya da yaranmış şəraitə rəhbərlik etmək üçün öz siyasi partiyalarını yaratdı. Bu partiyalardan biri 1945-ci ilin yayında Kölndə yaradılmış Xristian demokratlar ittifaqı (XDİ) partiyası idi. Bu partiyanın əsas şüarı ümumi rifahı təmin etmək, inhisarların təzyiqini azaltmaq, ölkədə xristian sosializmi qurmaq idi. Bu partiya öz proqramında mühafizəkar dəyərlərə - intizam, sabitlik, dövlət, ailə, nikah məsələlərində keçmiş ənənələrə sadiq qaldığını göstərməklə yanaşı sərbəst bazar, şəxsiyyətin azadlığını reallaşdırmaq məsələsini ön plana çəkirdi. Bu partiyanın rəhbəri keçmiş katolik mərkəz partiyasından olan Konrad Adenauer idi. Bu partiya qərb dövlətlərindən güclü maliyyə yardımı aldı. 1947-ci ildə onun tərkibində 400 min üzv var idi. O bütün qərb işğal zonasına öz təsirini yaya bildi və tezlikdə kütləvi siyasi burjua partiyasına çevrildi.1945-ci ilin oktyabrında isə Bavariyada onun filialı olan Xristian sosialistlər ittifaqı (XSİ) yarandı. Tezliklə bu iki təşkilat vahid bir blokda (XDİ-XSİ) çıxış etməyə başladı. 1948-ci ildə ticarət və sənaye burjuaziyasının mənafeyini müdafiə edən Azad demokratlar partiyası yarandı. Bu dövrdə bir sıra digər təşkilatlar da meydana gəldi ki, bunlardan ticarət-sənaye palatasını, təsərrüfat sahələri birliyini, işçilər ittifaqını və s.-ni göstərmək olardı.

Faşizmin darmadağın edilməsi fəhlələrə həmkarlar ittifaqlarını yaratmağa imkan verdi. İlk həmkarlar ittifaqları 1945-ci ilin mayında təşkil edildi. Lakin ona kommunistlər başçılıq etdiyinə görə hökumət tərəfindən buraxıldı. 1947-ci ilin aprelində ingilis işğal zonasında Ümumi həmkarlar ittifaqı təşkilatı yaradıldı. 1949-cu ilin oktyabr ayının 12-14-də Münxendəki qurultayda o, Alman Həmkarlar İttifaqı Birliyi adlandı.

1948-ci ilin Berlin hadisələrindən sonra müttəfiqlər Almaniyanın qərb zonasında Almaniya dövlətini yaratmağa tələsdilər. Landtaq Müəssislər məclisinə çevrildi və 1948-ci ilin sentyabrın 1-də Bonda açıldı. Məclis komissiya tərəfindən hazırlanmış Konstitusiya layihəsini nəzərdən keçirdi. Sosial-demokratlar bütövlükdə konstitusiya layihəsini müdafiə etdilər. 1949-cu il mayın 23-də yeni alman dövlətinin konstitusiyası hesab edilən «İşğal zonasının statusu haqqında» qanun qüvvəyə mindi. Qanun dövlət quruluşunun əsas prinsiplərini müəyyən edirdi. Konstitusiyaya görə Almaniyanın dövlət quruluşu parlamentli federativ respublika olmalı idi. Prezident əvvəlki dövrdən fərqli olaraq məhdud səlahiyyətlərə malik idi. O hər iki palatanın – aşağı palata olan və ölkə əhalisinin sayına görə seçilən bundestaqın və yuxarı palata olan və tərkibi torpaqların qanunverici məclisləri tərəfindən təyin edilmiş üzvlərdən ibarət olan bundestratın birgə iclasında 5 il müddətində seçilirdi. Bundestaqda əksəriyyətə malik olan partiyadan kansler, yəni baş nazir seçilirdi. Kansler Almaniyanın daxili və xarici siyasətində mühüm rol oynayırdı. Kansler ancaq parlament qarşısında cavabdeh idi. Kanslerin təqdimatı əsasında prezident nazirləri təyin edir və işdən çıxarırdı. Konstitusiya həmçinin bir sıra demokratik azadlıqları özündə təsbit etdi. Parlamentə seçkilər dörd ildən bir keçirilirdi. Konstitusiyaya görə Almaniyaya əvvəl 9 torpaq (land) daxil edildi. Baden, Vürtemberq-Baden və Vürtemberq-Hohensolern torpaqları birləşdi və yeganə Baden-Vürtemburq torpağı təşkil edirdi. 1957-ci ildə Saar torpağı da ona birləşdikdən sonra torpaqların sayı on oldu. Qərbi Berlin muxtariyyətini saxlasa da, lakin ona aid məsələlərə Qərbi Almaniya parlamentində baxılırdı. Konstitusiya xüsusi mülkiyyət hüququna təminat verirdi. 1949-cu ilin avqustun 14-də ilk dəfə qərb zonasında bundestaqa seçkilər keçirildi. Nəticədə Xristian demokrat və xristian-sosialistlər ittifaqı (XDİ-XSİ) bloku 48% səs toplayaraq Azad demokratlar partiyasının köməyi ilə hakimiyyətə gəldilər. İki+ «yarım» partiyalı sistem Almaniyada gələcək üçün də forma sayılmış oldu. 1876-cı ildə anadan olmuş, siyasi uzun ömürlülüyü ilə Çörçillə bənzəyən, Almaniyada demokratik institutların yaradılmasında və Almaniyanın qüdrətli dövlətə çevrilməsində böyük rolu olan 73 yaşlı Adenauer kansler oldu. O, 1963-cü ilə qədər bu vəzifədə qaldı. Prezident isə Azad demokratlar partiyasının lideri F.Xeys seçildi. Hökumət əsasən XDİ və XSİ-nin nümayəndələrindən təşkil olundu. Hökumətin tərkibinə müstəqil demokratlar və digər burjua partiyalarının nümayəndələrindən də daxil edildi. Hökumətin üzvlərindən 13-ü bankir, qalanları isə sənayeçi və mülkədar nümayən­dələrindən ibarət idi. 1949-cu ilin sentyabrın 21-də isə Alma­niya Federativ Respublikasının (AFR) yaradıldığı elan edildi.

Sovet işğal zonasında da Şərqi Almaniya dövlətinin yaradılması prosesi başlandı. Hələ 1947-ci ildə burada Alman Xalq Konqresi təşkil edildi. O təklif irəli sürdü ki, vahid Almaniya dövlətinin yaradılması üçün bütün alman xalqı ara­sında referendum keçirilsin. Qərbi Almaniyada hakimiyyət təd­­bir­­lər keçirilməsini və ümumalman xalq konqresinin mü­dafi­əsini qadağan etdi. Bununla eyni vaxtda Alman Xalq Şurası təşkil edildi və ona səlahiyyət verilidi ki, Şərqi alman döv­lətinin konstitusiyasını hazırlasın. 1946-cı ildə təşkil edilmiş Almaniya Vahid Sosialist partiyasının nümayəndələri tərəfin­dən konstitusiyanın layihəsi hazırlandı. 1949-cu ilin may ayının 30-da Almaniya Demokratik respublikasının konsti­tu­si­ya­sı təsdiq edildi.

1949-cu ilin oktyabr ayının 7-də müvəqqəti Xalq palatası təşkil edildiyi üçün həmin gün rəsmi ADR-in yaranması günü oldu. Almaniyanın bölünməsi rəsmiləşdirilmiş oldu. Almaniya məsələsi İkinci dünya müharibəsindən sonrakı dövrün ən mürəkkəb beynəlxalq problemlərindən birinə çevrildi.



AFR XDİ – XSİ blokunun hakimiyyəti dövründə. «İqtisadi möcüzə» (1949-1969-cu illər). AFR yarandıqdan sonra ilk növbədə ölkənin iqtisadi inkişafına diqqət artırıldı. Müharibədən sonrakı ilk illərdə zəhmətkeşlərin vəziyyəti ağır idi. Zəhmətkeşlərin real əmək haqqı 1948-ci ildə 1938-ci ildəkinin cəmi 67%-ni təşkil edirdi. İşsizlərin sayı 1949-cu ildə 1,6 miylon nəfər idi ki, bu da fəhlələrin 11%-i demək idi. İşsizlik tətillərin də artmasına gətirib çıxartdı.

Honnover, Köln, Rur tətilçilərinin tələblərini hökumət ödəməyə məcbur oldu. 1949-cu il noyabrın 12-də Bizoniyada 9 milyondan çox fəhlə və qulluqçu tətil etdi. Həmin tətillərin nəticəsi olaraq bir sıra torpaqların (Hessen, Vürtemberq-Baden, Şimali-Reyn-Vestfaliya) konstitusiya­larına antiinhisar mad­də­lər daxil edildi.

1946-1947-ci illərdə ölkədə keçirilməyə başlayan aqrar islahat AFR-təşkil edildikdən sonra təxirə salındı. İri torpaq sahibləri ölkə əhalisinin 0,7%-ni təşkil etsə də, bütün torpaqların 29,7%-i onlara mənsub idi. AFR-də «iqtisadi möcüzə»nin atası hesab edilən Lüdviq Erxardın başçılığı altında «sosialist bazar iqtisadiyyatı» siyasəti yeridilməyə başlandı. Bu xətt XX əsrin 30-cu illərində görkəmli iqtisadçı Oyken tərəfindən irəli sürülmüşdü. Bunu neoliberal iq­ti­sadçı­lar qrupu müdafiə edirdi. Onlar dövlət aparatında əsas iqtisadi postlarda əyləşmişdi. Bu siyasətdən məqsəd alman markasının rəqabət qabiliyyətinin artırılması, onun sabitliyinin təmin edilməsi, beynəlxalq bazarda rəqabətə tab gətirən məh­sul istehsal etmək və valyuta ehtiyatı yaratmaq idi. Bütün bun­ların nəticəsi idi ki, 1950-64-cü illərdə Almaniyada «iq­tisadi mö­cüzə» baş verdi. 1951-1952-ci illərdə iqtisadi artım 9-10%, 1953-1956-cı 10-15% oldu. Alman markası Avropada ən güc­lü valyuta oldu.

1950-ci ildə Almaniya iqtisadi inkişaf cəhətdən müharibələrdən əvvəlki səviyyəyə çatdı. Sonrakı illərdə yüksək sürət müşahidə edilməyə başladı. Belə ki, ölkədə iqtisadiyyatın illik inkişaf sürəti 9,6% oldu. İşsizlik ləğv edildi. 1964-cü ilə qədər Almaniyada sənaye məhsullarının istehsalı və əhalinin real gəliri müharibədən əvvəlkindən 3 dəfə çox artdı. Təkcə AFR müharibədən əvvəlki bütün Almaniyanın istehsal etdiyi qədər məhsul istehsal edirdi. Almaniya sənaye məhsulu istehsalına və qızıl ehtiyatlarına görə kapitalist dövlətləri içərisində ikinci yerə çıxdı. Plastik kütlə, sintetik lif, elektron cihazları sənayesi də sürətlə inkişaf edirdi. Almaniya qüdrətli sənaye dövlətinə çevrildi. İnteqrasiya prosesinə qoşuldu. 1957-ci ildə Avropa İqtisadi Birliyini (AİB) təşkil edən əsas dövlətlərdən biri oldu. AFR-də dövlət-inhisarçı kapitalizmi sürətlə inkişaf etməyə başladı. İstehsal gücünün 20%-i dövlət inhisarçı bölməyə mənsub idi.

Ölkənin təsərrüfatı, demək olar ki, 100 ailənin əlində cəmlənmişdi. Onların təsiri altında biznesmenləri və maliyyəçiləri birləşdirən təşkilatlar yarandı. Alman Sənaye Federasiyası İttifaqı onların içərisində başlıca rol oynayırdı. Bundan başqa Alman iş adamları ittifaqının federal birliyi, Alman Sənaye sahibləri və ticarətçilərinin konqresi təşkilatları da yaradıldı. Adenauer böyük biznesin maraqlarını nəzərə alaraq siyasət yeridirdi. Bu siyasətin əsas məqsədi iri maliyyəçiləri qorumaq idi. 1953-1954-cü illərdə gəlir vergisi azadıldı. İxrac artırıldı, xarici dövlətlərlə iqtisadi əməkdaşlıq edən firmalara kredit verilməyə başlandı. Sosial təminat və işsizlər üçün sığorta fondundan iqtisadi inkişaf üçün istifadə edilməyə başlandı. Almaniyada o dövrdə 2600 korporasiya var idi və bu korporasiyaların 17-si Almaniyanın bütün səhmlərinin 83,3%-nə sahib idi. Almaniyada istehsal edilən poladın 86,6%-ni 9 (doqquz) iri kompaniya verirdi. Almaniyada buraxılan avtomobilin 80%-ni 4 (dörd) iri firma verirdi. Almaniyanın bütün maliyyə əməliyyatlarına 3 iri bank – Alman, Drezden, Komersiya bankı nəzarət edirdi. Məşhur kimya tresti olan «İq Farbenindustri» dünyanın üçüncü kimya firması idi. 1957-ci ildə Kruppun zavodları özünə qaytarıldı. Bu zavodlar AFR-də istehsal edilən poladın 14%-ni (13,5 milyon ton) verirdi. Mannesmanın konserni bütün boruların 1/3-ni verirdi.

Almaniyada «İqtisadi möcüzə»nin baş verməsində aşağıdakı amillər – sənayenin yeni avadanlıqla təchiz edilməsində ABŞ, İngiltərə və Fransanın köməyi, Qərb zonasının təbii sərvətlərlə zəngin olması, onun sənaye potensialına müttəfiqlərin toxunmaması, bu zonanın ixtisaslı kardlarla zənginliyi, burada ucuz işçi qüvvəsinin çoxluğu, elmi nailiyyətlərin dərhal istehsala tətbiq edilməsi, çoxişlənən zəruri tələbat mallarına həm daxildə, həm də xaricdə böyük tələbatın olması, Marşall planı əsasında Almaniyaya 3,6 milyard dollar vəsait verilməsi (Bu vəsait Marşall planı əsasında Böyük Britaniya və Fransanın birlikdə almış olduğu vəsaitə bərabər idi, İtaliyanın Marşall planı əsasında aldığı puldan isə, demək olar ki, 3,5 dəfə çox idi) 50-ci illərin ortalarına qədər ölkədə hərbi xərclərin olmaması, dövlətin iqtisadiyyata rəhbərliyi və kompaniyalara xüsusi kredit buraxması, Almaniyanın «Ümumi bazar»da iştirakı və s. mühüm rol oynamışdır. Bu daxili amillərlə bərabər İkinci dünya müharibəsindən sonra dünyada baş verən proseslərin də iqtisadi inkişafa təsiri böyük idi. Belə ki, Yaxın və Orta Şərqin neftinin Avropaya axını da bu məsələdə nəzərə çarpacaq əhəmiyyətə malik idi. Həmçinin İkinci dünya müharibəsindən sonra xarici iqtisadi əlaqələrin genişlənməsi də Qərbi Avropa dövlətlərinin o cümlədən, Almaniyanın inkişafına mühüm təkan verdi.

1960-cı illərin ortalarında AFR xarici ticarət və əhalinin həyat səviyyəsinə görə ABŞ-la rəqabətə girə bildi. Ümumi məhsul istehsalına və əmək məhsuldarlığına görə ABŞ və Yaponiyadan sonra üçüncü yeri tutdu.

XX əsrin 60-cı illərində AFR-də iqtisadi yüksəliş sürəti aşağı düşməyə başladı. Əgər 1951-1955-ci illərdə bu yüksəliş sürəti 12,3% təşkil edirdisə, 1961-1965-ci illərdə isə 5,4% təşkil edirdi. Bu ilk növbədə Qərbi Almaniya iqtisadiyyatının bərpasının başa çatması ilə əlaqədar idi. Kapitalizm dünya­sında onun payı 1961-ci ildəki 9,9%-dən 1970-ci ildə 12,5%-ə qalxdı. Həmçinin bu dövrdə AFR iqtisadiyyatı üçün xarakterik olan cəhətlərdən biri iqtisadiyyatın ayrı-ayrı sahələrinin qeyri-bərabər inkişafı idi. Kapitalın mərkəzləşməsi və təmərküz­ləşməsi prosesi nəticəsində səhmdar cəmiyyətləri ölkənin səhm kapitalının 1/3-ni öz əlində cəmləşdirmişdi. İstehsal vasitələrinin 70%-i əhalinin 1,7%-nin əlində idi. Bu dövrdə kənd təsərrüfatında da mərkəzləşmə gücləndi. AFR-in xarici ölkələrə kapital qoyuluşu 1970-ci ildə 21 milyard marka idi. Öz növbəsində təkcə ABŞ-ın AFR-ə kapital qoyuluşu bu dövrdə 21,6 milyard dollar təşkil edirdi.

XX əsrin 60-cı illərinin ortalarında ölkədə iqtisadi enmə başlandı. 1966-1967-ci illərdə sənaye indeksi 3% aşağı düşdü. Lakin xarici iqtisadi əlaqələr sənaye indeksinin daha çox aşağı düşməsinin qarşısını aldı. İşsiz fəhlələrin sayı bir milyonu ötüb köçdü. O cümlədən, 300 mindən çox xarici vətəndaş da işsiz idi. Əmək haqqı xeyli aşağı düşdü. Böhran hökuməti neoliberalizm siyasətindən əl çəkməyə məcbur etdi. Keyns konsepsiyasından istifadə edilməyə başladı. İqtisadiyyat naziri Şiller (1966-1969-cu illərdə) «böyük koalisiya» siyasətini irəli sürdü. Bu siyasətdə «qlobal nizamasalma» əsas yer tuturdu.

Bu dövrdə siyasi sabitlik də pozuldu. Əhali içərisində narazılıq artdı. 60-cı illərdə tətillər gücləndi. 60-cı illərin ortalarında gənclər, tələbələr, qadınlar, ziyalılar da fəallıqlarını artırdılar. Ölkədə neofaşizm gücləndi. 1964-cü ildə antikom­munist və antisosialist əhvali-ruhiyyədə olan Milli Demokrat partiyası (MDP) yaradıldı. Bu partiya ərazi iddiaları irəli sürdü. Tezliklə onun üzvlərinin sayı 40 min nəfərə çatdı. 1967-ci ildən ona keçmiş Hitler ordusunun zabiti Adolf Tadden başçılıq etməyə başladı. Bu partiya özünə çoxlu tərəfdarlar tapdı. Landtaqlara seçkilər zamanı 10 torpaqdan 7-də seçilən deputat­ların çoxu MDP-dən idi. 1960-cı ilin sonunda bundestaqın qəbul etdiyi qanuna görə hökumət ölkədə fövqəlada vəziyyət elan edə, hətta hərbi diktatura da qura bilərdi.

1961-ci ilin sentyabrında bundestaqa keçirilən seçkilərdə XDİ-XSİ bloku 45,4% səs aldı və yenidən K.Adenauerin başçılığı altında hökumət təşkil edildi. 1963-cü ilin payızında Adenauer istefaya getdi. Kansler vəzifəsini Adenauerin ardıcıllarından olan XDİ-nin başqa bir xadimi, Almaniyada «iqtisadi möcüzə»nin atası hesab edilən Lüdviq Erxard tutdu. Erxard demokratik adam olsa da, belə hesab edirdi ki, Adenauerin avtoritar idarəetmə metodundan əl çəkmək lazım deyil. Erxard elan etdi ki, onun hökumətinin məqsədi sosial sülh və əməkdaşlığı təmin etmək və «mərkəzləşmə və qar­şılıqlı anlaşma» siyasəti yeritməkdir. O, qarşıdurmadan qaç­maq, maraqları tarazlaqdırmaq axtarışı və ümummilli maraqları real­laş­dırmaq naminə bütün siyasi qüvvələri konsilidasiyaya, yəni qarşılıqlı siyasi əməkdaşlığa çağırdı.

Erxardan kanslerliyi dövründə kənd təsərrüfatına xüsusi diqqət verildi. Bu məqsədlə 1964-cü ildə «Yaşıl plan» qəbul edildi. Təkcə 1964-cü ildə kənd təsərrüfatına 2,5 milyard marka vəsait xərcləndi. Erxard öz partiyasının proqramını modernləşdirmək sahəsində də fəallıq göstərdi. O, 1965-ci ilin martında «formalaşmış cəmiyyət» konsepsiyasını irəli sürdü. O belə hesab edirdi ki, XX əsr-in əvvəlləri «sinifli cəmiyyət», Birinci dünya müharibəsindən sonrakı dövr «siyasi fikir müxtəlifliyi cəmiyyəti», İkinci dünya müharibəsindən sonrakı dövr isə «kamil cəmiyyət»dir ki, belə cəmiyyət kooperativ xarakteri daşıyır, bütün qrup və maraqların əməkdaşlığına əsaslanır. Bu isə «ümumi rifah dövləti»nin bir modeli hesab edilə bilər. Lüdviq Erxard metod və stildə bir sıra dəyişikliklər etsə də, mahiyyət etibarı ilə Adenauerin yeritdiyi siyasəti davam etdirdi. Bu dövrdə müxalifətə qarşı təzyiqlər gücləndi. Yeni kansler vəziyyəti yaxşılaşdıra, XDİ-yə nüfuz qazandıra bilmədi. 1966-cı ilin noyabrında Lüdviq Erxard istefaya getdi. 1966-ci ilin dekabrın 1-də AFR-də XDİ-nin liderlərindən olan K.Kizingerin başçılığı altında tərkibinə XDİ-XSİ blokunun, sosial-demokratların nümayəndələrinin daxil olduğu «Böyük koalisiya» hökuməti təşkil edildi. Kizin­ger yaxşı analitik, məharətli rəhbər, xüsusi işgüzarlığı və bacarığı ilə fərqlənən bir insan idi. Onun gördüyü tədbirlər nə­ticəsində 1968 və 1969-cu illərdə sənayenin əvvəlki artım sürəti bərpa olundu (11,8 və 12,9%). Lakin yenə də ölkədə iqtisadi və siyasi böhran davam etməkdə idi. İlk növbədə iqtisadi böhranı aradan qaldırmaq üçün dövlət iqtisadiyyatını nizama salmağın yeni metodlarına keçdi. Cari və prespektiv məq­­səd­lər üçün iqtisadiyyatın proqramlaşdırılması başlandı. 1967-ci ildə verilmiş «Sabitləşmə haqqında» qanuna əsasən konyu­ktura fondu təşkil edildi. Hökumət korporasiyalar üçün ver­giləri 10% artırmaq hüququ aldı. Əmək haqqı məsələləri də nizama salındı. Mənzil, nəqliyyat, elektrik enerjisi və qazın qiyməti artırıldı. Pensiya, tibbi xidmət, təhsilə ayrılan xərclər azadıldı, Dolayı vergilər artırıldı. Bununla da yeni keynsçilik kon­­sepsiyası həyata keçirilmiş oldu. 1968-ci ilin mayın 30-da bun­destaq «Fövqəladə qanun» qəbul etdi ki, bununla da de­mokratik azadlıqlar xeyli məhdudlaşdırıldı. Bununla belə 1968-ci ilin əvvəllərində Kommunist partiyası yenidən açıq fə­aliy­yətə keçdi.


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   32


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə