Avropa və amerika öLKƏLƏRİNİN Ən yeni tariXİ




Yüklə 2.15 Mb.
səhifə2/32
tarix21.02.2016
ölçüsü2.15 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   32

ABŞ Con Kennedinin prezidentliyi dövründə (1960-1963-cü illər). 1960-cı ilin noyabrında keçirilən prezident seçiklərində demokratlar yenə də üstünlüyü ələ aldılar. Massaçusets ştatından namizədliyi irəli sürülmüş. Con Kennedi bu seçkilərdə qalib gəldi. Seçkilər zamanı ilk dəfə namizədlər arasında teledebat keçirildi. O, ABŞ tarixində 43 yaşlı ən gənc prezident idi. O, həm də, XX əsrdə ABŞ-ın yeganə və ilk katolik prezidenti idi. Kennadi seçki kampaniyası zamanı platformasında belə bir müddəaya əsaslanırdı ki, «Dünyanın hansı bir yerinə getsən, sərhəd ABŞ-dan başlanır» və belə bir şüarla çıxış edirdi ki, «Cəsarət və təşəbbüslə irəli yerimək, üfüqlərə doğru getmək» lazımdır. Kennedi seçki qabağı platformasında iqtisadi artımın dövlət tərəfindən stimullaşdırılmasının zəruriliyi tezisini irəli sürdü. Prezident seçildikdən sonra o, konqres qarşısında ilk çıxışını aşağıdakı sözlərlə bitirdi: «Hər bir Amerika vətəndaşı özünə belə bir sual verməməlidir ki, vətən onun üçün nə edə bilər? Belə bir sual verməlidir ki, o vətən üçün nə etməlidir». V. Vilson və F.Ruzveltin ənənələrini davam etdirərək C.Kennedi «Yeni üfüqlər» adını almış islahatlar proqramını irəli sürdü. Özünün siyasi dünyagörüşünə görə o, F.Ruzveltə yaxın idi. Ölkə daxilində və beynəlxalq aləmdəki vəziyyətə realist və praqmatik baxışı ilə fərqlənirdi. Kennedi yaxşı dərk edirdi ki, əhalinin geniş təbəqələrinin vəziyyətini yaxşılaşdırmaq sahəsində dövlətin siyasətini və siyasi demokratiyanı daim təkmilləşdirmək zəruridir. O göstərirdi ki, əhalinin həyat tərzi bazar iqtisadiyyatını üstələməlidir. Onun dövründə sahibkarlara həvəsləndirici güzəştlər təqdim edildi. İstehsal gücünü artırmaq üçün vergi kreditlərindən istifadə edildi. Əhalinin yüksək gəlirli təbəqələri üçün vergi azaldıldı. Hökumət il ərzində əmək haqqının 3,2 % artımını ən yüksək hədd hesab etdi. Kennedi – iqtisadiyyatın sabitləşdirilməsi və sosial yardımla bağlı proqra­mı genişləndirmək sahəsində bir sıra tədbirlər həyata keçirdi. Onun sosial-iqtisadi siyasətinin əsasını keynsçi ideya təşkil edirdi. Bu ideya büdcə kəsirindən iqtisadi artım sürətini sabit saxlamaq üçün bir vasitə kimi istifadə etməyi nəzərdə tuturdu. O, elektrotexnika və poladtökmə sənayesində qiymət­lərin qal­dırılmasını qadağan etdi. Yoxsul regionlara kömək proqramı hazırlandı. Yeni sənətlər üzrə fəhlələrin ixtisaslaşması həyata ke­çirildi. Ölkə tarixində ilk dəfə konqress 1962-ci ildə bu barədə qanun qəbul etdi. Kennedi inzibati idarəsinin ən böyük nailiyyəti ağ­larla qaralar arasındakı hər cür ayrı-seçkiliyi aradan qaldırmaq üçün qəbul edilmiş aktların öz reallığını tapması oldu. O, konqresə ağlarla dərisi rəngli adamların ictimai yerlərdə və işə götürülərkən bəra­bər­liyi haqqında qanun ləyihəsinin təqdim edilməsinə nail oldu.

1961-68-ci illərdə ABŞ-da sənaye istehsalı 52% artdı. Kennedi hakimiyyətə gəldikdən sonra dövlət mexa­niz­mi­ni tənzimləməyi əsas götürdü. O, Eyzenhauerdən fərqli ola­raq sosial siyasətə xüsusi üstünlük verdi. Çünki Eyzenhauer insandan danışarkən liberal olsa da, puldan danışanda müha­fi­zə­kar idi. Con Kennedi üçün isə sosial sahə xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi. Ona görə o vergiləri azaltdı, sosial xərcləri çoxaltdı. 1961-ci ilin martında işsizliyə görə verilən müavinatən miqdarı daha üç ay uzadıldı. Saat hesabı minimum əmək haqqı 1 dollardan 1,25 dollara qaldırıldı. ETİ şəraitində ölkədə təhsil sistemi təkmilləşdirildi. Universitetlər bağlı mədəniyyət alaçıqları vəziyyətindən silahların və iqtisadiyyatın inkişafını yeniləşdirən nəhəng laboratoriyalara çevrildilər. XX əsrin 50-60-cı illərində ABŞ hökuməti elmin inkişafına bütün tarixi boyu olmadığı bir miqdarda, 6 dəfə dotasiyanı artırdı. «Tələbələrin demokratik cəmiyyəti» təşkilatı yaradıldı. Qadınlara da diqqət artırıldı. 1963-cü ildə qadınlarla kişilərin bərabər əmək haqqı alması haqqında qanun verildi. Əvvəllər onlar kişilərdən 40% az əmək haqqı alırdılar.

ABŞ-da raket texnikasına xüsusi diqqət yetirilməsinə nail oldu. Büdcədən 12 milyard dollar ancaq raket texnikası üzrə işə sərf olundu. Kennedinin «Appolon» adlı proqramında kosmosu tədqiq etməyə xüsusi diqqət yetirilməsi nəzərdə tutulurdu. Onun «Appolon» proqramı ancaq ölümündən sonra - 1969-cu ildə ilk dəfə ABŞ vətəndaşının - Hil Armstronqun Aya uçuşunun təşkilində özünü göstərdi.

Kennedinin dövründə ölkədə irticaçı təşkilatların fəaliyyəti gücləndi. Xüsusilə «Con Barça cəmiyyəti» faşist təşkilatının fəaliyyəti canlandı. Bu təşkilat 1958-ci ildə yaranmışdı. 1960-cı ildə irticaçı hərbiçilər «Minitmenlər» təşkilatını təşkil etdilər. «Milli partiya» və digər irticaçı təşkilatların da fəaliyyəti genişləndi. 1961-ci ilin sonunda irticaçı təşkilatların nümayəndələrinin Çikaqoda qurultayı keçirildi.

Dünyada baş verən qlobal dəyişikliklər, Asiya, Afrika və Latın Amerikası ölkələrində güclənən milli-azadlıq hərəkatı ABŞ-ın xarici siyasətinə də ciddi təsir etdi. ABŞ-ın xarici siyasətində dövlətin xarici ölkələrdə iqtisadi maraqlarının etibarlı mühafizə edilməsi aktuallaşdı. Çünki, İkinci dünya müharibəsindən sonra ABŞ-ın xarici ölkələrə birbaşa kapital qoyuluşu 4 dəfədən çox artaraq 1946-cı ildəki 7,2 milyard dollardan 1960-cı ildə 31,9 milyard dollara çatmışdı. Con Kennedinin ən məşhur doktrinalarından biri də «Məhvedici təsir etmə» doktrinası idi. Bu doktrinaya görə ABŞ dünyanın istənilən yerində gedən müharibəyə müdaxilə edə bilərdi. Bu ABŞ-da atom və digər silahların geniş istehsalına şərait yaradırdı. Latın Amerikası üçün Kennedi «Tərəqqi naminə ittifaq» siyasətini irəli surdu ki, bundan da məqsəd bu ölkələrdəki xalq inqilablarının inkişafına mane olmaq və Latın Amerikası burjuaziyasını ABŞ-ın tərəfinə çəkmək idi. Bu məqsədlə 4,5 milyard vəsait ayrılırdı. Onun dövründə «Sülh korpusları» adlanan qruplar yaradıldı ki, bu qruplar geridə qalmış ölkələrdə iqtisadiyyat, təhsil, səhiyyə sahəsində fəaliyyət göstərməli idilər. Bundan məqsəd əslində həmin ölkələrdə ABŞ-ın mövqeyini gücləndirmək idi. Kennedi xarakter etibarilə ziddiyyətli adam idi. O, bir tərəfdən ölkə əhalisinin vəziyyətinin qayğısına qalsa da, digər tərəfdən onun dövründə 1962-ci ilin oktyabrında Karib böhranı baş verdi və «soyuq müharibə» özünün ən yüksək zirvəsinə çatdı. ABŞ Karib böhranı ərəfəsində Türkiyənin İzmir şəhərində özünün 15 ədəd «Yupiter» adlı raketlərini yerləşdirmişdi. Karıb böhranından sonra böyük dövlətlər arasında nüvə tərksilahı problemli daha da aktuallaşdı. Kennedi hökuməti 1963-cü ilin avqustunda Moskvada İngiltərə və SSRİ ilə birlikdə nüvə silahlarının sınaqdan keçirilməməsi haqqında sazişi imzaladı. Kennedi göstərirdi ki, müharibə iradələrin mübarizəsinin nəticəsidir. Düz yolla gedənlər heç vaxt toqquşmurlar. Kennedinin 1962-ci ilin yanvarında konqresə təqdim etdiyi xarici siyasət proqramında ABŞ-ın AİB və NATO ölkələri ilə əlaqələrinin yaxşılaşdırılması nəzədə tutulurdu. Onun xarici siyasətdə başlıca məqsədi beynəlxalq aləmdə ABŞ-ın nüfuzunu daha da gücləndirmək idi.

Qloballaşma amillərini nəzərə alan C.Kennedi xarici siyasətdə “Yeni üfüqlər” doktrinasının müddəalarını əsas götürürdü. O, 1960-cı ildə general M.Teylor tərəfindən irəli sürülmüş «Çevik münasibət» doktrinasını bəyəndi.

1963-cü ilin payızında ABŞ-da vəziyyət kəskinləşdi. Ultrasağ qüvvələr hökumətdən daxili və xarici siyasətdə kəskin dönüş tələb edirdilər. Prezident seçkiləri ilə əlaqədar olaraq mübarizə daha da gücləndi.

ABŞ L.Consonun prezidentliyi dövründə (1963-1968-ci illər). 1963-cü il noyabrın 22-də C.Kennedi növbəti prezident seçkiləri kampaniyası ilə əlaqədar ölkəni gəzərkən Texas ştatının Dallas şəhərində öldürüldü. Onun ölümü «Əsrin faciəsi» hesab edildi. Bu məsələ indiyə qədər müəmmalı bir şəkildə qalır. Con Kennedinin ölümündən sonra vitse-prezident Lindon Conson prezident kürsüsünə əyləşdi. Qərarlarını həyata keçirmək üçün hər cür üsuldan, hətta yalvarmaqdan belə çəkinməyən Lindon Conson yaxşı dərk edirdi ki, Con Kennedidən sonra nüfuz qazanmaq üçün ən yaxşı vasitə onun başladığı işi davam etdirməkdir. Onun konqresə təklif etdiyi proqramda federal büdcə kəsirini ləğv etmək, vergi işini nizama salmaq, mülki məsələyə dair qanunvericilik aktı qəbul etmək, yoxsulluğa qarşı müharibə elan etmək və digər məsələlər öz əksini tapmışdı. 1964-cü ilin fevralında Lindon Conson vergi islahatı haqqında qanunu konqresdə keçirməyi bacardı. Həmin qanuna görə gəlir vergisini ildə 15-20% qədərində azaltmaq nəzərdə tutulurdu.

1964-cü ilin martında yoxsulluğa qarşı müharibə, iyulunda isə mülki hüquq haqqında qanun qəbul olundu. Mülki hüquq haqqında qanuna əsasən işə götürülmədə, ictimai yerlərdə ağlarla qaralara eyni hüquq verilirdi. 1965-ci ildə seçki hüququ haqqında qanununun qüvvəyə minməsi ilə zənci əhalinin seçkilərdə iştirakı təmin edilmiş oldu. Minimum saat-hesabı əmək haqqı 1961-ci ildəki 1,25 dollardan 1968-ci ildə 1,70 dollara çatdırıldı. 1967-ci ildə hər həftəlik orta əmək haqqı 102 dollar təşkil edirdi, iş həftəsi isə 38,2 saat oldu. Fermerlərə subsidiyalar və kreditlər artırıldı. 1964-cü ildə verilmiş «Vətəndaşların bərabər hüquqları haqqında» qanunda irqi əlamətlərə görə ayrı-seçkilik qadağan edildi. Bütün bunlar Consona və demokratlar partiyasına rəğbət yaratdı. 1964-cü ilin prezident seçkilərində o respublikaçılar partiyasından namizədliyi irəli sürülmüş Harri Qolduoterə qarşı səslərin 61%-nı toplayaraq qalib gəldi. O, prezident kürsüsünə yenidən əyləşdikdən sonra 1965-ci ildə konqresdə «Böyük cəmiyyət qurmaq» proqramı ilə çıxış etdi. Bu proqram 80-ə qədər təklifi əhatə edirdi. Lindon Consonun «böyük cəmiyyət qurmaq» arzusu əslində kağız üzərində qaldı. Onun sosia­lizmin alternativi olan bir cəmiyyət yaratmaq istəyi reallığa çevrilmədi. Onun yoxsulluqla mübarizə planı da tam həyata keçirilmədi. «Böyük cəmiyyət» qurmaq məqsədi ilə büdcədən ayrılmış 99,7 milyar dollardan, demək olar ki, ancaq 3,2 milyard dolları «böyük cəmiyyət qurmaq» işinə, 50 milyard dol­lardan çoxu isə silahlanmaya xərcləndi. Kennedinin döv­ründə raket texnikasının inkişafı üçün 12 milyard dollar ayrılmışdısa, Lindon Consonun prezidentliyi dövründə bu rəqəm daha da artdı.

1965-ci ildə 1924-cü ildə qəbul edilmiş «Mühacirat haqqında» qanunun təxirə salınması ABŞ-a mühacir axınını genişləndirdi.

1967-ci ilin yayında ABŞ-ın 100 şəhərində «irqi» müharibə oldu. 1968-ci ildə zənci hərəkatının görkəmli xadimlərindən olan Marten Lüfer Kinqin başçılığı altında Vaşinqtona yürüşə hazırlıq başlandı. Lakin 1968-ci ilin aprelin 4-də Memfisdə onu öldürdülər. L.Consonun inzibati idarəsi nüfuzdan düşməmək üçün zəncilərin ağlarla hüquq bərabərliyini dövlət səviyyəsində təmin etməyə məcbur oldu. 60-cı illərdə ABŞ-da «yeni sol hərəkat» adlanan sosial etiraz hərəkatının yeni dalğası başlandı. Bu mübarizənin əsas istiqamətlərindən biri cəmiyyətin nöqsanlarına qarşı mübarizə aparan radikal gənclər hərəkatı idi. 60-cı illərdə ABŞ fəhlə hərəkatında isə böhran təmayülləri gücləndi.

1966-cı ildə qadınların milli təşkilatı yaradıldı. 60-cı illlərin əvvəllərində ölkədəki qadınların yalnız 36%-i işləyirdi.

Lindon Conson xarici siyasətdə sərt mövqe tutdu.Consonun prezidentliyi illərində «Quruculuq», «Körpü­lər salma» doktrinası meydana çıxdı. Bundan məqsəd ABŞ başda olmaqla qərb dövlətləri və bəzi sosialist ölkələri arasında hərtərəfli münasibətləri inkişaf etdirməklə bu ölkələrdə millətçilik əhval-ruhiyyəsinin artmasına, onların bir-birindən, xüsusilə, Sovet İttifaqından təcrid olunmasına nail olmaq idi. Conson Latın Amerikasında «böyük dəyənək» siyasətinə qayıtdı. 1964-cü ilin əvvəllərində Panama ilə ABŞ arasında münaqişə yarandı, 1965-ci ilin aprelində Dominikan Respublikasına hərbi qüvvələr göndərildi. Yaxın Şərq münaqişəsində İsraili müdafiə etdi. Tankin körfəzində Amerika gəmilərinə Vyetnam gəmilərinin güya hücumu haqqında bəhanədən istifadə edərək 1964-cü ilin aprelində Vyetnam səmasını bombalamağa başlamaq haqqında əmr verdi. Əslində bundan məqsəd Sakit Okean və Uzaq Şərqdə ABŞ-ın mövqeyini daha da gücləndirmək idi. Məhz bu məqsədlə ABŞ Vyetnamda 1966-cı ildə isə 375 minə qədər 1968-ci ildə isə 500 min qoşun kontingenti yerləşdirdi. Müharibə ölkə daxilində real əmək haqqının aşağı düşməsinə səbəb oldu. Ölkədə Vyetnamdakı müharibə əlyehinə hərəkat gücləndi. 1965-ci ildə ABŞ-ın 100-ə qədər şəhərində Vyetnam günləri keçirildi. Artıq 1968-ci ilin payızı üçün Veytnamda ABŞ hərbçilərindən 30 min nəfər ölmüş, 180 min nəfər yaralanmış və itkin düşmüşdü. 1966-cı il iyulun 12-də Conson «Asiya doktrinası»nı irəli sürdü. Bu, doktrinaya əsasən ABŞ Asiyada sülhsevərlik missiyasını öz üzərinə götürdü.

Lindon Consonun daxili və xarici siyasəti onu nüfuzdan saldı.

ABŞ Riçard Niksonun (1968-1974-cü illər) və Cerald Fordun (1974-1976-cı illər) prezidentliyi dövründə. 1968-ci ilin noyabrında keçirilən prezident seçkilərində respublikaçılar yenidən təşəbbüsü öz əllərinə aldılar. Riçard Nikson respublikaçılar partiyasından ABŞ-ın prezidenti seçildi. Həmişə düşünərək qərar qəbul etməyi sevən Riçard Nikson 1974-cü ilin avqustuna qədər ABŞ-ın prezidenti oldu. O, hakimiyyətə gəldiyi dövrdə ölkədə iqtisadiyyatın inkişaf tempi xeyli aşağı düşmüşdü. Əgər 1961-1967-ci illərdə ABŞ-da sənaye məhsulu istehsalı 1950-ci illərlə müqayisədə 52% artmış və bu dövrdə Elmi Texniki İnqilab (ETİ) istehsalda öz geniş tətdiqini tapmışdısa, 1967-ci ildən bu temp xeyli yavaşıdı. Ölkədə bu dövrdə inflyasiya 24% yüksəlmiş, məhsul istehsalı 12% aşağı düşmüşdü. İşsizlərin sayı 8,5 milyon nəfər idi. 1969-1971-ci illərdə ölkə iqtisadi böhran vəziyyətində idi.

Riçard Nikson 1971-ci ilin avqustun 15-də «yeni iqtisadi siyasət» adlı proqram irəli sürdü ki, bundan da məqsəd ölkə iqitsadiyyatını sağlamlaşdırmaq idi. 1972-ci ildə dolların məzənnəsi bərpa edildi. O, «yeni iqtisadi siyasəti» 4 fazada həyata keçirməyi məsləhət gördü. 1971-ci ilin avqust-sentyabr aylarını əhatə edən birinci mərhələdə o, qiymətlərin və əmək haqlarının sabit vəziyyətdə saxlanmasına çalışdı, 1971-ci ilin noyabrından 1973-cü ilin yavarına qədər olan ikinci mərhələdə onların üzərində dövlət nəzarətini artırdı. 1973-cü ilin yanvar-iyun aylarını əhatə edən üçüncü mərhələdə qiymət və əmək haqqı üzərindəki nəzarət proqramı təxirə salındı, çünki o, gözlənilən nəticəni vermədi.

1970-ci ildə artıq ABŞ-da kütləvi kompüter istehsalına başlanıldı. (İlk dəfə kompüter 1937-ci ildə ABŞ-da yaranmış, İkinci dünya müharibəsində ondan hərbi məqsədlər üçün istifadə edilirdi.) Artıq XX əsrin 70-ci illərinin sonunda ABŞ ailələrinin əksəriyyətində kompüter məişətə daxil olmuşdu. 1972-ci ildə təhsil shəsində kişilərlə qadınlar arasında olan qeyri-bərabərlik qanunla ləğv edildi.

Yeni iqtisadi siyasət 1974-cü ilin aprelinədək davam etdi. Bu dövrdə ölkədə enerji probleminin həlli sahəsində addımlar atıldı. Bu dövrdə sosial sahədə də bir sıra tədbirlər həyata keçirildi. Qocalığa görə verilən pensiya bir neçə dəfə artırıldı. Dövlətdən yardım alanlara verilən ödənişlər 45% artırıldı. Yardım alanların sayı 30 mln. nəfərə çatdırıldı. 1972-ci ildə işsizliyə görə sığortada da mühüm dəyişikliklər edən qanun qüvvəyə mindi. Nikson minimum əmək haqqının artırılması qayğısına qalaraq ehtiyac olan ailələrə yardım planını irəli sürdü. 70-ci illərin əvvəllərində ölkədə ərzaq talonları sistemi tətbiq olundu. Bu talonlardan istifadə edənlərin sayı 1974-cü ildə 13,6 milyon nəfər oldu. 1973-cü ildə konqress əmək haqqının minimum məbləğinin artırılması haqqında qanun qəbul etdi. 1974-cü ilin iyulun 1-də bir saatlıq iş üçün minimum əmək haqqı 1,70 dollardan 2,20 dollara qaldırıldı.

Artıq 60-cı illərin sonunda ABŞ 70 beynəlxalq təşkilatda iştirak edirdi. Dünyanın 2171 məntəqəsində ABŞ əsgəri var idi. Xarici ölkələrdə ABŞ-ın 400 hərbi bazası yerləşirdi. 60-cı illərin sonu – 70-ci illərin əvvəllərində ABŞ-ın xarici siyasətində siyasi realizm xətti üstünlük təşkil etdi. Nikson 1969-cu ilin iyul ayında. Quam adasındakı mətbuat konfransında «Quam doktrinası» adı ilə tarixə daxil olan Asiya qitəsində ABŞ-ın siyasətinə aid olan doktrinanı bəyan etdi. Onun məzmununu ABŞ-ın Asiya ölkələri ilə bağladığı əvvəlki müqavilələrə əməl edəcəyini, əgər bu ölkələr üçün təhlükə yaranardısa, ABŞ-ın müvafiq tədbirlər görəcəyini və bu ölkələrə hərbi və iqtisadi yardımlar edəcəyini bildirmək təşkil edirdi. 1970-ci ilin fevral ayında Nikson konqresə göndərdiyi məktubda ABŞ-ın xarici siyasət proqramının əsas istiqamətlərinin müttəfiqlərlə münaisbətdə tərəfdaşlıq, «potensial rəqiblər»lə münasibətdə isə hərbi qüvvə və danışıqlar tətbiq etmək olduğunu göstərdi. ABŞ Kubaya münasibətində də müsbətə doğru dəyişikliklər etdi. Kubanın iqtisadi blokadası aradan qaldırılırdı. Ağ Evin Yaxın Şərq siyasətinin təməlini neft və hərbi-strateji mənafelər təşkil edirdi. 70-ci illərin əvvəllərində ABŞ Avropa siyasətində elan etdiyi atlantizm xəttini qitə dövlətlərinin birliyini nəzərdə tutan avropaizmə qarşı qoydu. ABŞ həm də xarici siyasətində NATO-nun rolunun artırılmasına xüsusi diqqət yetirməyə başladı.

1970-1971-ci illərdə Hind-Çində müharibə daha da qızışdı. ABŞ Boliviya, Çili, Peru, Panama dövlətlərinə qarşı pozuculuq işi aparır, Pakistanda irticaçı qüvvələri müdafiə edirdi. Banqladeşdə azadlıq mübarizəsinə qarşı çıxırdı. Ərəb-İsrail müharibəsində İsraili müdafiə edirdi. Bütün bunlarla bərabər, 1971-ci ildə Riçard Nikson öz xarici siyasətində müəyyən dəyişikliklər etdi. O, göstərirdi ki, 1968-ci il Çexoslovakiya hadisələrindən sonra beynəlxalq vəziyyətin gərgin qalması heç bir dövlətin xeyrinə deyildir. Ona görə qarşıdurma erasından danışıqlar erasına keçməyin artıq vaxtıdır. 1972-ci ilin mayında o, SSRİ-yə rəsmi səfər etdi. Bu ABŞ prezidentinin Moskvaya ilk səfəri idi. Bu səfər zamanı ABŞ-la SSRİ arasında Strateji Silahları məhdudlaşdırmaq haqqında (SSM-1) sazişi bağlandı. Bu saziş tezliklə hər iki ölkənin qanunverici orqanları tərəfindən ratifikasiya edildi. Nikson prezident seçilərkən gələrkən Vyetnamda müharibəni qurtaracağına söz vermişdi. Bu məqsədlə o, Vyetnamda qoşunların sayını 100 min nəfərə qədər ixtisar etdi. Bu Niksonun ən böyük nailiyyətlərindən biri idi. Niksonun yeritdiyi uğurlu daxili və xarici siyasət 1972-ci il seçkilərində ona yenidən qələbə qazandırdı. 1973-cü ilin yanvarında Parisdə Vyetnamda müharibənin qurtarması haqqında saziş imzalandı.

«Uotergeyt hadisəsi» Niksona uğur gətirmədi. Belə ki, 1972-ci ilin prezident seçkiləri zamanı demokratların iqamətgahı olan Uotergeyt mehmanxanasında respublikaçıların radioqəbuledici qoyduqları açıldıqda məlum oldu ki, yollar Ağ evə gedib çıxır. Prezidentin impiçmenti məsələsi (vəzifədə qalıb qalmaması) gündəliyə çıxdı. Ehtiyyatlı adam olan Nikson 1974-cü il avqustun 9-da istefa verdi. Bu ABŞ prezidentləri içərisində vaxtından əvvəl yeganə istefa verən şəxs idi. Onun yerini vitse-prezident Gerald Ford tutdu.

1973-cü ildə ABŞ-da növbəti iqtisadi böhran başlandı və 1975-ci ilə qədər davam etdi. 1975-ci ilin yazına yaxın sənaye istehsalı 1973-cü illə müqayisədə 13,5% aşağı endi. Böhran güclü inflyasiya ilə müşaiyət olunurdu. Qiymətlər qalxdı, Əmək haqqı aşağı düşdü, işsizlik artdı. 1975-ci ildə ölkədə 13 milyon tam və qismən işsiz var idi. Bir çox tədqiqatçılar belə hesab edirdilər ki, bu böhran ABŞ-da 1929-1933-cü illər böhranından sonra ən güclüsü idi. Hakim dairələr daxilində siyasi mübarizə kəskinləşdi. Respublikaçılar partiyasından olan ABŞ-ın yeni prezidenti Cerald Ford iqtisadi geriliyi və inflyasiyanı aradan qaldırmaq proqramı ilə çıxış etdi. 1974-cü ilin əvvəllərində Ağ ev inflyasiyanı təcili ləğv etmək siyasətindən əl çəkib iqtisadiyatın aşağı düşməsi, işsizlik və enerji böhranı ilə mübarizəni ön plana keçirdi. 1975-ci ilin əvvəllərində işsizlərə fövqəladə yardımlar edilməsinə dair iki qanun qəbul edildi. İşsizliyə görə yardım alan şəxslərin kateqoriyası genişləndirildi. 1975-ci ildə qüvvəyə minən yeni qanunvericilik aktına görə ərzaq məhsulları bahalaşdıqca qocağığa görə verilən pensiyalar və digər müavinatlar da artırılmalı idi. 1976-cı ilin seçkiqabağı kampaniyası yaxınlaşdıqca Ford öz rəsmi çıxışlarında daha çox fərdiyyətçilik, xüsusi mülkiyyətçilik prinsipləri irəli sürməyə və sağlam xüsusi bölməni inkişaf etdirməyin zruriliyini qeyd etməyə başladı. 1975-ci ilin yazında işsizlik əleyhinə mübarizə üçün proqram qəbul edildi.

Ford hökuməti 1974-cü ilin sentyabr ayında Niksonu əfv etdi.

Ford hökumətinin daxili siyasətində irqi ayrı-seçkiliyə qarşı mübarizə və qadınların hüquq bərabərliyi mühüm yerlərdən birini tuturdu. 70-ci illərin ortalarında ABŞ-da qadın təşkilatlarının fəaliyyətinin başlıca məqsədi hələ 1972-ci ildə konqress tərəfindən qəbul edilmiş və qadınlara hüquq bərabərliyi verən konstitusiyaya 27-ci düzəlişin qəbul edilməsi idi. 1977-ci ilin əvvəllərində 35 ştatın qanunverici məclisi 27-ci düzəlişi qəbul etdi. Lakin düzəlişin qüvvəyə minməsi üçün onu 38 ştat qəbul etməli idi.

1974-cü ildə ilk dəfə prezident seçkilərinin dövlət tərəfindən maliyyələşdirilməsi sistemi hazırlandı. 1976-cı ildə ABŞ-ın təşkilinin 200 illiyi təntənə ilə qeyd edildi. Bu dövrdə MKİ və FTB-nin qeyri-qanuni hərəkətləri haqqında xalq xəbər tutdu.

C.Ford hökumətinin xarici siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri Hind-Çindən 1975-ci ilin yazından ABŞ qoşunun tamamilə çıxarılıb qurarması oldu. ABŞ bu mühabirəyə 150 milyard dollar xərcləmişdi. Müharibədə ABŞ 56 min insan itirmişdi.

Ford hökuməti Yaxın Şərq ölkələri ilə münasibətdə yenə də İsraili müdafiə edirdi. Ford hökumətinin xarici siyasətində LAtın Amerikası ölkələri xüsusi yer tuturdu. 1974-cü ilin dekabr ayında qəbul edilən yeni ticarət qanununa əsasən Latın Amerikasından ABŞ-a gətirilən bir sıra mallar üzərinə məhdudiyyətlər qoyuldu. Bu hal Latın Amerikası ölkələrinin xarici ticarətinə mənfi təsir göstərdi 1975-ci ilin may ayında ABŞ bu qanunun bir sıra maddələrini ləğv edərək onu bir qədər yumşaltdı.

ABŞ hökuməti NATO ölkələri ilə əməkdaşlığa, Avropa siyasətində Atlantika həmrəyliyinə üstünlük verirdi.

Ford hökumətinin xarici siyasətinin istiqamətlərindən biri Asiya və Sakit okean regionu dövlətləri ilə münaisbətlər idi. 1975-ci ilin dekabrında bəzən «Sakt okean doktrinası» adlanan Ford doktrinası elan edildi. Bu doktrinada Asiyada ABŞ-ın hökmranlığı, strateji baxımdan Yaponiyaya xüsusi diqqət yetirilməsi, Çinlə münaisbətlərin normallaşdırılması, Cənub-Şərqi Asiyada sabitliyin qorunması, bölgədə bütün siyasi münaqişələrin, ilk növbədə Koreya məsələsinin nizamlanması, Asiya ölkələri ilə iqtisadi əməkdaşlıq öz əksini tapmışdı. Bu doktrina ABŞ-ın siyasətinin regionda yeni dövrə qədəm qoyduğunu göstərirdi. Cerald Ford hökumətinin xarici siyasəti ziddiyyətli xarakter daşıyırdı. ABŞ Seul rejimini müdafiə edir, İsrailin təcavüzünə haqq qazandırırdı, Latın Amerikası və ərəb ölkələrinin daxili işlərinə müdaxilə edirdi. Xalqların sülh uğrunda mübarizəsinin artdığı şəraitdə güzəştə getməyə məcbur olaraq 1974-cü ilin noyabrında Vladivostokda Cerald Fordla SSRİ rəhbərliyi arasında danışıqlarda Strateji Silahları məhdudlaşdırmaq haqqında ikinci saziş bağlamaq qərara alındı. 1975-ci ildə ABŞ və SSRİ-nin birlikdə kosmosa «Soyuz-Apollon» gəmilərini göndərməsi və bu sahədə əməkdaşlıq etmələri hər iki ölkə xalqları arasında dostluq münasibətlərinin yaranmasında mühüm addım oldu. 1975-ci ilin iyul-avqustunda çağrılmış Helsinski müşavirəsində ABŞ da iştirak etdi və Müşavirənin Yekun aktını imzaladı.

Bütün bunlarla bərabər iqtisadi böhran, «Uotergeyt işi», Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi və Federal Təhqiqat bürosunun fəaliyyətinin siyasi ifşası və başqa hadisələr seçicilərin əksəriyyətinin respublikaçılardan üz döndərməsinə gətirib çıxartdı.



ABŞ Ceyms Karterin prezidentliyi dövründə (1976-1980-ci illər). 70-ci illərdə respublikaçıların siyasətindəki spirallıq demokratlara yenidən imkan verdi ki, prezident seçkilərində qələbə qazansın. 1976-cı ilin noyabrında keçirilən prezident seçkilərində demokratlar partiyasından olan, siyasi cəhətdən tamamilə hazırlıqsız, texnokrat Ceyms Karter prezident seçildi. Əslində onun prezident seçilməsi təsadüfi bir hal idi. C.Karterin bu vəzifəyə seçilməsində ABŞ-ın Cənub-Şərq və Cənub ştatlarının inhisarçı dairələrinin böyük rolu olmuşdur.

Karter prezident seçildikdən sonra həyata keçirdiyi bir sıra tədbirlərlə ABŞ tarixində müəyyən iz buraxmış oldu. 1973-1974-cü illər enerji böhranı ABŞ-rəhbərliyini düşünməyə vadar etdi. Bu böhrana səbəb 1973-cü ildə İsrail-Ərəb müharibəsində ABŞ və digər böyük dövlətlərin İsraili müdafiə etməsi idi. Belə ki, bu müharibə ərəb dövlətlərini məcbur edirdi ki, neftin qiymətini qaldırsınlar və bu yolla böyük dövlətlərə təzyiq göstərsinlər. Ona görə də Karter əlavə enerji mənbələri yaratmaq məsələsini ABŞ dövlətinin qarşısında mühüm vəzifə olduğunu göstərdi. O, ölkənin iqtisadi vəziyyətini yaxşılaşdırmaq xətti yeritməyə başladı. Şəxsi gəlirdən və korporasiyaların gəlirindən alınan vergiləri azaltdı. Yeni iş yerlərinin açılması üçün vəsait ayrıldı, elektrik enerjisinə qənaət prinsipi irəli sürüldü. C.Karter 1977-ci ilin aprelində neft və neft məhsullarının ehtiyatlarının artırılması, kömürçıxarılmasının, atom enerjisinin inkişafı, günəş enerjisindən istifadə etmək proqramı hazırladı. İnflyasiya ilə mübarizə genişləndi. 1978-ci ilin oktyabrında və 1980-cı ilin martında C.Karter konqresə antinflyasiya proqramını təqdim etdi. O, inflyasiyanın qarşısını almaq üçün ilk növbədə dolların sabitliyini təmin etməyi düşündü. Ölkə daxilində benzin və digər neft məhsullarının qiymətləri artırıldı.

70-ci illərin sonunda istehsalın yenidən qurulması üzrə proqramlar qəbul edildi ki, onlardan məqsəd keyfiyyətcə daha yüksək əmək məhsuldarlığına, nadir xammal növlərində qənaətə nail olmaq, yanacaq-energetika balansını əsaslı sürətdə yaxşılaşdırmaq idi. 30 miyard dollar dəyərində xarici valyuta fondu yaradıldı ki, qızılın hər aylıq satışı artırılsın. Lakin bütün bunlar istənilən nəticəni vermədi.

Karter hökuməti öz fəaliyyətinin ilk illərində sosial sahədə bir sıra mühüm tədbirlər həyata keçirdi. 1977ci ilin noyabr ayında konqress dörd il ərzində 1 saatlıq minimum əmək haqqının 2,20 dollardan 3,35 dollara çatdırılması haqqında qanun qəbul etdi. İşçi qüvvəsinin yenidən ixtisaslaşmasına diqqət artırıldı. 70-ci illərin sonu üçün sosial sığorta sistemi ilə əhatə olunanların sayı 35 milyon nəfərə çatdı. Hökumət yeni liberalizm xəttinə sadiq qalaraq sosial sahəyə çəkilən xərcləri artırdı. İşsizliyin aşağı salınması ön plana çəkildi. Əmək haqqının 1980-ci ildən başlayaraq 9,5% artırılmasına icazə verildi.

1978-ci ilin oktyabr ayında əmək qabiliyyətli əhalinin işlə təmin edilməsini nəzərdə tutan Hemfri-Hokins qanunu verildi. Həmin qanuna görə, işsizlik əmək qabiliyyətli əhalinin 4%-indən çoxunu təşkil etməməli, inflyasiya 3%-i ötməməli idi. 1978-ci ildə sosial təminat xərclərindən ötrü 100 milyard dollara qədər vəsait ayrıldı. 1977-ci ilin avqust ayında Energetika Nazirliyi yaradıldı. Konqres energetika haqqında qanun qəbul etdi.

Karter hökuməti hərbi xərcləri 1977-ci ildəki 100,1 milyard dollardan 1980-ci ildə 130 milyard dollara çatdırdı.

Onun xarici siyasəti əvvəlkilərdən çox da fərqlənmirdi. Lakin qeyri ardıcıl idi. Ümumiyyətlə, ABŞ-da prezidentlər dəyişsə də, dövlətin siyasəti heç vaxt dəyişmir. Ceyms Karter 1977-ci ildə ABŞ konqresində belə bir qanunun qəbul edilməsinə nail oldu ki, dünyanın hər hansı bir yerində pozulan insan haqlarını ABŞ müdafiə etməlidir. 1979-cu ilin yanvarın 1-də ABŞ-la Çin arasında diplomatik münasibətlər yarandı. Xarici siyasətdə birinci dərəcəli yer Qərbi Avropa ölkələri və Yaponiya ilə əməkdaşlığa verilirdi və bu birliyi möhkəmləndirmək xətti götürüldü. 1980-ci ildə məşhur «Karter doktrinası» irəli sürüldü. Həmin doktrinaya görə ABŞ-a icazə verilirdi ki, müəyyən ərazilərdə lazım gəldikdə nüvə müharibəsi aparsın. «ABŞ-ın həyat sahəsi» adlanan dünyanın hər yerində ABŞ-ın zonaları meydana gəldi. 1978-ci ilin sentyabr ayında özünün Vaşinqtondakı Kemp-Devid iqamətgahında C.Karter İsrail ilə Misir arasında vasitəçilik edərək Uzaq Şərqdə sülhün çərçivəsi ilə əlaqədar İsrailə Misir arasında iki saziş, 1979-cu ilin martında isə onların arasında müqavilə imzalanmasına nail oldu. 1979-cu ilin iyunun 18-də SSRİ ilə ABŞ rəhbərliyi Vyanada görüşdü. SSM-2 sazişi bağlandı. SSRİ-nin Əfqanıstana 1979-cu ilin dekabrında müdaxiləsinə görə bu sazişin ABŞ konqresi tərəfindən təsdiq edilməməsi iki dövlət arasında gərginliyi yenidən artırdı. ABŞ SSRİ-yə qarşı «xaç yürüşünə» başladı. 1980-cı ildə Moskvada keçirilən Olimpiya oyunlarını baykot etmək taktikasını irəli sürdü. C.Karterin dövründə neytron bombası və qanadlı raketlər istehsalı gücləndirildi. «MX» raketləri və «Traydent» adlı sualtı qayıqlar meydana gəldi. 1978-ci ildə ABŞ-ın təkidi ilə NATO-nun hərbi xərclərinin hər il 3% artırılması haqqında qərar qəbul edildi, 1979-cu ildə ABŞ Qərbi Avropada nüvə raketlərini yerləşdirməyə razılıq aldı.

ABŞ geniş miqyasda həm Səudiyyə Ərəbistanına, həm də İrana silah göndərirdi. 1978-1979-cu illərdə ABŞ İran körfəzində və Hind okeanında öz hərbi-dəniz bazalarını genişləndirdi. Hind okeanı zonasına ABŞ-ın xüsusi diqqət yetirməsi ilk növbədə bu regionun hərbi-strateji mövqeyi, onun 38 növ mal dünya bazasına çıxarması, sərfəli ticarət yollarının olması, 1,4 milyard əhalinin yaşadığı 44 dövlətin olması ilə bağlı idi. 1979-cu ildə Tehranda ABŞ səfirliyinin işçilərinin girov götürülməsindən istifadə edərək ABŞ-da şovinist təbliğat gücləndirildi, 1980-cı ilin aprelində İrana qarşı fitnəkar aksiya tərtib edildi. Şah öldükdən sonra ABŞ İranın dondurulmuş aktivlərini qaytardı. İran isə girovları azad etdi. Bütün bunlar Karterin nüfuzunu daha da sarsıtdı.


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   32


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə