Avropa və amerika öLKƏLƏRİNİN Ən yeni tariXİ




Yüklə 2.15 Mb.
səhifə15/32
tarix21.02.2016
ölçüsü2.15 Mb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   32

İtaliyanın XX əsrin 70-ci illərində daxili və xarici siyasəti. İtaliya iqtisadi inkişaf sürətinə görə 70-ci illərdə qabaqcıl kapitalist ölkələrindən geri qalmağa başladı. Xüsusilə, 1973-1974-cü illərdə olan dünya energetika böhranı İtaliyaya mənfi təsir göstərdi. 1973-cü ildə ölkədə sənaye məhsulu istehsalı 10% aşağı düşdü. İşsizlərin sayı 2,5 milyonu ötüb keçdi. İtaliyanın xarici borcları 1973-cü ildəki 7 milyard dollardan 1975-ci ildə 17 milyard dollara çatdı. Hər il kənddən şəhərə 200 min adam gəlirdi ki, bu da şəhərlərdə mənzil və iş problemini çətinləşdirirdi. Hökumət dövlət xərclərini artırmaq yolu ilə ölkənin təsərrüfatını canlandırmaq istədi. Dolayı vergilər artdı. Əmək haqları ixtisar edildi. Lakin tətil hərəkatının artması bu siyasətin uğursuzluğunu nümayiş etdirdi. 1970-1972-ci illərdə İtaliya hökumətinə İtaliya siyasətinin aparıcı liderlərindən olan Andreotte başçılıq edirdi. 1972-1976-cı ilərdə isə İtaliyada hökumətin başçısı yenidən Fonfani oldu. 1976-cı ildə olan parlament seçkilərində komunistlər ilk dəfə öz tarixlərində ən çox - 34,4% səs topladılar. Lakin təşkil edilən hökumətin tərkibinə onlar daxil edilmədilər. Bu ölkədə böyük narazılığa səbəb oldu. 1978-ci ilin fevralında hökumət təşkil edən Aldo Moro həmin ilin mart ayında birgə fəaliyyət göstərmək haqqında komunistlərlə saziş bağladı. Səhəri gün Aldo Moro oğurlandı və mayın 9-da isə onun meyidi tapıldı. Meyid Xristian-demokratlar və kommunistlərin yerləşdikləri binaların arasında qoyulan avtomobildə idi. Aldo Moro komunistlərin ən ifrat qanadına mənsub olan «qırmzı briqada» adlanan təşkilatın üzvləri tərəfindən qətlə yetiril­mişdi. Bundan sonra Xristian-demokratlarla kommunistlər arasındakı saziş pozuldu. 1979-cu ilin iyununda keçirilən parla­ment seçkilərdən sonra İtaliya hökumətinə Korsiqa başçılıq edirdi. Hökumət 1979-cu ildən antinflyasiya tədbirləri ke­çir­məyə başladı. Hökumət «qiymətli pullar» siyasətinə keçdi. Kredit və idxal məhdudlaşdı. Qiymətlərə məhdudiyyət qo­yul­du. Əmək haqlarının artırılması donduruldu, sosial ehtiyaclara sərf edilən vəsait azaldıldı. Bu isə sosial vəziyyəti gərgin­ləşdirdi. 1978-1985-ci illərdə İtaliyanın prezidenti partizan hərəkatının görkəmli xadim­lərindən olan Aleksandro Pertini oldu. O, dekorativ xarakter da­­şıyan prezident vəzifəsinə çox böyük şöhrət gətirdi. Onun mühüm xidmətlərindən biri baş nazir vəzifəsində xristian-demokratların inhisarına son qoyması oldu.

1974-cü ildə katolisizm prinsipinə zidd olsa da, bo­şan­maq azadlığının verilməsi haqqında referendum keçiril­di. Keçirilən referenduma əsasən ölkə əhalisinin yarıdan çoxu boşanma azadlığının tərəfdarı olduğunu bildirdi və bu qanunla rəsmiləşdirildi. 1974-cü ildə parlament seçkiləri kampaniyası zamanı partiyaların dövlət tərəfindən maliyyələşdirilməsi haqqında qanun qəbul edildi. Bu məsələ üçün 60 milyard lir ayrıldı. Qadınlarla kişilər əmək bazarında bərabər mövqe tutdular. 1975-ci ildə dövlət tezeviliyazsı ilə əlaqədar keçirilən islahatlar nəticəsində dövlət televiziyasında xristian-demokratlarn inhisarına son qoyuldu. Televizi­yada zəhmətkeşlərin iştirakı qanuniləşdirildi. 1977-ci ildə parlament ixtisas təhsili gənclərin işlə təmin edilməsi, dövlətin öz səlahiyyətlərinin müəyyən hissəsini yerli hakimiyət orqan­larına verməsi, silahlı qüvvələrin demokratikləşdirilməsi, hərbi qulluqçulara siyasi həyatda iştiraka icazə verilməsi haq­qında qanunlar qəbul etdi. Mənzil haqqı qanunvericiliklə nizama salındı.

70-ci illərdə islahatların keçirilməsindən məqsəd italyanların ölkəni tərk etməsinin qarşısını almaq, əhalinin kütləvi surətdə kənddən şəhərə axını nəticəsində kəskinləşən mənzil problemini həll etmək idi. Bu dövrdə İtaliyanın «Olivetti» inhisarı tərəfindən fəhlələr üçün çoxlu mənzillər və fəhlələrin uşaqları üçün çoxlu uşaq evləri tikildi.

Bu dövrdə İtaliya tarazlaşdırılmış xarici siyasət yeridirdi. 1975-ci ildə İtaliya «Yeddilər qrupu»nun üzvü oldu. O həm qərb, həm də SSRİ və sosialist ölkələri ilə əməkdaşlıq edirdi. 1975-ci ildə İtaliya Helsinki müşavirəsinin iştirakçısı oldu. İtaliya SSRİ-də Tolyatti adına avtomobil zavodunun, SSRİ-dən Avropaya uzunan «Dostluq» qaz kəmərinin tikintisində iştirak etdi.

1978-ci ilin sentyabrında İtaliya ilə ABŞ arasında 20 il müddətinə hərbi sahədə əməkdaşlıq haqqında müqavilə bağ­landı. 1979-cu ilin dekabrında İtaliya NATO-nun sessiyasında ABŞ raketlərinin Avropada yerləşdirilməsinə razılıq verdi.

İtaliya XX əsrin 80-ci illərində. 80-ci illərin əvvəl­lərində İtaliya sənaye məhsulu istehsalı 9% aşağı düşdü. İşsizlərin sayı 2,5 milyon oldu. İtaliyada vəziyyətin ağır­laşmasına 1980-cı ildə İtaliyanın cənubunda güclü zəlzələnin olması da təsir etdi. Zəlzələ nəticəsində çoxlu dağıntı və insan itkisi oldu. İtaliya iqtisadiyyatında canlanma bir də 1984-cü ildə nəzərə çarpmağa başladı.

80-ci illərdə İtaliyaya daxili siyasi vəziyyətin qeyri-sabitliyi xarakterik idi. Hökumətin başçısı Forlani iqtisadi vəziyyəti düzəldə, terrorun, alverçiliyin, korrupsiyanın qarşısını ala bilmədi. İtaliyada irimiqyaslı siyasi münaqişələr başlandı. Gizli yalançı mason təşkilatı olan «Təbliğat - 2»nin irticaçılığı ifşa olundu. Bu hərəkatda XDP və digər hakim partiyaların görkəmli xadimlərinin, yüksək hərbi rütbəli zabitlərin iştirak etdiyi aydın oldu. Hökumət istefa verməyə məcbur oldu. 1981-ci ilin iyun ayında təşkil edilmiş yeni hökumətə respublikaçı S.Spadolini rəhbərlik etdi. Özlərinin 35 illik hakimiyyətindən sonra ilk dəfə Xristian-demokratlar baş nazir kürsüsünü digər partiyaya güzəştə getdilər. Bu ölkədə XDP-nin nüfuzunun zəiflədiyini göstərdi. Lakin bu hökumət də hakimiyyətdə çox qala bilmədi. Ölkədə siyasi vəziyyət gərginləşdi. Sosialist partiyası hökuməti məcbur etdi ki, ölkədə təcili parlament seçkiləri keçirsin. 1982-ci ildə dövlət büdcəsindən 600 milyard lir ayrıldı ki, iri kompaniyalara güzəştli kredit verilsin. Ərzaq məhsullarının, mənzil, nəqliyyat, elektrik enerjisi, telefon, o cümlədən, benzin, qaz, tibbi xidmətin qiyməti artırıldı. Bu isə ölkədə sosial şəraitin kəskinləşməsinə gətirib çıxartdı. 1982-ci ilin aprelində Romada A.Moponun öldürülməsi ilə əlaqədar məhkəmə prosesi oldu. 1983-cü ildə ölkənin 62 əyalətində axtarış nəticəsində 400 cinayətkar ünsür tutuldu. Onların mühakiməsi göstərdi ki, XDP Siciliya mafiyası və Neapol «ağcaqanadları» ilə əlaqədardır. 1983-cü ilin yanvarında keçirilən tətillərdə 8 milyon, mayında keçirilən tətillərdə isə 14,5 milyon adam iştirak etdi. Tətillər nəticəsində həmkarlar ittifaqları əmək haqqının mütəhərrik şkalasının saxlanılmasına, kollektiv müqavilələr bağlamaq ixtiyarına nail oldular.

1982-ci ilin mayında bir neçə məsələ, o cümlədən, qadınların əleyhinə yönəldilmiş analıq hüququnu müəyyən etmək məsələsi ilə əlaqədar ölkədə referendum keçirildi.

1983-1987-ci illərdə mafiyaya qarşı, katolik kilsəsinin imtiyazlarının məhdudlaşdırılması uğrunda müba­rizə gücləndi. Palermoda 500 nəfərə yaxın adam məhkəmə kürsüsündə əyləşdi.

1983-cü ilin iyun ayının 26-27-də keçirilən növbə­dənkənar parlament seçkilərində XDP cəmi 38,3% səs aldılar. Kommunistlər əvvəlki səslərini saxlaya bildilər. Sosialistlərin vəziyyəti xeyli yaxşılaşdı. Sosialist Kraksi hökumət təşkil etdi. Sosialistlər kommunistlərlə ittifaqı rədd edib koalisiyalı hökumət təşkil etdilər.

1984-cü il Avropa parlamentinin seçkilərində XDP daha çox səs aldı.

Kraksi hökuməti üç il hakimiyyətdə qaldı. Vəziyyət sabit deyildi. Hökumətin XDP-dən asılılığı hər an hiss edilir­di. 1986-cı ilin əvvəllərində hökumət qanun layihələrini müza­kirə edərkən azlıqda qaldığına görə həmin ilin yayında istefaya getdi.

1986-cı ilin iyulunda belə bir razılıq alındı ki, Kraksi o şərtlə hökumətə başçılıq edə bilər ki, istənilən anda xristian-demokratlara öz yerini güzəştə getsin.

Kapitalist ölkələrinin çoxunda kommunist partiyala­rının nüfuzlu siyasi qüvvəyə çevrilə bilməməsinin səbəblərini ilk dəfə açıq şəkildə İKP-nin baş katibi Palmiro Tolyatti (1893-1964) göstərmişdi. Onun ideyasını yeni baş katib Enriko Berlinquer (1922-1984) inkişaf etdirdi. Onun baxışları «avrokom­munizm» adı aldı və bir çox kommunist partiyalarının liderləri tərəfindən müdafiə olundu. Onlar sosializmin zorakı mübarizə üsullarına əsaslanan, həqiqi demokratiyadan uzaq olan, insan hüquqlarına və bəşəri dəyərlərə etinasızlıq göstərən, parti­yanın rolunu mütləqləşdirən, bütün dövlət strukturlarını onunla əvəz edən «Sovet modeli»nə tənqidi yanaşmadan onu kor-koranə təqlid etməyi kommunist hərəkatının zəifləməsinin başlıca səbəbləri hesab edirdilər. «Avrokommunistlər» SSRİ-nin Mərkəzi və Cənub-Şərqi Avropa ölkələrinin daxili işlərinə qarışmasını, xüsusən 1968-ci ildə Varşava Müqaviləsi ölkə­ləri qoşunlarının Çexoslavakiyaya yeridilməsini müha­kimə etdilər. Onlar göstərirdilər ki, Sovet İttifaqı özünün inqilabi­ləşdirici rolunu itirib. «Avrokommunistlər» bütün kommunist partiyalarını xalqa geniş hüquqlar vəd edən və ancaq dinc mübarizə vasitələrini qəbul edən demokratik sosializmi özləri­nin məqsədi saymağa çağırırdılar.

1983-cü ilin martında İKP-nin XVI qurultayı oldu. 1985-ci ildə Berlinquer öldü, İKP-nin baş katibi A.Nata seçildi. 1986-cı ildə İKP-nin 1,6 milyon üzvü var idi.

İtaliya bu dövrdə ilk növbədə AİB çərçivəsində iqtisadi, elmi-texniki, mədəni əməkdaşlığı davam etdirirdi. 80-ci illərdə İtaliya razılıq verdi ki, orta mənzilli ABŞ raketləri onun ərazisində yerləşdirilsin. İtaliya firmalarına 1986-cı ildə icazə verildi ki, ABŞ-ın «Strateji müdafiə təşəbbüsü» proqramında iştirak et­sinlər. İtaliya Moskva olimpiadasını baykot etmək kampani­yasına qoşuldu. ABŞ-ın Polşaya tətbiq etdiyi sanksiyaya İta­liya da razılıq verdi. Bu dövrdə «Antonovun işi» ilə əlaqədar olaraq İtaliya-Bolqarıstan münasibətləri pisləşdi. Antonov Romadakı aviasiya kompaniyasında işləyirdi. Heç bir sübut olmadan onu Roma papasına qarşı sui-qəsd hazırlamaqda təqsirləndirib həbs etdilər. O, bolqar vətəndaşı idi. 1985-ci ildə Romada keçirilən məhkəmə prosesində o, bəraət aldı və Bolqarıstana getdi.

İtaliya XX əsrin 90-cı illərində və XXI əsrin əvvəllərində. XX əsrin 90-cı illərində də İtaliya müasir sənaye ölkəsi olaraq qalırdı. Bununla belə, Cənubda gerilik davam etməkdə idi. 1992-ci ildə «Təmiz əllər» adını al­mış iri miqyaslı məhkəmə proseslərinə 20 min adam cəlb edil­mişdi. Hakimiyyətin yuxarı eşalonlarında və iri siyasi partiyaların rəhbərliyində kütləvi korrupsiya faktları aşkarlandı. İri siyasi partiyaların nüfuzu xeyli aşağı düşdü. 1991-ci ildə İtaliya Kommunist partiyası Sol qüvvələrin demokratik partiyası adı altında yenidən təşkil edildi. 1994-cü ilin martında keçirilən parlament seçkilərində əsas siyasi parti­yalar məğlub oldu. Bu seçkilərdə məşhur milyonçu Berlusko­ninin başçılıq etdiyi «İrəli, İtaliya» partiyası, federalist Bossinin başçılıq etdiyi «Şimal liqası», neofaşistlərin və millətçilərin «Milli alyans» təşkilatı «Azadlıq aktı» blokunu təşkil edərək səslərin əksəriyyətini yığdı. Bu üç partiyanın qruplaşması nəticəsində Berluskoni İtaliyanın baş naziri oldu. 1994-cü ilin mayında isə onu Rolano Pdano əvəz etdi. O, xristian d­emok­ratlar partiyasının liderlərindən idi. 1994, 1996-cı illər parlament seçkiləri ərəfəsində «Zeytun ağacı», «Azadlıq qütbü» və «Şimal övladları» bloku yaradıldı.

VII. İSPANİYA
İspaniya İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı ilk illərdə (1945-1950-ci illər). İspaniya: İkinci Dünya müharibəsində öz bitərəfliyini elan etsə də, müharibə dövründə həm müharibə edən ölkələrə strateji xammal, ərzaq məhsulları satmaqla, həm də Latın Amerikasından gətirilən məhsulları öz ərazisinlən keçirmək üçün aldığı gömrük hesabına xeyli gəlir əldə etdi. İkinci Dünya müharibəsi dövründə və 60-cı illərə qədər ölkədə avtorgizm siyasəti yeridilirdi ki, İspaniya dünya bazarından asılı olmayaraq özünü təchiz edə bilsin. Xarici siyasətdə də təcridçilik hökm sürürdü.

1945-ci ildə keçirilən Potsdam konfransında İspaniyada faşizm pisləndi. 1946-cı ilin fevralında İngiltərə və Fransa hökumətləri bildirdilər ki, onlar İspaniya ilə hər cür əlaqələri kəsirlər. 1946-cı ilin dekabrında BMT İspaniyaya qarşı xüsusi qətnamə qəbul etdi. ABŞ-ın təkidi ilə bütün ölkələr, Portuqaliya və Argentinadan başqa, İspaniya ilə diplomatik münasibətləri kəsdilər, öz səfirlərini geri çağırdılar. Lakin Franko vəziyyətdən çıxış yolu tapdı, 1947-ci ilin iyununda bildirdi ki, ABŞ öz hərbi bazalarını İspaniya ərazisində yerləşdirə bilər və ölkə «soyuq müharibə»yə qoşulur. 1949-cu ildə bütün diplomatik korpuslar yenidən İspaniyaya qayıtdılar. 1948-ci ilin yanvarında İspaniya ilə Fransa arasında sərhəd açıldı.

Ölkənin daxili və xarici siyasətində Franko başlıca sima idi. O, dövlətin, hökumətin, İspaniya silahlı qüvvələrinin başçısı və ölkədə yeganə hakim partiya olan və 1933-cü ildə təşkil edilən «İspaniya falanqası» Milli Şurasının sədri idi. Həmçinin vertikal xətt üzrə fəaliyyət göstərən həmkarlar ittifaqları da onun tabeliyində idi.

İkinci Dünya müharibəsindən sonra dünyada yaranmış siyasi mənzərəni dərk edən Franko 1945-ci il iyulun 17-də «İspanların xartiyası» adlı sənədi imzaladı. Həmin sənədə görə şəxsiyyətin toxunulmazlığı elan edilir, yazışmaların gizliliyinə təminat verilir, mənzillərin toxunulmazlıq hüququ qorunurdu. Həmin sənəddə göstərilirdi ki, bütün dinlərin sərbəst fəaliyyətinə maneçilik törədilməyəcək. Ölkədə «milli barışıq» siyasəti yeridilməyə başladı. Əvvəl gizli fəaliyyət göstərən «Katolik hərəkatı» adlı partiyanın da leqallığına icazə verildi. Franko hətta xarici işlər naziri vəzifəsinə həmin partiyanın lideri Martino Artexonu təyin etdi. Lakin xartiyanın qəbul edilməsi frankoçu rejimin xarakterini dəyişmədi. Antikommunizm onun ranqda rəsmi siyasəti oldu. Dünyada baş verən demokratik hərəkatlar ispan xalqından da yan keçmədi. 1945-1950-ci illər İspaniya tarixinə partizan müharibələri illəri kimi daxil oldu. 1945-ci ilin avqustunla Meksikada Xuan Neqrinin başçılığı altında mühacir ispan hökuməti təşkil edildi. Həmin illərdə partizanlar İspaniyada Franko rejimini devirmək üçün beş mindən artıq əməliyyat həyata keçirdilər. Franko onlara qarşı 450 minlik ordunu işə salmalı oldu. Partizan müharibələri uğursuzluqla nəticələndi.

Müharibədən sonrakı illərdə İspaniyanın iqtisadi vəziyyəti ağır idi. 1945-ci ildə ölkədə sənaye istehsalının səviyyəsi 1929-cu ilə nisbətən cəmi 14% artmışdı. Kənd təsərrüfatı məhsulları 1931-ci illə müqayisədə 28% aşağı düşmüşdü. Maliyyə-inhisarçı kapital üçün əlverişli olan faşizm bütövlükdə ölkənin inkişafını ləngidirdi. İqtisadiyyatın inkişafı üçün lazım olan vəsaitlər əsasən hərbi və ağır sənayenin inkişafına yönəldilmişdi. Ölkədə ərzaq malları çatışmırdı. Dövlət borcları 52 milyard peset idi. Ancaq 50-ci illərin əvvəllərində İspaniya iqtisadiyyatı 1935-ci il səviyyəsinə çatdı. İqtisadiyyatın strukturunda bir neçə keyfiyyət dəyişikliyi baş verdi. Metallurgiya, maşınqayırma, elektroenergetika sənayesi inkişaf etdi. İstehsalın mərkəzləşməsi artdı. Bununla belə, sənayedə çalışanların 50%-i 50-yə qədər fəhləsi olan müəssisələrdə işləyirdi. Kənd təsərrüfatında heç bir irəliləyiş hiss olunmurdu.

Müharibədən sonra xarici ölkələrlə əlaqələrin zəifləməsi İspaniyanın daxili vəziyyətini xeyli çətinləşdirdi. Franko diktaturası dövründə ölkədə milli məsələ də həll edilməmiş problem kimi qalır, katalonların, baskların və qalisiylərin hüquqları tapdalanırdı. Fəhlələrin, ziyalıların, xüsusilə cəmiyyətin barometri olan gənclərin aramsız mübarizəsi nəticəsində Franko 40-cı illərin ikinci yarısında və 50-ci illərdə bir sıra tədbirlər görməyə məcbur oldu. Bu tədbirlərdən biri 1947-ci ilin iyulunda xalqın hələ də inandığı monarxiyanın bərpa edilməsi haqqında referendum oldu. Bu referendumdan sonra İspaniya yenidən monarxiya elan olundu. Franko isə ömürlük naib vəzifəsini öz üzərinə götürdü. O, öldükdən sonra müvəqqəti bu vəzifəni naiblər şürası həyata keçirməli idi. 1953-cü ildə Franko Roma papası ilə dini saziş, yəni konkordat bağladı. Bunda məqsəd ölkədə dindarların köməyi ilə siyasi sabitliyi gücləndirmək idi.



İspaniyanın XX əsrin 50-60-cı illəri və 70-ci illərinin I yarısında daxili vəziyyəti. 50-ci illərində İspaniyanın iqtisadiyyatı nisbətən yüksək sürətlə inkişaf edirdi. Milli Sənaye İnstitutu vasitəsi ilə əsas kapital yeniləşdirildi.

Ölkədə sənaye məhsulları istehsalı 1954-1958-ci illərdə xeyli artdı. Lakin 50-ci illərin sonunda iqtisadiyyatın inkişafında maneələr yarandı. Dövlət büdcəsi kəsirdə qaldı, inflyasiya ölkəni bürüdü. Kapitalın xaricə axını gücləndi. İfiya və İspaniya Saxarasında gedən müharibə də İspaniya iqtisadiyyatını zəiflətdi. 1959-cu ildə ölkədə böhran başlandı. İspaniya hökuməti ABŞ-a və beynəlxalq təşkilatlara müraciət etməyə məcbur oldu. 1959-cu il iyulun17-də ABŞ-la İspaniya arasında imzalanan iqtisadi sazişə əsasən ABŞ İspaniyaya 546 milyon dollar kredit verdi. Eyni zamanda, xüsusi bölməyə bank kre­dit­ləri və dövlət investisiyaları məhdudlaşdırıldı. 60-cı illərdə İspaniyada yüksəliş baş verdi.İqtisa­diyyatda canlanma başlandı və 60-cı illərin sonuna qədər davam etdi. Dövlət iqtisadi sabitliyi saxlamaq xatirinə ABŞ və Qərbi Avropa ölkələri ilə təsərrüfat əlaqələrini genişləndirdi. «Liberal­laşdırma» ilk növbədə xarici iqtisadi əlaqələrdə həyata keçirildi. Peset konvert valyutasına çevrildi. İspaniya 60-cı il­lərdə sənaye-aqrar ölkəyə çevrildi. Dövlət-inhisarçı kapitalın inkişafı üçün şərait yaradılmış oldu. Xarici kapital üçün məh­dud­laşma zəfilədi. Xarici kapitalın ölkəyə axını on dəfədən çox artdı. Topdansatış milli ərzaq məhlulları istehsalı 60-cı il­lərdə orta hesabla hər il 7,6% artdı. 60-cı illərin sonunda İspa­niyada 7,4 milyon ton polad istehsal edilirdi. Bütövlükdə 1950-ci illə müqayisədə 1970-ci ildə sənaye məhsulu istehsalı 3 dəfə artdı. İspaniya bu dövrdə dünyada gəmiqayırma sənaye­sinə görə beşinci, avtomobil istehsalına görə isə səkkizinci yeri tutdu. 5 min km-dən artıq şosse yolu çəkildi. 6 iri bank ölkənin bü­tün maliyyə sisteminin 64%-nə rəhbərlik edirdi.

«İspan möcüzəsi»nin səbəblərindən biri ilk növbədə 60-cı illərin əvvəllərində texnokratların Frankonu qabaqcıl dövlətlərdən geri qalmamaq üçün vacib şərtlərdən biri kimi ETİ-nin nailiyyətlərini istehsalda tətbiq etməyə inandırmağı bacarmaları idi. Səbəblərdən biri də 1955-1965-cı illərdə İs­pa­niyadan xarici ölkələrə getmiş 2,5 milyon ispan vətəndaşının ölkə­yə bu müddət ərzində 5 milyard dollar vəsait göndər­mələri idi. Bu dövrdə İspaniyada turizm sənayesinin sürətli inkişafı, turizmdən gələn gəlir sənayenin inkişafına yönəldildi. Səbəblərdən biri də bu dövrdə İspaniyaya xarici dövlətlər – ABŞ, AFR, Belçika və İngiltərə, Fransa tərəfindən güclü kapital qoyulması və burada onların müəssisələrinin açılışı idi.

Siyasi həyatda frankist yuxarı təbəqə «liberallaşdırma siyasəti»ni davam etdirirdi. Bu məqsədlə 1954-cü il iyulun 19-da yenidən hökumətin tərkibində qismən dəyişikliklər edildi. Hakimiyyət ümid edirdi ki, bu yolla müxalifətin sağ qüvvələrini neytrallaşdıra bilər. 1957-ci ilin fevralında hökumətin tərkibinə «Allah işi» təşkilatının üzvləri də daxil oldular. «Sinfi sülh» kampaniyası genişləndi. 1959-cu ildə Dolinada həlak olan qiyamçılar və respublikaçıların birgə anma mərasimi keçirildi. Bu, «milli sülh»ə çağırış demək idi.

Siyasi məhbuslara da qismən amnistiya verildi. Senzura bir qədər yumşaldıldı. 1967-ci ilin yanvarında keçirilən referendumdan sonra «Yeni məhdudlaşdırılmış qanun» qəbul edildi. Ölkənin ictimai-siyasi həyatının qismən liberallaş­dırılması xətti götürüldü. Kortesə seçkilər məsələsinə yenidən baxıldı. Deputatların bir hissəsinin (564-dən 108-i) seçki ilə seçilməsi haqqında qanun qəbul edildi. Qalanları isə əvvəlki kimi rəsmi təşkilatların zəmanəti ilə dövlət başçısı tərəfindən təyin edilirdi. Qanunda göstərilirdi ki, kral və ya naib ispan, 30 yaşdan yuxarı, katolik olmalı idi. 1968-ci ilin avqustunda «Banditizm və terrorizmə qarşı mübarizə haqqında» qanun qəbul edildi. Lakin 60-cı illərin sonunda rejim yenidən sərt tədbirlərə əl atdı. 1969-cu ilin iyulun 23-də Franko 1938-ci ildə anadan olmuş, XIII Alfonsun nəvəsi şahzadə Xuan Karlos Burbonu (uşaqlıqdan Frankonun hima­yəsi altında tərbiyə olunmuşdu) özünün siyasi varisi elan etdi.

İqtisadi artıma baxmayaraq, əmək haqqı artmadığına görə 50-ci illərin ikinci yarısında tətillər ölkə həyatının mühüm amilinə çevrildi. 50-ci illərin sonunda Asturiya şaxtaçıları, Baks ölkəsinin metallurqları, Katoloniya toxucuları tətil etdilər. Bu hadisələr hökuməti məcbur etdi ki, 1958-ci ildə fəhlələrlə sahibkarlar arasında kollektiv müqavilələr sisteminə keçməyə razılıq versin. 50-ci illərin sonunda fəhlələrin rəsmi həmkarlar ittifaqlarından kənarda fəhlə komissiyaları meydana gəldi. Əhalinin müxtəlif təbəqələri, o cümlədən katolik kilsəsi antifrankist mövqeyə keçdilər. 60-cı illərdə zəhmətkeşlərin həyat səviyyəsi (nominal əmək haqqı 60-cı illərdə 76,1% artmış olsa da) yenə də Qərbi Avropanın digər ölkələri ilə müqayisədə ən geridə qalmış səviyyədə idi.

60-cı illərdə fəhlə komissiyaları həmkarlar həkəratının vacib orqanlarına çevrildi. 1967-ci ildən onlar kommunistlər, sosialistlər, katoliklər, bitərəflərin iştirakı ilə ümummilli qurultaylar keçirməyə başladılar. Kəndlərdə də kəndli komissiyaları yaradıldı. 1965-ci ilin fevralında «Azad fəhlə assambleyaları» təşkil olundu. 1967-ci il fevralın 27-də Madriddə onların 100 minlik nümayişi oldu. Onlar fəhlə hə­rəkatı ilə birlikdə çıxış edirdilər. Kataloniya, Bask ölkəsində və Qalisiyada milli hərəkat gücləndi. Onlar müxtariyyət tələb edirdilər. Xristian-demokratik təşkilatların da rolu artdı. Onun mütərəqqi qanadının rəhbərlərindən biri Ruis Ximenes idi. Bu hərəkatlar frankist rejimə də öz təsirini göstərdi. Xristian-demokratik təşkilatların sağ nümayəndələri «möhkəm xətt» tərəfdarı idilər və rejimin daha da sərtləşməsini istəyirdilər. Mütərəqqi tərəf isə rejimin «liberallaşdırılma»sını istəyirdi. Məhz «liberallaşdırılma» tərəfdarlarının və ümummili hərəkatın təsiri altında xüsusi tribunal ləğv edildi. 1965-ci ildə iqtisadi tətillərin cinayət hesab edilməməsi haqqında qanun qəbul edildi.

60-cı illərin sonunda dünyada baş verən demokratik dəyişikliklər İspaniyaya da öz təsirini göstərdi. 1971-ci ildə İspaniyadakı sol qüvvələr Sevilya şəhərində «Azadlıq naminə pakt» imzaladılar. Məqsəd Frankonu devirmək idi. Hadisələrin gedişini nəzərə alan Franko general Blankonu özünə baş nazir təyin etdi. Bir az keçməmiş terrorçular tərəfindən Blanko öldürüldü. 1975-ci ilin noyabr ayında silahlı üsyana hazırlıq getdiyi zaman Franko 82 yaşında öldü. Onun siyasi varisi olan Xuan Karlos İspaniyanın kralı oldu.



XX əsrin 50-60-cı illəri və 70-ci illərinin I yarısında İspaniyanın xarici siyasəti. 50-ci illərdə İspaniya xarici siyasətdə beynəlxalq təcridolunmadan çıxmağı sürətləndirdi. 1953-cü il sentyabrın 26-da ABŞ-la İspaniya arasında müdafiə, təhlükəsizlik və qarşılıqlı yardım haqqında müqavilə bağlanıldı. İspaniya ərazisində ABŞ-a hərbi bazalar, hərbi və mülki personal yerləşdirməyə icazə verildi. İspaniya ABŞ-dan hərbi təchizat aldı. ABŞ dərhal İspaniyada hərbi-hava və dəniz bazalarının quruculuğuna başladı. 1955-ci ilin sonunda İspaniya BMT-yə daxil oldu. 1956-cı ildə Mərakeşin ona aid olan hissəsinə müstəqillik verdi. O, NATO-nun digər üzvləri ilə də əlaqələri genişləndirdi. 1963-cü ildə ABŞ-la bağlanan hərbi sazişin müddəti 5 il də uzadıldı. Kömək və kredit formasında İspaniya ABŞ-dan 400 milyon dollar yardım oldu.

Bu dövrdə İspaniyanın Latın Amerikası və Yaxın Şərq ölkələri ilə əlaqələri daha da yaxşılaşdı. İspaniya 1963-cü ildə Kuba ilə iqtisadi münasibətləri bərpa etdi. Ərəb-İsrail müna­qişəsi zamanı ərəbləri müdafiə etdi. 60-cı illərin II yarısında sosialist ölkələri ilə, ilk növbədə, SSRİ ilə də münasibətlər inkişaf etməyə başladı.



İspaniya diktaturadan demokratiyaya keçid dövrün­də. (1976-1979-cu illər). Kral elə ilk andiçmə mərasimində bildirdi ki, İspaniya da digər qabaşcıl dünya ölkələri kimi demokratiya yolu ilə gedəcək. «İspaniya falanqası» partiyası buraxıldı. Müxalifətin leqallaşması artdı. 1977-ci il aprel ayının 9-da İspaniya Kommunist Partiyası açıq fəaliyyətə keçdi. «Milli hərəkat» partiyası da kralın dekreti ilə buraxıldı. Bu partiya iki hissəyə parçalandı. Onun üzvlərinin bir hissəsi Demokratik Mərkəz İttifaqı partiyasını təşkil etdilər və başçısı Adolf Suares oldu. Digərləri isə «Xalq alyansı» təşkil etdilər.

İspaniyada demokratiyaya keçid 1975-ci ildə başladı, 1979-cu ilə qədər davam etdi. Kral demokratik dəyişikliklərə dinc, tez və qəti yolla keçməyi qərarlaşdırdı. O, Franko tərəfdarlarının güclü olduğunu bilirdi və bu işdə ehtiyatlı hərəkət edirdi. Franko rejiminin demontajı ilk növbədə Arias Navarranın başçılıq etdiyi köhnə hökumətin üzvlərinin istefaya göndərilməsi və Adolfo Suaresin başçılığı altında yeni hökumətin yaradılması ilə başladı.

1976-cı ildə ölkədə ilk dəfə əvvəlki 10 ildə olmadığı qədər tətil hərəkatı baş verdi. Xalq kraldan demokratik islahatlar tələb edirdi. 1976-cı ildə «Siyasi islahatlar haqqında Qanun» qəbul edildi. Həmin qanuna əsasən Kortes iki palatadan ibarət olmalı idi. Aşağı palata olan deputatlar palatası 350, yuxarı palata olan senat isə 208 nəfəri əhatə etməli idi. Həmçinin ölkədə fikir plüralizminə, əqidə azadlığına geniş yer verilirdi. Əhalinin ümumi seçki hüququ qanunla təsbit olundu. 1977-ci il iyunun 15-ində ölkədə ilk dəfə Xalq cəbhəsi dövründə olduğu kimi, parlament seçkiləri keçirildi. Seçicilərin 90%-i frankizmin ədeyhinə olduğunu bildirdilər. Demokratik mərkəz ittifaqı 33,9%, İSFP-i 29,2%, İKP 9,2%, Sosialist Xalq partiyası 4,3%, «Xalq alyansı» 8,2% səs aldılar. Adolfo Suaresin başçılığı altında yeni hökumət təşkil edildi. 1977-ci ildə ölkənin iqtisadi vəziyyəti birdən-birə pisləşdi. İşsizlərin sayı 1,3 milyona çatdı. İqtisadi inkişaf 6,6%-dən 1%-ə endi. Bu, hökuməti qəti addımlar atmağa məcbur etdi. 1977-ci ilin oktyabrında Nazirlər Kabinetinin yerləşdiyi bina olan Madriddəki Monkloada həmkarlar ittifaqının və sol partiyaların nümayəndələri ilə hökumət arasında qarşılıqlı razılıq haqqında pakt imzalandı. Bu pakt tarixə Monkloa paktı kimi daxil oldu. Sənədə görə həmkarlar ittifaqı və sol partiyalar tətillərin azalmasını, hökumət isə qiymətlərin artmasının qarşısını almağı öhdəsinə götürdü. Ümumi amnistiya haqqında qanun verildi. Kataloniya, Basklar ölkəsi və Qalisiyaya müxtariyyat verildi. 1977-ci idə müəssisələrin istehsal komitələrinə seçkilər keçirildi. Fəhlə komissiyaları bu seçkilərdə səslərin 43%-ni aldı.

1978-ci ildə yeni konstitusiya layihəsi hazırlanmağa başladı. 1978-ci il dekabrın 6-da konstitusiya referendum yolu ilə 88% səslə bəyənildi. 1979-cu ilin yanvarında o, qüvvəyə mindi. Konstitusiyaya görə İspaniya konstitusiyalı monarxiya elan olundu və onun hüquqi, demokratik və muxtar qurumları əhatə edən bir dövlət olduğu göstərildi. Ali qanunverici orqan olan kortes iki palatadan – deputatlar palatası və senatdan ibarət idi. Konstitusiyaya görə kral dövlətin, hökumətin başçısı, İspaniya silahlı qüvvələrinin baş komandanı idi. O, kortesi buraxa və senatın üzvlərinin 1/5 hissəsini özü təyin edə bilərdi. Kons­titusiyaya əsasən Katoloniya, Bakslar ölkəsinə və Qalisiyaya muxtariyyət verildi. Onların öz parlamentləri və hökuməti fəaliyyət göstərməyə başladı. Konstitusiya bütün demokratik azadlıqları, mülkiyyətin və şəxsiyyətin toxunul­mazlığını özündə təsbit etdi. Xuan Karlos isə demokratik dövlətin kralı oldu. 1980-ci ilin yanvarında Katoloniya və Bakslar ölkəsinin, 1981-ci ildə isə Qalisiya və Andoluziyanın daimi muxtariyyəti haqqında status qüvvəyə mindi. Lakin Konstitusiya qüvvəyə minəndən sonra Bask millətçiləri içərisində baskların əyalətində ispan əsgər və polislərinə işğalçı kimi baxan və onların buradan çıxarılmasını və burada müstəqil dövlət yaradılmasını tələb edən ekstremist qanad meydana gəldi. Ekstremistlər terror yolunu tutdular. Onların terrorçu «Eta» təşkilatı fəallaşdı.


1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   32


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə